نگارش پنجم دبستان · فصل ۲ · بخش ۲ از ۳

درس چهارم: بازرگان و پسران

صفحه‌های ۲۳ تا ۲۶ کتاب درسی

جواب و نمونهٔ نگارش پنجم درس چهارم بازرگان و پسران، صفحهٔ ۲۳ تا ۲۶: املا، شنیدنی و گوش‌دادنی، هم و نیز و بازنویسی حکایت با تمرین بیشتر.

دربارهٔ درس#

نگارش درس چهارم همراه درس «بازرگان و پسران» است. اگر هنوز آن را نخوانده‌ای، اول فارسی پنجم، درس چهارم: بازرگان و پسران را بخوان. این درس، تمرین‌های نوشتنِ درس چهارم کتاب فارسی است؛ جدول واژه‌های آن درس را اینجا تکرار نمی‌کنیم. در چهار صفحهٔ نگارش (۲۳ تا ۲۶) این کارها را می‌کنی:

۱. با برداشتن حرف‌های آخر واژه‌ها شکل حرف‌ها را تمرین می‌کنی و جاهای خالی متن را پر می‌کنی (صفحهٔ ۲۳). ۲. شنیدنی‌ها و گوش‌دادنی‌ها را از هم جدا می‌کنی (صفحهٔ ۲۴). ۳. می‌بینی «هم» و «نیز» چطور جمله‌ها را به هم وصل می‌کنند و از یک کتاب داستان نمونه پیدا می‌کنی (صفحهٔ ۲۵). ۴. حکایتی را به زبان ساده می‌نویسی (صفحهٔ ۲۶).

نوشتن واژه حرف‌به‌حرف#

یک تمرین املایی خوب این است که واژه را بنویسی و بعد حرف آخرش را برداری، دوباره بنویسی و دوباره برداری، تا فقط حرف اول بماند. مثلاً اسباب: اسبا، اسب، اس، ا. این کار چند فایده دارد:

  • هر بار شکل حرف‌ها را با دقت می‌نویسی.
  • می‌بینی که شکل حرف در آغاز، وسط و پایان واژه فرق می‌کند (مثل «ب» در «اسب» و «اسباب»).
  • ترتیب حرف‌ها را به یاد می‌سپاری.

«هم» و «نیز»#

هر دو واژه معنی «همچنین» و «افزودن» دارند. جمله‌ای که «هم» یا «نیز» دارد، به جملهٔ پیش از خود وصل می‌شود و می‌گوید «این هم همین‌طور است».

نمونه چه می‌گوید
سارا نقاشی کشید. برادرش هم نقاشی کشید. برادر همان کار سارا را کرد؛ «هم» کار دوم را به اولی اضافه می‌کند
معلم او را تشویق کرد و همکلاسی‌هایش نیز دست زدند. معلم و همکلاسی‌ها همه تشویق کردند

«هم» در گفتار رایج‌تر است و «نیز» در نوشتن می‌آید. هر دو را می‌توان به‌جای هم به کار برد. اگر جملهٔ دوم برخلاف جملهٔ اول بود، «اما» یا «ولی» لازم است، نه «هم» یا «نیز».

شنیدن و گوش دادن#

شنیدن یعنی صدا بی‌اراده به گوشت برسد. گوش دادن یعنی تو تصمیم بگیری به صدایی توجه کنی. صدای بوق ماشین را می‌شنوی، ولی به درس معلم گوش می‌دهی. دلیل این تفاوت را در درس چهارم فارسی هم خواندی.

نگارش این درس: حکایت به زبان ساده#

حکایت‌های قدیمی گاهی واژه‌های دور از امروز دارند. برای بازنویسی آن‌ها به زبان ساده:

۱. بخوان. متن را با دقت بخوان. ۲. معنی واژه‌ها را پیدا کن. از واژه‌نامه یا از یک بزرگ‌تر بپرس. ۳. مفهوم را بفهم. چند لحظه فکر کن حکایت چه می‌خواهد بگوید. ۴. دو بند بنویس. با واژه‌های امروزی و جمله‌های کوتاه. ۵. بازخوانی کن. ببین هیچ جملهٔ قدیمی نمانده باشد.

نمونهٔ ما، جمله‌ای از گلستان سعدی (باب هشتم) که در کتاب نیامده:

هر که در زندگانی نانش نخورند، چون بمیرد نامش نبرند.

بازنویسی ما: کسی که در زندگی‌اش به دیگران کمک نکند و سفره‌اش برای کسی باز نباشد، وقتی از دنیا برود، کسی از او یاد نمی‌کند. می‌بینی که «نانش نخورند» در زبان امروز یعنی «از او به کسی خیری نرسد».

واژه‌های تازهٔ نگارش#

این واژه‌ها در صفحه‌های نگارش این درس به کار می‌روند و در جدول درس فارسی نبودند.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
اسبابوسیله‌ها و چیزهایی که برای کاری لازم‌اند؛ جمع «سبب»وسایل—سبب، مسبببا «س» و «ب».
محافظتنگهداری از چیزی یا کسی تا آسیب نبیندنگهبانی—محافظ، حفظ، حافظهبا «ظ» و در آخر «ت».
تأییددرست دانستن و پذیرفتن گفته یا کار کسیپذیرشردمؤیدهمزه روی الف می‌نشیند.
لذّتحال خوشی که از انجام یا چشیدن چیزی دوست‌داشتنی پیدا می‌کنیمخوشیرنجلذیذبا «ذ» و تشدید روی آن.
پیوندرابطه‌ای که دو چیز را به هم وصل می‌کندارتباط—پیوستن، پیوسته—
بیهودهبی‌فایده و بی‌نتیجهبی‌فایدهسودمندبیهودگیسرهم نوشته می‌شود و حرف سومش «ه» است، نه «ح».
مفهوممعنی یا پیامی که یک متن می‌رساندمعنی—فهم، فهمیدن—

املای این درس#

  • اسباب با «س» و «ب»؛ جمع «سبب».
  • محافظت با «ظ» (محافظ + ت).
  • تأیید با همزه روی الف.
  • لذّت با «ذ» و تشدید.
  • بیهوده یعنی بی‌فایده؛ سرهم و با «ه» (نه «ح») نوشته می‌شود.

جواب تمرین‌های کتاب#

اول خودت بنویس، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن. جواب نوشتن‌ها «نمونه» است، نه تنها پاسخ درست.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۲۳

پرسش ۱ (املا و دانش زبانی)پنج واژهٔ جدول (فضیلت، اسباب، غفلت، محافظت، خصلت) را حرف‌به‌حرف از آخر کوتاه کن، مثل نمونهٔ فضیلت.

پاسخ را ببین

فضیلت: فضیل، فضی، فض، ف. اسباب: اسبا، اسب، اس، ا. غفلت: غفل، غف، غ. محافظت: محافظ، محاف، محا، مح، م. خصلت: خصل، خص، خ. تعداد سطرها به تعداد حرف‌های واژه بستگی دارد (واژهٔ چهارحرفی سه سطر، پنج‌حرفی چهار سطر و شش‌حرفی پنج سطر). نکته: وقتی حرف آخر را می‌اندازی، حرف قبلی شکل پایانی می‌گیرد (مثلاً «ب» در «اسب» پایانی است).

پرسش ۲ (املا و دانش زبانی)جملهٔ سفارش پدر در متن درس (دربارهٔ کوشیدن برای هنر و فضیلت، و مثال آتش) شش جای خالی دارد. با کمک متن درس، واژهٔ هر جای خالی را پیدا کن.

پاسخ را ببین

واژه‌ها به ترتیب: ۱) کسب (کوشیدن برای کسبِ هنر و فضیلت)، ۲) با هنر (آدم ثروتمند و باهنر)، ۳) عقل و ۴) خویش (او با عقل و هنرِ خودش شناخته می‌شود)، ۵) فروغ (روشنایی آتش) و ۶) شعله‌ور (آتش باز هم زبانه می‌کشد). حرف پدر این است که آدم باهنر حتی اگر گمنام باشد و دشمن زیادی داشته باشد، سرانجام شناخته می‌شود، مثل آتشی که نورش را نمی‌شود خاموش کرد. معنی کامل درس در درس چهارم فارسی آمده است.

پرسش ۳ (املا و دانش زبانی)سه واژه از میان واژه‌هایی که نوشتی انتخاب کن و در یک جمله به کار ببر.

پاسخ را ببین

نمونهٔ ما: او با عقل خویش در کسب دانش کوشید. سه واژهٔ «عقل»، «خویش» و «کسب» از جاهای خالی‌اند. می‌توانی هر سه واژهٔ دیگری را انتخاب کنی؛ مهم این است که جمله معنی داشته باشد و هر سه واژه درست نوشته شوند. پاسخ تو می‌تواند فرق کند.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۲۴

پرسش ۱ (درک متن)هشت عبارت در گلبرگ‌ها هست: صدای پرندگان، خش‌خش برگ‌ها، تلاوت قرآن، تیک‌تیک ساعت، قصه‌های مادربزرگ، اخبار، بوق ماشین و تدریس معلم. آن‌ها را به دو دستهٔ «گوش‌دادنی» و «شنیدنی» جدا کن و در مرکز گل بنویس.

پاسخ را ببین

گوش‌دادنی‌ها (تصمیم می‌گیری توجه کنی): تدریس معلم، اخبار، قصه‌های مادربزرگ و تلاوت قرآن. شنیدنی‌ها (بی‌اراده به گوشت می‌رسند): بوق ماشین، تیک‌تیک ساعت، خش‌خش برگ‌ها و صدای پرندگان. دلیل: به درس و خبر و قصه برای فهمیدن گوش می‌دهیم، ولی بوق و صدای ساعت و برگ را بی‌آنکه بخواهیم می‌شنویم. اگر کسی عمداً به صدای پرندگان گوش بدهد، برای او گوش‌دادنی می‌شود؛ پس دلیل بیاور.

پرسش ۲ (درک متن)یکی از گوش‌دادنی‌ها را انتخاب کن و دربارهٔ آن توضیح بده.

پاسخ را ببین

نمونهٔ ما دربارهٔ «قصه‌های مادربزرگ»: وقتی مادربزرگ قصه می‌گوید، می‌نشینم، حواسم را جمع می‌کنم و دنبال ماجرا می‌روم. اگر چیزی را نفهمم، می‌پرسم. این گوش دادن است، چون من خودم تصمیم گرفته‌ام توجه کنم. پاسخ تو می‌تواند فرق کند؛ فهرست یک پاسخ خوب: نام صدا، چرا گوش‌دادنی است، یک جزئیات.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۲۵

پرسش ۱ (درک متن)در سه جملهٔ نمونهٔ این صفحه (دربارهٔ خانوادهٔ بازرگان، جای ساختن بیمارستان رازی و تأیید حرف مریم) «هم» و «نیز» با رنگ دیگری آمده‌اند. دقت کن این دو واژه چه کاری می‌کنند.

پاسخ را ببین

در هر سه جمله، «هم» یا «نیز» جملهٔ دوم را به جملهٔ اول می‌چسباند و چیزی هم‌جهت به آن اضافه می‌کند: خانوادهٔ بازرگان زندگی خوبی داشتند و فرزندان «هم» شاد بودند؛ آن محله هوای پاکیزه‌تری داشت و بیمارستان «هم» باید همان‌جا ساخته می‌شد؛ مریم حرفی زد و علی «نیز» آن را تأیید کرد. پس «هم» و «نیز» یعنی «همچنین»: معنی دو جمله را به هم پیوند می‌دهند. اگر جملهٔ دوم برخلاف اولی بود، جای آن‌ها «اما» یا «ولی» می‌آمد.

پرسش ۲ (درک متن)یک کتاب داستان انتخاب کن. جمله‌هایی را که با «هم» و «نیز» به هم وصل شده‌اند پیدا کن و در دو بخش جدول (هم / نیز) بنویس.

پاسخ را ببین

نمونهٔ ما با داستان قدیمی «خرگوش و لاک‌پشت»:

هم: خرگوش با سرعت دوید. لاک‌پشت هم آهسته راه افتاد. و جانوران جنگل هم برای تماشا آمده بودند.

نیز: لاک‌پشت از راه خسته شد، اما نایستاد. جغد پیر نیز از بالای درخت او را تشویق کرد. و خرگوش زیر درخت خوابید و خرس نیز کنار جاده چرت می‌زد.

در هر نمونه «هم» یا «نیز» کار یا حالت دوم را به اولی اضافه می‌کند. جمله‌های تو بسته به کتابی که انتخاب می‌کنی فرق دارد؛ فقط جمله‌هایی را بنویس که واقعاً «هم» یا «نیز» به معنی «همچنین» دارند.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۲۶

پرسش ۱ (نگارش)حکایت کوتاه این صفحه (از گلستان سعدی، دربارهٔ دو نفر که رنج بیهوده بردند، با یک بیت در پایان) را بخوان، دربارهٔ مفهومش فکر کن و آن را در دو بند به زبان سادهٔ امروزی بنویس.

پاسخ را ببین

حکایت از گلستان سعدی (باب هشتم) است و می‌توان آن را آورد؛ متن کتاب این است:

دو کس، رنج بیهوده بردند و سعی بی‌فایده کردند؛ یکی آنکه اندوخت و نخورد و دیگر آنکه آموخت و نکرد. علم، چندان که بیشتر خوانی / چون عمل در تو نیست، نادانی

نمونهٔ بازنویسی ما:

دو نفر بی‌خود زحمت کشیدند و تلاششان نتیجه‌ای نداشت. یکی پول و مال جمع کرد، ولی هیچ‌وقت از آن برای خودش یا دیگران خرج نکرد. دیگری چیزهای زیادی یاد گرفت، ولی هیچ‌کدام را در کارهایش به کار نبست.

هر قدر هم بیشتر درس بخوانی، اگر به آنچه می‌دانی عمل نکنی، باز هم مثل کسی هستی که چیزی نمی‌داند. مال و دانش وقتی ارزش دارند که از آن‌ها استفاده کنیم.

یک بازنویسی خوب دارد: واژه‌های امروزی (اندوختن = جمع کردن)؛ جمله‌های کوتاه؛ مفهوم حکایت بی‌کم‌وکاست؛ دو بند (ماجرا، سپس معنی بیت و پیام)؛ هیچ جملهٔ قدیمی دست‌نخورده. پاسخ تو می‌تواند فرق کند.

بعد از دیدن پاسخ‌ها، نوشتهٔ خودت را با فهرست مقایسه کن و برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱واژهٔ مناسب را در جای خالی بگذار.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

مریم کتاب خواند. برادرش کتاب خواند.

۲در جملهٔ «او دانا بود و ثروتمند نیز بود»، «نیز» چه رابطه‌ای نشان می‌دهد؟
۳کدام یک گوش‌دادنی است؟
۴قدم‌های بازنویسی یک حکایت به زبان ساده را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۵دو نفر رنج بیهوده بردند: یکی مال اندوخت و از آن نخورد و دیگری دانش آموخت و به آن عمل نکرد. پیام این حکایت چیست؟
۶جای خالی را پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

اگر در واژهٔ «محافظت» حرف آخر را برداریم، می‌ماند.

۷کدام واژه درست نوشته شده است؟
۸کدام واژه می‌تواند جای «هم» در جملهٔ «او دانا بود و ثروتمند هم بود» بنشیند؟

درک مطلب: گوش دادن در کلاس

زنگ ریاضی بود. معلم مسئله‌ای را روی تخته می‌نوشت و نیلوفر نگاهش می‌کرد. از بیرون صدای بوق ماشین می‌آمد و او آن را شنید، ولی سرش را برنگرداند. او به حرف معلم گوش می‌داد تا مسئله را بفهمد. وقتی معلم پرسید کسی جواب را می‌داند، نیلوفر دستش را بالا برد. دوستش سارا هم همین‌طور. معلم هر دو را تشویق کرد.

۱کدام صدا برای نیلوفر «شنیدنی» بود؟
۲کلمهٔ «هم» در «دوستش سارا هم همین‌طور» چه می‌گوید؟
۳نیلوفر چرا به حرف معلم گوش می‌داد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهشنیدن و گوش دادن یکی است.

شنیدن خودبه‌خود اتفاق می‌افتد. گوش دادن یعنی تصمیم می‌گیری توجه کنی و بفهمی.

درستصدای ماشین را شنیدم، ولی به حرف معلم گوش دادم.

اشتباهاو باهوش بود، نیز تنبل بود.

«نیز» چیزی را به جملهٔ قبل اضافه می‌کند، ولی «باهوش» و «تنبل» برخلاف هم‌اند. برای تضاد «اما» یا «ولی» لازم است.

درستاو باهوش بود، اما تنبل بود.

اشتباهعلم چندان که بیشتر خوانی، چون عمل در تو نیست نادانی. (به‌عنوان بازنویسی)

این همان متن قدیمی است و فقط ویرگول به آن اضافه شده. بازنویسی یعنی با واژه‌های امروزی دوباره گفتن.

درستهر چقدر بیشتر بخوانی، اگر به آنچه می‌دانی عمل نکنی، هنوز نادانی.

فراتر از کتاببازنویسی متن قدیمیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

نویسندگان کتاب‌های کودک گاهی قصه‌های هزار سالهٔ فارسی را بازنویسی می‌کنند تا بچه‌های امروز هم بتوانند آن‌ها را بخوانند. این کار ساده نیست: باید معنی را نگه داشت و واژه‌ها را عوض کرد. امروز هوش مصنوعی هم می‌تواند متن قدیمی را ساده کند، ولی ممکن است جایی معنی را اشتباه بفهمد. برای همین هنوز باید خودت متن را بخوانی و ببینی بازنویسی با اصل جور است یا نه. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. امتحان کردنش آسان است: یک ضرب‌المثل یا شعر کوتاه قدیمی را به یک بزرگ‌تر نشان بده، معنی‌اش را بپرس و بعد به زبان خودت دوباره بنویس. بعد بخوان و ببین معنی عوض نشده باشد.

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

پرسش‌های رایج دربارهٔ این بخش

تفاوت «هم» و «نیز» در نگارش پنجم درس «بازرگان و پسران» چیست؟

هر دو چیزی را به جملهٔ پیش اضافه می‌کنند و به‌جای هم به کار می‌روند. «هم» در گفتار و «نیز» بیشتر در نوشتن می‌آید. اگر جملهٔ دوم برخلاف جملهٔ اول باشد، «اما» یا «ولی» لازم است.

بخش‌های دیگر فصل ۲: دانایی و هوشیاری

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون