دربارهٔ این درس#
این بخش از کتاب نگارش، درس پانزدهم است و با درس فارسی «کاجستان» همنام است. شعر «کاجستان» سرودهٔ محمدجواد محبت است، شاعری معاصر که حق انتشار شعرش با خود اوست؛ به همین دلیل بیتهایش را اینجا نمینویسیم. شعر را از کتاب بخوان و معنیاش را در درس پانزدهم فارسی پنجم ببین. صفحهٔ ۷۷ فقط عنوان درس و تصویر است و تمرینها از صفحهٔ ۷۸ تا ۸۲ میآیند:
- ساختن واژه از حرفهای درهم و نوشتن بیتهایی که چند واژه در آنها هست.
- پی بردن به معنی «چون» در جملهها.
- جواب دادن به پرسشهای داستان شعر و بازگرداندن بیتها به زبان ساده.
- نوشتن قصهٔ شعر به نثر ساده.
- خوشنویسی دو بیت از سعدی، پر کردن جای خالی با صفتها و حل یک جدول.
شعر و نثر#
شعر وزن و قافیه دارد و واژههایش گاهی جابهجا و کوتاه میشوند. نثر نوشتهٔ معمولی است: واژهها به ترتیب ساده میآیند، یعنی اول کننده، بعد بقیه و آخر فعل. برای بازگرداندن شعر به نثر:
- اول فعل را پیدا کن.
- ببین چه کسی آن کار را کرده است.
- واژههای بیت را به ترتیب ساده بچین.
- اگر واژه کوتاهشده بود (مثل «ره» برای «راه»)، شکل کامل را بنویس.
- جمله را بخوان و ببین معنیاش با بیت یکی است.
یک بیت ساده از خودمان:
باران آمد و خاک را شست / لاله از دل کوه بیرون جست
نثر: باران آمد و خاک را شست؛ لاله از میان کوه بیرون آمد. فعلها «آمد»، «شست» و «جست» هستند. «جست» در اینجا یعنی بیرون آمد. ترتیب چندان عوض نشده، ولی «جست» به شکل ساده «بیرون آمد» نوشته شد.
قصهٔ شعر را به نثر نوشتن#
وقتی قصهٔ یک شعر را به نثر مینویسی، این چهار چیز را نگه دار: موضوع اصلی، شخصیتها، زمان و مکان و رویدادها به ترتیب. بعد با تخیل جزئیات اضافه کن، شروع و پایان بنویس و نام مناسبی بگذار. نمونهٔ جملههایی که بدون خراب کردن قصه تخیل اضافه میکنند: «باد پاییزی لابهلای شاخهها میپیچید» (جزئیات)، «کاج از افتادن خجالت میکشید» (حس شخصیت).
«چون» و صفت#
«چون» دو معنی ساده دارد که در این درس تمرین میشود: مانند («او چون گل زیباست») و زیرا / به دلیل («چون باران آمد، خیس شدم»). جای «چون» یکی از این دو را بگذار؛ آنکه جمله را درست میکند، معنی همان است.
صفت واژهای است که دربارهٔ اسم قبل از خودش توضیح میدهد: «پیرزنِ مهربان»، «ماهیهای کوچک». در تمرینهای این درس چند صفت مناسب باید بنویسی. صفت باید با اسمش جور باشد: «پیرزنِ لاغر» درست است، «پیرزنِ بلند» هم میشود، ولی «پیرزنِ گرد» در اینجا بیمعنی است.
جواب تمرینهای کتاب#
اول خودت حل کن، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن. تمرینهایی که شعر را بازنویسی میکنند، با زبان خودمان جواب داده شدهاند، چون بیتها را نمیتوانیم بیاوریم. جواب تو میتواند فرق کند.
صفحهٔ ۷۷ کتاب تمرینی ندارد؛ پرسشهایی که برای آن صفحه میبینی از ماست.
واژهها و معنیشان
| واژه | معنی | هممعنی | متضاد | همخانواده | املا |
|---|---|---|---|---|---|
| جاودان | همیشگی و بیپایان | همیشگی، جاویدان | زودگذر | — | «جاودان» و «جاویدان» هر دو درستاند؛ «و» بعد از «جا» را فراموش نکن. |
| عطر | بوی خوش یا مایعی که بوی خوش دارد | — | — | — | با «ع» و «ط»؛ «ط» و «ت» همصدا هستند. |
| فرمان | دستور؛ همچنین قطعهٔ هدایتکنندهٔ ماشین | دستور، امر | — | فرمانده، فرماندار، فرمانبر | — |
| نامطلوب | چیزی که پسندیده نیست و دوستش نداریم | ناپسند، ناخوشایند | مطلوب، پسندیده | طلب، طالب | «نا» به «مطلوب» میچسبد و «ط» دارد. |
| ارزشمند | دارای ارزش و اعتبار | باارزش، گرانبها | — | ارزش، ارزنده | — |
| رنگینکمان | کمانی رنگی در آسمان که بعد از باران در برابر نور خورشید دیده میشود | — | — | — | دو بخش «رنگین» و «کمان» با نیمفاصله نوشته میشوند. |
| بیرمق | بدون نیرو؛ بسیار خسته و ضعیف | ضعیف، ناتوان | پرانرژی، توانا | — | «رمق» به معنی نیروست و با «ق» نوشته میشود. |
| سرمشق | نمونهای که از روی آن مینویسیم تا خوشخط شویم؛ یا الگویی که از او پیروی میکنیم | — | — | — | «سر» + «مشق»؛ «مشق» یعنی تمرین نوشتن. |
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
پرسشهای ما دربارهٔ صفحهٔ ۷۷
پرسش ۱ (پرسش ما (صفحهٔ ۷۷ در کتاب تمرین ندارد))در تصویر صفحهٔ اول درس چه میبینی و از کجا میفهمی هوا آرام نیست؟
پاسخ را ببین
دو کاج بلند کنار هم ایستادهاند و یکی به سمت دیگری خم شده است؛ کنارشان ردیف تیرهای چوبی سیم کشیده شده و در آسمان چند پرنده پرواز میکنند. شاخهها همه به یک طرف کشیده شدهاند؛ این یعنی باد تندی میوزد. تو هم وقتی تصویری را توصیف میکنی، از نشانهها (مثل جهت شاخهها) نتیجه بگیر.
پرسش ۲ (پرسش ما (صفحهٔ ۷۷ در کتاب تمرین ندارد))پیش از خواندن تمرینها حدس بزن: از روی نام «کاجستان» و این تصویر، داستان شعر دربارهٔ چه میتواند باشد؟
پاسخ را ببین
«کاجستان» یعنی جایی پر از کاج (مثل گلستان و نیستان). تصویر دو کاج را نشان میدهد که یکی به دیگری تکیه داده است؛ پس میشود حدس زد داستان دربارهٔ کمک دو درخت به هم است و اینکه چطور آنجا پر از کاج شد. بعد از خواندن شعر ببین حدست درست بود یا نه. حدس تو میتواند فرق کند.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۷۸
پرسش ۱ (املا و واژهآموزی (تمرین ۱))با حرفهایی که در هر ردیف درهم آمدهاند یک واژه بساز. ردیف اول: «ا ی ه ت ز ا ن»، ردیف دوم: «گ ر ذ ن ا ر ه»، ردیف سوم: «ح ل م ت».
پاسخ را ببین
ردیف اول: تازیانه (ت + ا + ز + ی + ا + ن + ه). ردیف دوم: رهگذران (ر + ه + گ + ذ + ر + ا + ن؛ جمع «رهگذر»). ردیف سوم: تحمل (ت + ح + م + ل). راه ساده: اول حرفهای واژههای درس را که میدانی بنویس، بعد ببین همان حرفها جور میشوند یا نه. در هر سه واژه شمارش حرفها را بعد از ساختن واژه چک کن.
پرسش ۲ (املا و واژهآموزی (تمرین ۲))از شعر درس، بیتهایی را بنویس که سه واژهٔ «تأمّل»، «اتفاق» و «خطوط» در آنها به کار رفتهاند.
پاسخ را ببین
بیتهای شعر کاجستان را اینجا نمیآوریم (شعر معاصر است)؛ فقط میگوییم کجا پیدایشان کنی تا خودت از روی کتاب فارسی بنویسی. «خطوط» در همان سطر اول شعر است، جایی که میگوید دو کاج کنار سیمهای پیام (تلفن) روییده بودند. «تأمّل» در خواهش کاجِ افتاده است، وقتی از دوستش میخواهد خوب به حالش نگاه کند و چند روزی او را تحمّل کند. «اتّفاق» در جواب کاج همسایه است، وقتی میگوید شاید روزی همین اتفاق برای خودش هم بیفتد. املا: «تأمّل» همزه روی الف و میم مشدّد دارد، «اتّفاق» تای مشدّد و «ق» دارد و «خطوط» جمع «خط» است.
پرسش ۳ (املا و واژهآموزی (تمرین ۳))در هر یک از چهار جمله معنی «چون» چیست؟ جملهها: مادران چون گلهای باغ بهشتند؛ مسافرت را دوست دارم چون چیزهای جدید میآموزم؛ دانههای شبنم چون مرواریدهای غلتان روی برگها نشسته بودند؛ چون صدای دریا آرامشبخش بود، ساعتها کنار آن مینشست.
پاسخ را ببین
جمله اول: مانند (مادران مانند گلهای باغ بهشتاند). جملهٔ دوم: زیرا یا به دلیل اینکه (دوست دارم، به دلیل اینکه چیزهای جدید میآموزم). جملهٔ سوم: مانند (دانههای شبنم مانند مروارید). جملهٔ چهارم: زیرا (به دلیل اینکه صدای دریا آرامشبخش بود). آزمایش: جای «چون» «مانند» را بگذار؛ اگر معنی جمله خراب نشد، «چون» یعنی مانند، وگرنه یعنی زیرا.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۷۹
پرسش ۱ (درک متن (تمرین ۱))با توجه به شعر درس، جدول را کامل کن: نام داستان، شخصیتهای داستان، مکان، زمان و نظرت دربارهٔ کاج همسایه.
پاسخ را ببین
نام داستان: کاجستان. شخصیتها: دو کاج (کاجی که افتاد و کاج همسایه)؛ باد هم در داستان نقش دارد، چون مهربانی کاج را میشنود و آرام میشود. محل: بیرون یک ده، کنار تیرها و سیمهای تلفن. زمان: روزی پاییزی با رگبار و باد تند. نظر دربارهٔ کاج همسایه (نمونه): او مهربان و باگذشت است، چون دوستش را که رویش افتاده بود سرزنش نکرد و دوستی را فراموش نکرد. نظر تو میتواند فرق کند، به شرط اینکه دلیلش را از شعر بیاوری.
پرسش ۲ (درک متن (تمرین ۲))با جابهجا کردن اجزای جمله، دو بیت را مانند نمونه به زبان ساده برگردان. نمونهٔ کتاب: بیتی دربارهٔ پیچیدن بوی اسفند و گلاب و عود در خانهها. بیت اول تمرین: رسیدن فصلی بهاری و همیشگی، پر از عطر و گل و شعر و سرود. بیت دوم: کاج همسایه با نرمی میگوید دوستی را از یاد نمیبرد.
پاسخ را ببین
کار اصلی این است که فعل را به آخر جمله ببری. در بیت اول فعل «میرسد» در آغاز مصراع آمده؛ در نثر اول «فصل بهاری جاودان» را میآوری، بعد توضیحش را (فصلی از عطر و گل و شعر و سرود) و فعل «میرسد» را آخر میگذاری. بیت دوم در نثر: کاج همسایه با نرمی گفت: دوستی را از یاد نمیبرم. («با نرمی» یعنی آرام و مهربان؛ کاج همسایه با کاجِ افتاده حرف میزند که از او عذر خواسته بود.) هر نثری که معنی بیت را نگه دارد و فعلش آخر بیاید، درست است.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۸۰
پرسش ۱ (نگارش (قصهٔ شعر))قصهٔ شعر «کاجستان» را به نثر ساده بنویس.
پاسخ را ببین
نمونه: بیرون یک ده، کنار تیرهای سیم تلفن، دو کاج کنار هم بزرگ شده بودند و هر کس از آنجا میگذشت، آنها را دو دوست میدانست. یک روز پاییزی رگبار و باد تندی آمد. یکی از کاجها لرزید، ریشههایش از خاک بیرون زد و روی دوستش افتاد. با شرمندگی از او خواست ببخشدش و چند روزی بارش را تحمّل کند. کاج همسایه آرام جواب داد که دوستی را فراموش نمیکند و شاید روزی خودش هم همین گرفتاری را داشته باشد. باد این مهربانی را شنید و آرام شد. کاج زخمی کمکم دوباره ریشه گرفت و سالم شد. سالها بعد میوهٔ کاجها روی زمین ریخت، باران دانهها را سبز کرد و آن ده را «کاجستان» نامیدند. نام پیشنهادی: دو کاج دوست. فهرست یک نوشتهٔ خوب: موضوع و شخصیتها حفظ شوند، زمان و مکان روشن باشد، شروع و پایان داشته باشد، با تخیل جذاب شود، نام مناسب و نشانههای نگارشی داشته باشد. نوشتهٔ تو میتواند فرق کند.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۸۱
پرسش ۱ (هنر و سرگرمی (تمرین ۱))دو بیت سعدی را از روی سرمشق خوشخط و زیبا بنویس.
پاسخ را ببین
این دو بیت از سعدی است (قصاید سعدی، بخش مواعظ، قصیدهٔ ۲۸) و میتوانیم آنها را همانطور که در این صفحه چاپ شده بیاوریم:
نام نیکو گر بماند ز آدمی / به کزو ماند سرای زرنگار
نام نیک رفتگان ضایع مکن / تا بماند نام نیکت ماندگار
در کتاب فارسی (درس «نام نیکو») و در دیوان سعدی آخر بیت دوم «پایدار» است، نه «ماندگار»؛ معنی یکی است. معنی: اگر از آدم نام نیک بماند بهتر از آن است که خانهای پر از طلا از او بماند؛ نام نیک گذشتگان را از بین نبر تا نام نیک خودت هم بماند. برای خط زیبا: روی خط راهنما بنویس، کشیدهها و دندانهها را هماندازه بکش، فاصلهٔ واژهها را یکسان نگه دار و اول با مداد تمرین کن.
پرسش ۲ (هنر و سرگرمی (تمرین ۲))در جاهای خالی صفتهایی بنویس که دربارهٔ اسم قبل از خود توضیح دهند: راهِ …، بچهشیر را … و بیرمق، غذای … مادرم، رختخوابِ …، ماهیهای …، پیرزنِ ….
پاسخ را ببین
نمونه: راهِ طولانی، بچهشیر را خسته و بیرمق کرده بود؛ غذای خوشمزهٔ مادرم را خورده بودم و توی رختخوابِ گرم خوابیده بودم؛ لابهلای سنگریزهها پر از ماهیهای ریز و رنگارنگ و براق بود؛ پیرزن مهربان و صبور بود. در سه جملهٔ اول صفت با کسرهٔ اضافه به اسم وصل میشود (راهِ طولانی)؛ در جملهٔ آخر صفت بعد از اسم و پیش از «بود» میآید و کسره نمیگیرد. جمله را بخوان و ببین صفت با اسمش جور است. جواب تو میتواند فرق کند.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۸۲
پرسش ۱ (هنر و سرگرمی (تمرین ۳، جدول))جواب هفت سؤال را در خانههای جدول بنویس: ۱) بوی خوشی دارد؛ ۲) به معنی دستور است؛ ۳) ناپسند است؛ ۴) پلی رنگی در آسمان؛ ۵) دارای اعتبار و بها؛ ۶) دلیری؛ ۷) عکس را در آن میگذارند.
پاسخ را ببین
جوابها: ۱) عطر (۳ خانه)؛ ۲) فرمان (۵)؛ ۳) نامطلوب (۷)؛ ۴) رنگینکمان (۹)؛ ۵) ارزشمند (۷)؛ ۶) شجاعت (۵)؛ ۷) قاب (۳). تعداد خانههای هر ردیف با تعداد حرفهای جواب جور است. حرفهای ستارهدار: «م» در فرمان، «ن» در نامطلوب، «م» در رنگینکمان، «ا» و «ز» و «م» در ارزشمند، «ا» در شجاعت و «ا» در قاب؛ یعنی سه «ا»، سه «م»، یک «ن» و یک «ز». این هشت حرف را که کنار هم بچینی، رمز جدول میشود: امام زمان. این رمز با متن درس فارسی جور است، چون روی کاغذ مرد خوشنویس نام امام زمان نوشته شده بود.
بعد از دیدن جوابها، شعر کاجستان را یک بار دیگر بخوان و ببین کدام قسمتش را میتوانی بدون نگاه به کتاب به نثر بگویی. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
اشتباههای رایج ۴
اشتباهرنگین کمان (با فاصلهٔ کامل)
این واژه دو بخش دارد ولی یک چیز را میگوید؛ با فاصلهٔ کامل دو واژهٔ جدا به نظر میآید.
درسترنگینکمان، با نیمفاصله
اشتباهتأمّل را «تامل» مینویسم
همزه و تشدید را انداختهای؛ حرف دوم «ء» روی «الف» و «م» مشدّد است.
درستتأمّل
اشتباهدر شعر به نثر «ره» را همان «ره» میگذارم
در نثر معمولی شکل کامل «راه» به کار میرود، نه شکل کوتاهشده.
درستراه
اشتباهچون = همیشه «مانند»
«چون» در جملههای «چون خسته بودم، خوابیدم» به معنی «زیرا» است، نه «مانند»؛ باید از جمله بفهمی.
درستجای «چون» یکی از «مانند» یا «زیرا» را بگذار و ببین کدام درست است
فراتر از کتابنثر و شعر در قصههای قدیمیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
بسیاری از قصههای قدیمی فارسی هم نثر دارند و هم شعر. نویسندهها گاهی قصه را به نثر مینوشتند و در جاهای مهم، چند بیت میآوردند تا حرفشان در ذهن بماند؛ درست مثل وقتی که ما با شعر کوتاه یک خاطره را به یاد میآوریم. اگر دوست داری، یک شعر کوتاه از شاعری که میشناسی انتخاب کن (سعدی خوب است، چون بیتهایش سادهاند)، آن را به نثر بنویس، بعد نثر را دوباره به شعر درآور. میبینی بعضی واژهها جابهجا میشوند تا وزن بماند. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمیآید.
بعد از این بخش
- آزمون فصل ۵: آزمون فصل ۵ (۱۳ سؤال، ۲۰ دقیقه)
- جزوهٔ یکصفحهای فصل ۵ برای چاپ و مرور
- آزمون نوبت دوم
- آزمون جامع پایان سال
- هر صفحهٔ نگارش پنجم دبستان کدام درس است؟