نگارش پنجم دبستان · فصل ۲ · بخش ۳ از ۳

درس پنجم: چنار و کدوبُن

صفحه‌های ۲۷ تا ۳۲ کتاب درسی

جواب و نمونهٔ نگارش پنجم درس پنجم چنار و کدوبُن، صفحهٔ ۲۷ تا ۳۲: واژه‌های بُن، ضمیر و نشانهٔ ربط، شعر به نثر، گفت‌وگو و نماد با تمرین بیشتر.

دربارهٔ درس#

نگارش درس پنجم همراه درس «چنار و کدوبُن» است. اگر هنوز آن را نخوانده‌ای، اول فارسی پنجم، درس پنجم: چنار و کدوبُن را بخوان؛ در آن شعر ناصرخسرو را معنی کرده‌ایم. این درس، تمرین‌های نوشتنِ درس پنجم کتاب فارسی است؛ جدول واژه‌های آن درس را اینجا تکرار نمی‌کنیم. این درس شش صفحه است (۲۷ تا ۳۲):

۱. پیدا کردن بیت‌ها و واژه‌ها از شعر (صفحهٔ ۲۷) ۲. جدول واژه‌یابی و واژه‌های «…بُن» (صفحهٔ ۲۸) ۳. ضمیرها و نشانه‌های ربط (صفحهٔ ۲۹) ۴. تبدیل شعر «چنار و کدوبُن» به نثر ساده (صفحهٔ ۳۰) ۵. خوش‌نویسی دو بیت فردوسی و گفت‌وگوی کوتاه (صفحهٔ ۳۱) ۶. خواندن و بازنویسی متنی که با نماد نوشته شده (صفحهٔ ۳۲)

واژه‌های «…بُن»#

«بُن» یعنی ریشه و بوتهٔ یک گیاه. وقتی نام گیاهی را پیش از «بُن» می‌گذاریم، واژه‌ای می‌سازیم که یعنی ریشه یا بوتهٔ همان گیاه: گلبُن (بوتهٔ گل)، کدوبُن (بوتهٔ کدو)، سروبُن (پایهٔ درخت سرو). توجه کن که «بُن» با ضمه (پیش) خوانده می‌شود.

ضمیرها و «به چه چیزی اشاره می‌کنند؟»#

ضمیر واژه‌ای است که به‌جای نام کسی یا چیزی می‌نشیند تا آن را تکرار نکنیم: او، تو، من، آن‌ها. همین و آن به چیزی که همین حالا گفته شد اشاره می‌کنند.

برای پیدا کردن اینکه ضمیر به چه کسی اشاره می‌کند:

۱. به جملهٔ پیش از آن برگرد. ۲. نزدیک‌ترین نام کسی یا چیزی را پیدا کن که به معنی جمله بخورد. ۳. نام را به‌جای ضمیر بگذار و ببین جمله معنی می‌دهد.

نمونهٔ ما: مریم به گلدان آب داد. او خوشحال بود. آن را کنار پنجره گذاشت. — «او» یعنی مریم و «آن» یعنی گلدان.

نشانه‌های ربط در دو جمله#

یک نشانهٔ ربط (مثل «اما»، «چون»، «سپس»، «ولی» و «تا») دو جمله را به هم وصل می‌کند و رابطهٔ آن‌ها را نشان می‌دهد. برای پیدا کردن آن: دو جمله را بخوان و بپرس «بین این دو چه واژه‌ای رابطه می‌سازد؟»

تبدیل شعر به نثر ساده#

نثر یعنی نوشتنی که شعر نیست و وزن و قافیه ندارد. برای تبدیل شعر به نثر:

۱. شعر را چند بار بخوان و موضوع را بگو. ۲. معنی واژه‌های دشوار را پیدا کن. ۳. معنی هر بیت را با زبان خودت بگو. ۴. بیت‌ها را به هم وصل کن تا متنی پیوسته بشود. ۵. موضوع اصلی و شخصیت‌ها را نگه دار و جزئیات را دقیق بنویس. ۶. عنوان تازه‌ای بگذار و پیام را در پایان بنویس.

نمونهٔ ما از چهار بیت ناصرخسرو (کدو و چنار) در صفحهٔ ۳۰ آمده است.

گفت‌وگوی دونفره#

در گفت‌وگو دو نفر با هم حرف می‌زنند. نشانه‌ها:

  • پیش از سخن هر نفر نام او و دونقطه (:) می‌آید.
  • سخن هر نفر در یک سطر جدا می‌آید.
  • جمله‌های پرسشی علامت سؤال و جمله‌های تعجبی علامت تعجب می‌گیرند.

واژه‌های تازهٔ نگارش#

این‌ها واژه‌هایی‌اند که در صفحه‌های نگارش این درس لازم می‌شوند و در جدول درس فارسی نبودند.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
خاربُنریشه یا بوتهٔ خار——خار، بُنبا «خ» شروع می‌شود و «بُن» با ضمه (پیش) خوانده می‌شود؛ سرهم نوشته می‌شود.
نثرنوشتنی که شعر نیست و وزن و قافیه ندارد—شعر—با «ث» نوشته می‌شود.
ضمیرواژه‌ای که به‌جای نام کسی یا چیزی می‌نشیند، مثل «او» و «آن‌ها»———با «ض» نوشته می‌شود.
نمادنشانه یا تصویر کوچکی که به‌جای یک واژه یا معنی می‌نشیندنشانه—نمادین—
گفت‌وگوحرف زدن دو یا چند نفر با همگفتگو—گفتن، گفتار—
طاقتتوانایی تحمل سختیتحمل—طاقت‌فرسابا «ط» و «ق»؛ «تاقت» غلط است.

املای این درس#

  • خاربُن با «خ» و «ر» و «بُن».
  • طاقت با «ط» و «ق» است؛ «تاقت» غلط است.
  • نثر با «ث» است.
  • ضمیر با «ض» است.

جواب تمرین‌های کتاب#

اول خودت بنویس، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن. جواب نوشتن‌ها «نمونه» است، نه تنها پاسخ درست.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۲۷

پرسش ۱ (املا و واژه‌آموزی)در جدول، واژه‌های «مهرگان»، «کاهلی» و «زیادت» آمده است. بیت‌هایی از شعر درس را که این واژه‌ها در آن‌هاست پیدا کن و هر بیت را در دو نیمه (دو مصراع) بنویس.

پاسخ را ببین

شعر از ناصرخسرو است و می‌توان بیت‌هایش را آورد. «زیادت» (زیادتی): پرسید از آن چنار که تو، چند ساله‌ای؟ / گفتا: دویست باشد و اکنون زیادتی است. «کاهلی»: خندید ازو کدو، که من از تو، به بیست روز / برتر شدم، بگو تو که این کاهلی ز چیست؟ «مهرگان»: فردا که بر من و تو، وَزَد بادِ مهرگان / آنگه شود پدید، که نامرد و مَرد کیست. معنی هر بیت در درس فارسی است.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۲۸

پرسش ۱ (املا و واژه‌آموزی)در جدول حرف‌ها (هفت سطر و هشت ستون) شش واژه از همین فصل پنهان است. آن‌ها را پیدا کن، رنگ کن و زیر جدول بنویس.

پاسخ را ببین

ستون‌ها را از راست می‌شماریم. پنج واژه در خط راست و بی‌تردید پیدا می‌شوند:

  • شجاعت: سطر دوم، از ستون چهارم تا هشتم، از راست به چپ.
  • دلگشا: سطر سوم، از ستون چهارم تا هشتم، از راست به چپ (از بیت فردوسی «خرد رهنمای و خرد دلگشای»).
  • معجزه: سطر چهارم، از ستون چهارم تا هشتم، از راست به چپ.
  • طاقت: ستون اول، از سطر سوم تا ششم، از بالا به پایین.
  • غمگین: ستون سوم، از سطر اول تا پنجم، از بالا به پایین.

واژهٔ ششم در ستون دوم است و از بیت اول فردوسی در درس «خرد رهنمای و خرد دلگشای» می‌آید (همان که در صفحهٔ ۳۱ سرمشق است): از سطر سوم تا هفتم، از بالا به پایین، نگذرد خوانده می‌شود (ن گ ذ ر د). اگر از سطر دوم بخوانی، «ر» هم پیش از آن هست و درست کنار آن «ر»، در ستون اول، یک «ب» آمده؛ پس شاید سازندهٔ جدول کل واژهٔ بیت، برنگذرد، را با یک پیچ در نظر داشته است. صفحه این را روشن نمی‌گوید: «نگذرد» در خط راست بی‌تردید درست است و اگر «برنگذرد» را با پیچش بنویسی، باز همان واژهٔ بیت را پیدا کرده‌ای.

پرسش ۲ (املا و واژه‌آموزی)مانند نمونه (خاربُن یعنی ریشه یا بوتهٔ خار) معنی «ناربُن» و «خیاربُن» را بنویس.

پاسخ را ببین

ناربُن یعنی ریشه یا بوتهٔ انار (و درخت انار) و خیاربُن یعنی ریشه یا بوتهٔ خیار. «نار» همان «انار» است؛ «بُن» به معنی ریشه و بوته به آخر هر کدام می‌چسبد. ساخت همه یکی است: نام گیاه + بُن، مثل «گلبُن» و «بیدبُن».

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۲۹

پرسش ۱ (درک متن)متن کوتاه این صفحه (از مرزبان‌نامه) دربارهٔ پرندهٔ کوچک گرسنه‌ای است که ماهی کوچکی را می‌گیرد و ماهی با زبان چرب از او می‌خواهد آزادش کند. «او» در جملهٔ «پرنده برجست و او را گرفت» به چه کسی یا چه چیزی اشاره می‌کند؟

پاسخ را ببین

به ماهی. جملهٔ پیش از آن می‌گوید ماهی از جلوی پرنده گذشت؛ پرنده پرید و همان ماهی را گرفت. اگر «ماهی» را به‌جای «او» بگذاری، جمله درست معنی می‌دهد.

پرسش ۲ (درک متن)«تو» در سخن ماهی (آنجا که قول می‌دهد) به چه کسی اشاره می‌کند؟

پاسخ را ببین

به پرنده. ماهی با پرنده حرف می‌زند و «تو» همیشه همان کسی است که با او حرف می‌زنیم. ماهی به پرنده قول می‌دهد که اگر آزادش کند، ماهی‌های بزرگ‌تری برایش بیاورد.

پرسش ۳ (درک متن)«همین» در «از همین محل عبور دهم» به چه چیزی اشاره می‌کند؟

پاسخ را ببین

به همان جای کنار جویبار که پرنده در کمین نشسته بود و ماهی را گرفت. ماهی می‌گوید ماهی‌های بزرگ را از همین‌جا رد می‌کند تا پرنده بی‌زحمت آن‌ها را بگیرد.

پرسش ۴ (درک متن)«آنها» در «آنها را بگیری» به چه کسانی یا چه چیزهایی اشاره می‌کند؟

پاسخ را ببین

به دو ماهی بسیار بزرگ که ماهی قول داده بود هر روز همراه خودش بیاورد. «آنها» جمع است و نزدیک‌ترین نام جمعِ پیش از آن همین دو ماهی است.

پرسش ۵ (درک متن)یک نشانهٔ ربط در متن پیدا کن و جملهٔ اول، نشانهٔ ربط و جملهٔ دوم را در جدول بنویس.

پاسخ را ببین

نمونهٔ ما: جملهٔ اول: ماهی می‌گوید پرنده با خوردن ماهی کوچکی مثل او سیر نمی‌شود. نشانهٔ ربط: «ولی». جملهٔ دوم: اگر به حرفش با دقت گوش کند و آزادش کند، هر روز دو ماهی بزرگ برایش می‌آورد. «ولی» دو جمله را به هم وصل می‌کند و نشان می‌دهد جملهٔ دوم راه دیگری پیش می‌گذارد. نشانه‌های دیگر متن هم قبول است: «تا» (برای هدف: می‌آورم «تا» آن‌ها را بگیری)، «و» و «اما» در جملهٔ آخر (اما همین که منقار باز شد، ماهی در آب افتاد). جواب تو می‌تواند فرق کند.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۳۰

پرسش ۱ (نگارش)قصهٔ شعر «چنار و کدوبُن» را به نثر ساده بنویس (موضوع اصلی، شخصیت‌ها، جزئیات، عنوان تازه و پیام).

پاسخ را ببین

نمونهٔ ما، با عنوان «داوری باد پاییز»:

در گوشهٔ باغی، چناری دویست‌ساله ایستاده بود. یک روز بهاری، دانهٔ کدویی پای او سبز شد. بوتهٔ کدو تند و تند رشد کرد، به تنهٔ چنار پیچید و در بیست روز خودش را به بالاترین شاخه رساند. از آن بالا مغرورانه از چنار پرسید چند سال دارد. چنار گفت دویست سال و کمی بیشتر. کدو خندید و گفت که خودش در بیست روز از چنار بالاتر رفته و پرسید چنار در این همه سال چرا این‌قدر تنبلی کرده است.

چنار آرام جواب داد که هنوز وقت قضاوت نرسیده است؛ وقتی باد سرد پاییز بوزد، معلوم می‌شود کدام‌یک پایدار است. پاییز که رسید، برگ‌های کدو زرد شد و بوته خشکید و افتاد، ولی چنار با ریشه‌های محکمش سر جایش ماند.

پیام: رشد سریع همیشه نشانهٔ برتری نیست؛ پایداری در سختی‌ها معلوم می‌شود.

یک نثر خوب دارد: موضوع اصلی شعر و دو شخصیت (چنار و کدو) حفظ شده؛ نقش هر کدام روشن است؛ جزئیات دقیق (بیست روز، دویست سال، باد پاییز)؛ عنوان تازه؛ پیام در پایان؛ جمله‌های کوتاه و امروزی. پاسخ تو می‌تواند فرق کند.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۳۱

پرسش ۱ (هنر و سرگرمی و جمع‌بندی آموخته‌ها)از روی سرمشق (دو بیت فردوسی: به نام خداوند جان و خرد…، توانا بود هر که دانا بود…) خوش‌خط بنویس.

پاسخ را ببین

بیت‌ها از فردوسی‌اند: به نام خداوند جان و خرد / کزین برتر اندیشه برنگذرد؛ توانا بود هر که دانا بود / ز دانش دل پیر برنا بود. آنها را با خط خوش از روی سرمشق بنویس: سطرها صاف، فاصله‌ها یکسان، کشیده‌ها هم‌اندازه. معنی بیت‌ها در درس فارسی آمده است. پاسخ تو می‌تواند فرق کند.

پرسش ۲ (هنر و سرگرمی و جمع‌بندی آموخته‌ها)یکی از دو موضوع «مسافرت» و «خرید» را انتخاب کن و دربارهٔ آن یک گفت‌وگوی کوتاه دونفره بنویس.

پاسخ را ببین

نمونهٔ ما با موضوع «مسافرت»:

سارا: بابا، فردا ساعت چند راه می‌افتیم؟

پدر: صبح زود، ساعت شش. کوله‌ات را بسته‌ای؟

سارا: بله! کتاب و کلاه و قمقمهٔ آب را هم برداشتم.

پدر: آفرین. راه طولانی است؛ شب زود بخواب.

سارا: چشم. شب‌به‌خیر!

یک گفت‌وگوی خوب دارد: نام هر نفر و بعد دونقطه؛ سخن هر نفر در یک سطر جدا؛ علامت سؤال پس از پرسش و علامت تعجب پس از هیجان؛ ادب و یک پایان روشن. پاسخ تو می‌تواند فرق کند.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۳۲

پرسش ۱ (هنر و سرگرمی و جمع‌بندی آموخته‌ها)در جدول، کنار هر واژه یک نماد کشیده شده است. با کمک جدول، متن کوتاهی را که جای بیشتر واژه‌هایش نماد گذاشته‌اند بخوان و بعد آن را با واژه‌ها بازنویسی کن.

پاسخ را ببین

روش: هر نماد را در جدول پیدا کن، واژه‌اش را به‌جای نماد بگذار و جمله را بخوان. متن کتاب را نمی‌آوریم؛ واژه‌هایی که نمادها به ترتیب نشان می‌دهند این‌هاست: دل‌انگیز، فضا، پرندگان، شاخه، درخت، دانایی، درخت، کهنسال، همیشه، صبور، شور و هیجان، جنگل، اندک‌اندک، جمع، سؤال، لحظه‌شماری، سرانجام، فرارسید، درخت، عمر، سپری، اشتیاق، سؤال، دقت، دانایی، هوشیاری، درخت، تحسین، آرزو، درخت. چند جا نماد به یک پسوند چسبیده است: «دل‌انگیز» + «ی»، «شاخه» + «های»، «سؤال» + «های» و «ها»، «آرزو» + «ی».

متن به زبان ما: در جنگلی که بوی خوشی در هوایش پیچیده بود، پرنده‌ها روی شاخه‌های درختی دانا آواز می‌خواندند و آن درخت پیر، آرام و شکیبا مثل همیشه ایستاده بود. همهٔ جنگل کم‌کم پر از هیجان شد و جانوران دور درخت جمع شدند تا جواب پرسش‌هایشان را بگیرند. وقتی زمانِ قرار رسید، درخت با حوصله به تک‌تک پرسش‌ها جواب داد. جوانهٔ کوچکی که همه‌چیز را با دقت می‌دید، در دلش دانایی و هوشیاری درخت را تحسین می‌کرد و آرزو داشت روزی خودش هم درختی مثل او بشود. بازنویسی تو، با جمله‌های خودت، می‌تواند فرق کند.

بعد از دیدن پاسخ‌ها، نوشتهٔ خودت را با فهرست مقایسه کن و برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۲مادر به دخترش گفت: «تو امروز خسته‌ای.» «تو» به چه کسی اشاره می‌کند؟
۳سیب‌ها را شستم. آن‌ها را روی میز گذاشتم. «آن‌ها» به چه چیزی اشاره می‌کند؟
۴نشانهٔ ربط مناسب را در جای خالی بگذار.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

کدو در بیست روز بالا رفت، چنار صدها سال ایستاده بود.

۵قدم‌های تبدیل شعر به نثر را به ترتیب درست بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۶کدام کار در تبدیل شعر به نثر درست نیست؟
۷ضمیر این جمله را بزن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۸کدام جمله درست نشانه‌گذاری شده است؟

درک مطلب: باد و درخت

باد به درخت گفت: «تو چرا همیشه ایستاده‌ای؟» درخت جواب داد: «من ریشه دارم و با ریشه‌ام به خاک وصلم.» باد همین را شنید و رفت. چند ماه بعد، باد دوباره آمد و دید درخت هنوز سر جایش ایستاده است و گنجشک‌ها هم روی شاخه‌هایش لانه ساخته‌اند. گنجشک‌ها آرام آواز می‌خواندند؛ آن‌ها خانهٔ امنی پیدا کرده بودند. باد نگاهشان کرد و دلش خواست او هم ریشه داشته باشد.

۱در جملهٔ «تو چرا همیشه ایستاده‌ای؟» ضمیر «تو» به چه کسی اشاره می‌کند؟
۲«همین» در «باد همین را شنید» به چه چیزی اشاره می‌کند؟
۳«آن‌ها» در «آن‌ها خانهٔ امنی پیدا کرده بودند» به چه کسانی اشاره می‌کند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهکدوبُن یعنی میوهٔ کدو.

«بُن» یعنی ریشه و بوته، نه میوه. میوهٔ کدو را فقط «کدو» می‌نامیم.

درستکدوبُن یعنی بوتهٔ کدو.

اشتباهسارا و زهرا بازی کردند. او خسته شد.

«او» روشن نیست: سارا یا زهرا؟ وقتی دو نفر نام برده می‌شود، ضمیر گنگ می‌شود.

درستسارا و زهرا بازی کردند. زهرا خسته شد.

اشتباهپرسید از آن چنار که تو چند ساله‌ای، گفتا دویست باشد. (به‌عنوان نثر)

این همان بیت شعر است که فقط تنظیم‌اش را عوض کرده‌ایم. نثر یعنی با زبان روزمره دوباره گفتن.

درستکدو از چنار پرسید چند ساله است. چنار گفت حدود دویست سال.

فراتر از کتابگیاهان و جانوران که حرف می‌زنندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

شعر چنار و کدوبُن یکی از ده‌ها نمونه است که نویسندگان قدیمی گیاه یا جانور را به حرف آورده‌اند تا درسی بدهند. کتاب قدیمی «کلیله و دمنه» پر از جانورانی است که حرف می‌زنند و حکایت‌هایشان پیامی برای آدم‌ها دارد. امروز هم نویسنده‌های فیلم‌های انیمیشن و کتاب‌های کودک از همین ایده استفاده می‌کنند. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. امتحان کردنش آسان است: یک گیاه یا جانور را انتخاب کن و فکر کن اگر حرف می‌زد، به یک آدم چه می‌گفت. سه جمله گفت‌وگوی او را بنویس و پیامش را مشخص کن. پیام باید از چیزی که آن موجود واقعاً هست، درآمده باشد، مثل ریشهٔ عمیق چنار یا رشد تند کدو.

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۲: دانایی و هوشیاری

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون