نگارش پنجم دبستان · فصل ۵ · بخش ۲ از ۳

درس چهاردهم: شجاعت

صفحه‌های ۷۳ تا ۷۶ کتاب درسی

نگارش پنجم درس چهاردهم (صفحهٔ ۷۳ تا ۷۶): جاهای خالی، گسترش واژه، متن «پسری در آتش»، آموزش گزارش‌نویسی با نمونه و جواب تمرین‌های کتاب.

دربارهٔ این درس#

این بخش از کتاب نگارش، درس چهاردهم است و با درس فارسی «شجاعت» هم‌نام است. معنی واژه‌ها و پیام درس در درس چهاردهم فارسی پنجم آمده است؛ اینجا تمرین‌های نوشتن (صفحه‌های ۷۳ تا ۷۶) را داری:

  1. پر کردن جای خالی جمله‌ها با واژه‌های درس و تکمیل واژه‌هایی که حرف‌هایشان افتاده.
  2. کامل کردن نمودار «گسترش واژه».
  3. خواندن یک متن دربارهٔ نجات یک پیرزن از آتش و ساختن دو پرسش از آن.
  4. نوشتن گزارش.

گسترش واژه: هسته + نشانهٔ اضافه + واژهٔ دوم#

گاهی یک واژه را با واژهٔ دیگری گسترش می‌دهیم تا معنی‌اش دقیق‌تر شود. بین دو واژه یک نشانه می‌آید که به آن کسرهٔ اضافه می‌گوییم. اگر واژهٔ اول به «ا» یا صدای «او» ختم شود (صدا، بازو)، به‌جای کسره «ی» می‌آید؛ اگر به «ه» ختم شود، «ـهٔ» می‌نویسیم (کتاب فارسی همین را «ـه‌ی» می‌نویسد: صحنه‌ی نبرد).

نمودار این کار سه خانه دارد: خانهٔ راست واژهٔ اول، خانهٔ وسط نشانهٔ اضافه و خانهٔ چپ واژهٔ دوم. نمونه‌های خودمان:

واژهٔ اول نشانهٔ اضافه واژهٔ دوم گروه ساخته‌شده
کتاب ـِ داستان کتابِ داستان
صدا ی باران صدای باران
خانه ـهٔ دوست خانهٔ دوست

ترتیب مهم است: واژهٔ اول اصل گروه است و واژهٔ دوم آن را دقیق‌تر می‌کند. واژهٔ دوم گاهی می‌گوید آن چیز چگونه است (انسانِ شریف، پدیدهٔ ترسناک) و گاهی می‌گوید مال چه یا مربوط به چیست (صدای باران، فضای باغ).

واژه‌ای که حرف‌هایش افتاده#

گاهی از یک واژه فقط چند حرف را می‌بینی و باقی جای نقطه‌چین است. راه حل:

  1. تعداد نقطه‌ها را بشمار؛ هر نقطه یک حرف است.
  2. حرف‌های دیده‌شده را کنار هم بخوان و واژه‌های متن درس را به یاد بیاور.
  3. واژه را در جای خالی بنویس و تعداد حرف‌ها را دوباره بشمار.

نمونهٔ ما: «….ث» با چهار نقطه. در درس واژه‌ای دربارهٔ اتفاق‌های ناگهانی بود: «حوادث»؛ پنج حرف دارد و چهار حرف اولش «ح و ا د» است و آخرش «ث». می‌بینی که جا می‌شود.

گزارش‌نویسی#

گزارش یعنی نوشتن آنچه واقعاً دیده یا انجام داده‌ایم، کوتاه و روشن و به ترتیب. با داستان فرق دارد: در گزارش چیزی از خودمان نمی‌سازیم و رویدادها را همان‌طور که اتفاق افتاده می‌نویسیم. پنج پرسش را همیشه جواب بده:

  • چه چیزی اتفاق افتاد؟
  • کی (چه روز و چه ساعتی)؟
  • کجا؟
  • چگونه پیش رفت (جزئیات به ترتیب)؟
  • چه نتیجه‌ای داشت؟

ساختار یک گزارش کوتاه: معرفی موضوع، مکان و زمان، جزئیات به ترتیب، جمع‌بندی کوتاه.

نمونهٔ ما:

موضوع: بازدید کلاس پنجم از ایستگاه آتش‌نشانی

روز سه‌شنبه، کلاس پنجم با معلمش از ایستگاه آتش‌نشانی محلهٔ ما بازدید کرد. ساعت ده صبح رسیدیم. یکی از آتش‌نشان‌ها اول ماشین‌ها را نشانمان داد، بعد لباس مخصوصشان را که در برابر گرما مقاوم است توضیح داد و گفت چطور باید بعد از شنیدن آژیر در یک دقیقه آمادهٔ رفتن شوند. آخر هم نشان داد با شیلنگ چگونه آب را به جای دور می‌رسانند. نزدیک ظهر برگشتیم. بازدید به ما یاد داد که آتش‌نشانی کاری پر از دقت و شجاعت است.

وقتی گزارش را تمام کردی، آن را با فهرست بخوان: موضوع معرفی شده؟ مکان و زمان آمده؟ جزئیات به ترتیب است؟ فقط به اصل موضوع پرداخته شده؟

جواب تمرین‌های کتاب#

اول خودت حل کن، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن. در تمرین‌های باز (پرسش‌ساختن و گزارش) نمونهٔ ما و فهرست چیزهای یک جواب خوب آمده است؛ جواب تو می‌تواند فرق کند.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
تضمینمطمئن کردن کسی که چیزی حتماً انجام می‌شود یا اتفاق می‌افتد——ضامن، ضمانتبا «ت» شروع می‌شود و «ض» دارد؛ «ض» و «ز» را قاطی نکن.
دروغینچیزی که واقعی نیست و ساختگی یا نادرست است—راستین، واقعیدروغ، دروغگو—
حوادثجمع «حادثه»؛ اتفاق‌های ناگهانی——حادثهبا «ح» شروع می‌شود و آخرش «ث» دارد؛ حروف «ث» و «س» و «ص» هم‌صدا هستند.
تصادفبرخورد ناگهانی دو وسیله؛ گاهی هم یعنی اتفاق بدون برنامه———با «ص» نوشته می‌شود و آخرش «ف» می‌آید.
حریقآتش‌سوزی بزرگآتش‌سوزی——با «ح» و «ق»؛ «ق» و «غ» را قاطی نکن.
خطرناکدارای خطر؛ چیزی که ممکن است آسیب بزند—بی‌خطر، ایمنخطر، خطراتدر پایان «اک» دارد، نه «اق»؛ مثل «ترسناک».
سپرچیزی که جلوی خودمان می‌گیریم تا آسیب نبینیم———با «س» نوشته می‌شود، نه «ص».
کورمالراه رفتن یا کار کردن با دست زدن به اطراف، چون جایی را درست نمی‌بینیم———معمولاً دو بار پشت هم می‌آید: «کورمال کورمال راه رفت»، یعنی با دست کشیدن به اطراف و بدون دیدن.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۷۳

پرسش ۱ (املا و دانش زبانی (تمرین ۱))جای خالی پنج جمله را با واژه‌های مناسب از متن درس پر کن: شجاع کسی است که از …، ناپسند و …، تلخی دارو سلامت انسان را … می‌کند، امروز علاوه بر نترسیدن و قدرت بدنی به … هم نیاز داریم، خنده بر ترس‌های … گام اول شجاعت است.

پاسخ را ببین

جواب‌ها به ترتیب: خطر (شجاع کسی است که از خطر و عاقبت کارهای بد بترسد)؛ نکوهیده (ناپسند و نکوهیده است که انسان بی‌دلیل بترسد)؛ تضمین (تلخی دارو سلامت انسان را تضمین می‌کند)؛ شجاعت اخلاقی (امروز به شجاعت دیگری هم نیاز داریم)؛ دروغین (خنده بر ترس‌های دروغین گام اول است). هر پاسخ با معنی جمله جور می‌شود و نمی‌شود جابه‌جا کرد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۷۴

پرسش ۱ (املا و دانش زبانی (تمرین ۲))از شش واژهٔ متن درس فقط یکی دو حرف دیده می‌شود و جای بقیهٔ حرف‌ها نقطه گذاشته‌اند. با کمک متن درس فارسی واژه‌ها را کامل کن: دو نقطه + «یق»، سه نقطه + «رت»، «عا» + سه نقطه، «تصا» + دو نقطه، پنج نقطه + «ک»، چهار نقطه + «ث».

پاسخ را ببین

هر نقطه جای یک حرف است. پنج نقطه + «ک» = خطرناک؛ چهار نقطه + «ث» = حوادث؛ «تصا» + دو نقطه = تصادف؛ «عا» + سه نقطه = عاقبت (عاقبت کارهای بد)؛ سه نقطه + «رت» = مهارت (با تدبیر و مهارت)، چون سه حرف «م ه ا» پیش از «رت» جا می‌گیرند؛ «قدرت» هم در متن هست ولی پیش از «رت» فقط دو حرف دارد. دو نقطه + «یق»: در متن امروزی درس، واژه‌ای با این شکل نیست؛ متن از «آتش‌سوزی» و «غرق شدن» حرف می‌زند. دو واژهٔ هم‌معنی آن‌ها با این شکل جور درمی‌آیند: «حریق» (آتش‌سوزی بزرگ) و «غریق» (کسی که در آب غرق می‌شود). صفحه نمی‌گوید کدام را خواسته، پس هر دو را درست بدان و املایشان را یاد بگیر: حریق با «ح» و «ق»، غریق با «غ» و «ق».

پرسش ۲ (املا و دانش زبانی (تمرین ۳))نمودار سه‌خانه را برای «قدرت تصمیم‌گیری»، «پدیدهٔ ترسناک» و «فضای باغ» کامل کن.

پاسخ را ببین

قدرت + ـِ + تصمیم‌گیری = قدرتِ تصمیم‌گیری؛ پدیده + ی (نشانهٔ اضافه بعد از «ه»؛ ما «پدیدهٔ» می‌نویسیم و کتاب «پدیده‌ی») + ترسناک = پدیدهٔ ترسناک؛ فضا + ی + باغ = فضای باغ. خانهٔ وسط همیشه نشانهٔ اضافه است: بعد از «ا» حرف «ی» می‌آید، بعد از «ه» نشانهٔ «ـهٔ / ـه‌ی» و بعد از بیشتر حرف‌های دیگر کسره (ـِ) که معمولاً نوشته نمی‌شود.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۷۵

پرسش ۱ (درک متن (الف))متن کوتاه «پسری در آتش» را بخوان (نوشتهٔ اسماعیل الله‌دادی). این بخش فقط خواندن است و پرسش جدایی ندارد.

پاسخ را ببین

این تمرین فقط خواندن است؛ ما متن را تکرار نمی‌کنیم و فقط می‌گوییم دربارهٔ چیست تا پرسش‌های بخش «ب» را راحت‌تر بسازی. خانه‌ای آتش گرفته و از درونش صدای پیرزنی می‌آید. مردم بیرون جمع شده‌اند ولی کسی جرئت جلو رفتن ندارد. نوجوانی به نام علی از میان جمعیت بیرون می‌آید، صورتش را می‌پوشاند، در نیم‌سوخته را می‌شکند و در میان دود پیرزن را پیدا می‌کند و از آتش رد می‌کند. پیرزن خودش را به حیاط می‌رساند و منتظر می‌ماند تا نجات‌دهنده‌اش را ببیند، اما او دیگر پیدا نمی‌شود. روز بعد روزنامه‌ها خبر می‌دهند که علی لندی، نوجوان خوزستانی، جانش را داد تا جان انسانی را نجات دهد. به جمله‌هایی که شتاب و گرما را نشان می‌دهند دقت کن.

پرسش ۲ (درک متن (ب))با توجه به متن دو سؤال بساز و پاسخشان را بنویس.

پاسخ را ببین

نمونه ۱: چرا مردم به خانه نزدیک نمی‌شدند؟ پاسخ: چون آتش و دود زیاد بود و جرئت نداشتند. نمونه ۲: علی صورتش را چگونه از آتش حفظ کرد؟ پاسخ: آرنجش را مثل سپر جلوی صورتش گرفت. یک پرسش خوب جوابش در متن هست و با «چه»، «چرا»، «کجا» یا «چگونه» شروع می‌شود. پرسش‌های تو می‌تواند فرق کند.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۷۶

پرسش ۱ (نگارش (گزارش))دربارهٔ یکی از این موضوع‌ها گزارش بنویس: اردوی تفریحی، برنامهٔ یک روز مدرسه، گردش علمی، بازدید از یک مکان تاریخی یا آموزشی، دیدار دو تیم ورزشی.

پاسخ را ببین

نمونه برای «گردش علمی»: روز چهارشنبه کلاس ما به باغ گیاه‌شناسی شهر رفت. ساعت نه صبح رسیدیم و راهنما اول گیاه‌های آب‌دوست و بعد کاکتوس‌ها را نشانمان داد. من هر چه دیدم در دفترچه نوشتم. ساعت یازده برای استراحت نشستیم و دوباره به مدرسه برگشتیم. این بازدید یادمان داد گیاه‌ها در جاهای مختلف چطور زندگی می‌کنند. یک گزارش خوب موضوع را معرفی می‌کند، مکان و زمان را می‌گوید، جزئیات را به ترتیب و کوتاه می‌نویسد و فقط به اصل موضوع می‌پردازد. جواب تو می‌تواند فرق کند.

بعد از دیدن جواب‌ها، گزارش خودت را یک بار برای یک نفر بلند بخوان. اگر او بتواند ماجرا را دوباره تعریف کند، گزارشت روشن بوده است. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱در یک گزارش، کدام کار درست است؟
۲جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

در گزارش باید مکان و رویداد را بنویسیم.

۳هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴بخش‌های یک گزارش کوتاه را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۵در این جمله گروه واژه‌ای را که با نشانهٔ اضافه ساخته شده است پیدا کن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶در «صدای باران» میان دو واژه چه چیزی هست؟
۷در کدام گروه، نشانهٔ اضافه به شکل «ـهٔ» نوشته می‌شود؟
۸واژه‌ای را که حرف‌هایش افتاده است با کمک تعداد نقطه‌ها کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

اتفاق ناگهانی را «» می‌نامند و جمعش «حوادث» است.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباهخطرناق

آخر این واژه را مثل «ق» نوشته‌ای، چون صدای «ک» و «ق» نزدیک است. «ناک» پسوندی است که در ترسناک و غمناک هم می‌بینی.

درستخطرناک

اشتباهتصادف را «تسادف» می‌نویسم

حرف دوم این واژه «ص» است، نه «س»؛ «ص» و «س» هم‌صدا هستند و باید املا را حفظ کنی.

درستتصادف

اشتباهقدرت تصمیم گیری (بدون نیم‌فاصله در تصمیم‌گیری)

تصمیم‌گیری یک واژه است و بین «تصمیم» و «گیری» نیم‌فاصله می‌آید؛ نه فاصلهٔ کامل و نه چسبیده.

درستقدرتِ تصمیم‌گیری

اشتباهدر گزارش «من فکر می‌کنم کلاس ما شجاع‌ترین کلاس مدرسه بود» می‌نویسم

گزارش جای نظر شخصی و ادعای ثابت‌نشده نیست؛ آنچه دیده و انجام شده را می‌نویسیم.

درستآنچه دیده‌ای را بنویس: «همهٔ دانش‌آموزان در تمرین آتش‌نشانی شرکت کردند.»

فراتر از کتابشجاعتی که ثبت می‌شودبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در بسیاری از شهرها آتش‌نشان‌ها هر سال تمرین‌های ویژه‌ای می‌کنند تا در لحظهٔ حادثه دست‌وپایشان را گم نکنند؛ همان چیزی که درس شجاعت می‌گوید: ترس بد نیست، گم کردن راه چاره بد است. هر آتش‌نشان پس از هر مأموریت گزارش می‌نویسد: چه شد، کجا، چه ساعتی، چه کسی کمک کرد و چه درسی گرفتند. این گزارش‌ها به بعدی‌ها کمک می‌کنند. تو هم می‌توانی از «گزارش‌های کوچک» شروع کنی؛ مثلاً هر هفته یک ماجرای مدرسه را در پنج جمله بنویس. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید.

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۵: راه زندگی

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون