نگارش پنجم دبستان · فصل ۵ · بخش ۱ از ۳

درس سیزدهم: روزی که باران می‌بارید

صفحه‌های ۶۸ تا ۷۲ کتاب درسی

نگارش پنجم درس سیزدهم (صفحهٔ ۶۸ تا ۷۲): واژه‌سازی با بی، خوش و ره، مرتب کردن جمله‌های داستان طوطی، ادامهٔ متن ناتمام و جواب تمرین‌ها.

دربارهٔ این درس#

این بخش از کتاب نگارش، درس سیزدهم است و هم‌نام درس فارسی «روزی که باران می‌بارید» است. معنی واژه‌های داستان و جواب پرسش‌های درس فارسی را در درس سیزدهم فارسی پنجم ببین؛ اینجا فقط تمرین‌های نوشتن همین درس را داری (صفحه‌های ۶۸ تا ۷۲).

در این پنج صفحه سه مهارت تمرین می‌شود:

  1. ساختن واژهٔ تازه با «بی»، «خدا»، «خوش» و «ره».
  2. مرتب کردن جمله‌های به‌هم‌ریختهٔ یک داستان.
  3. ادامه دادن یک متن ناتمام.

واژه‌سازی: بخش اول + بخش دوم#

گاهی دو واژه را کنار هم می‌گذاریم تا واژهٔ تازه‌ای بسازیم. در صفحهٔ ۶۸ چهار بخش اول داری: «بی»، «خدا»، «خوش» و «ره».

  • بی یعنی «بدون». بی + خبر = بی‌خبر (خبر ندارد)، بی + ادب = بی‌ادب، بی + پروا = بی‌پروا.
  • خدا را هم می‌شود اول واژه گذاشت: خدا + حافظ = خداحافظ (یعنی خدا نگه‌دارت باشد)، خدا + شناس = خداشناس (کسی که خدا را می‌شناسد).
  • خوش یعنی «خوب و دلنشین». خوش + خط = خوش‌خط، خوش + رنگ = خوش‌رنگ، خوش + اخلاق = خوش‌اخلاق.
  • ره شکل کوتاه‌شدهٔ «راه» است. ره + گذر = رهگذر (کسی که از راهی می‌گذرد)، ره + رو = رهرو (کسی که در راهی می‌رود)، ره + نما = رهنما (کسی که راه را نشان می‌دهد).

یک نمونه از خودمان: می‌خواهیم واژه‌ای برای کسی بسازیم که حوصله ندارد. «بی» را می‌گذاریم و «حوصله» را کنارش می‌آوریم: بی + حوصله = بی‌حوصله. معنی‌اش را بررسی می‌کنیم: «بدون حوصله». معنی درست است، پس واژه درست ساخته شده است.

سه گام برای ساختن واژه:

  1. بخش اول را بنویس.
  2. بخش دومی را انتخاب کن که با آن معنی روشن بدهد.
  3. واژهٔ تازه را بلند بخوان و بپرس: «معنی‌اش درست است؟»

مرتب کردن جمله‌های یک داستان#

وقتی جمله‌های یک داستان به‌هم ریخته‌اند، این نشانه‌ها کمک می‌کنند:

  • جملهٔ اول معمولاً کسی یا چیزی را معرفی می‌کند: چه کسی، کجا، چه وقت.
  • واژه‌های زمان مثل «اول»، «چند روز بعد»، «روز سوم» و «سرانجام» ترتیب را نشان می‌دهند.
  • اگر ماجرایی چند بار تکرار شود (مثلاً سه بار پیشنهادی بدهند)، تکرارها به ترتیب شمارهٔ بار می‌آیند: بار اول، بار دوم، بار سوم.
  • جملهٔ آخر معمولاً نتیجه یا پایان را می‌گوید.

نمونه از خودمان. این چهار جمله به‌هم ریخته‌اند:

  • الف) سارا از آن روز هر روز سر وقت به ماهی غذا می‌داد.
  • ب) سارا برای تولدش یک ماهی قرمز گرفت.
  • ج) چند روز بعد دید ماهی کم‌حال شده است.
  • د) مادرش گفت که ماهی هم مثل ما به غذا نیاز دارد.

جملهٔ ب مهمان تازه را معرفی می‌کند، پس اول است. جملهٔ ج با «چند روز بعد» مشکل را می‌گوید. جملهٔ د راه‌حل است. جملهٔ الف با «از آن روز» نتیجه را می‌گوید. ترتیب درست: ب، ج، د، الف.

ادامه دادن یک متن ناتمام#

این کار نگارش است: شروع را کسی دیگر نوشته و ادامه‌اش با توست. هفت گام داری:

  1. شروع را دو بار با دقت بخوان.
  2. ببین چه کسی، کجا و چه وقت است و شخصیت چه حسی دارد.
  3. در ذهنت سه یا چهار اتفاق بعدی را بساز.
  4. آن‌ها را با واژه‌هایی مثل «بعد»، «ناگهان» و «سرانجام» بنویس.
  5. پایانی بگذار که به شروع متن وصل باشد.
  6. نام مناسبی برای نوشته انتخاب کن.
  7. نشانه‌های نگارشی (نقطه، ویرگول، علامت سؤال) را بگذار و تمیز پاک‌نویس کن.

نمونهٔ ما. شروع: صبح زود، وقتی در خانه را باز کردم، دیدم یک جعبهٔ کوچک پشت در گذاشته‌اند و …

ادامه: روی جعبه نوشته بودند «برای تو». با دلهره بازش کردم. توی آن یک جوجه‌گنجشک بود که بال کوچکش آسیب دیده بود. همان لحظه فهمیدم کسی از همسایه‌ها او را پیدا کرده و می‌دانسته من دوست‌دار پرنده‌ها هستم. جوجه را به دامپزشک بردم و چند هفته بعد دوباره پرواز کرد.

نام پیشنهادی: مهمان پشت در. دقت کن که ادامه با شروع جور است: همان جعبه، همان صبح و همان حسِ کنجکاوی.

جواب تمرین‌های کتاب#

اول خودت تمرین‌ها را حل کن، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن. تمرین‌هایی که جواب باز دارند، نمونهٔ ما را دارند و فهرست چیزهایی که یک جواب خوب باید داشته باشد. جواب تو می‌تواند فرق کند.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیمتضادهم‌خانوادهاملا
طوطیپرنده‌ای رنگارنگ که می‌تواند صدای آدم را تقلید کند و چند واژه یاد بگیرد——در این واژه دو بار «ط» می‌آید؛ «طوطی» را با «ت» ننویس. حفظش کن: طوطی هم مثل طاووس «ط» دارد.
تحسینآفرین گفتن و ستودن کسی یا کاریسرزنش، نکوهشحسن، احسان، محسنبا «ح» نوشته می‌شود، نه «ه».
تعجبشگفت‌زده شدن از چیزی که انتظارش را نداشتیم—عجیب، عجایبسه حرف اصلی «ع ج ب» دارد؛ «ع» اول را فراموش نکن.
متأسفکسی که از اتفاقی ناراحت است و افسوس می‌خورد؛ در گفت‌وگو یعنی «ببخشید، ناراحت شدم»—تأسف، اسفهمزه روی «الف» می‌آید (تأ)؛ بدون همزه «متاسف» غلط است.
بی‌میلیعلاقه نداشتن به انجام دادن کاریاشتیاق، علاقه—«بی» از «میلی» جدا نوشته می‌شود ولی با نیم‌فاصله؛ مثل بی‌اختیار.
خریدارکسی که چیزی را می‌خردفروشندهخرید، خریدن—
روان‌نویسقلمی که جوهرش روان است و راحت و بدون گیر کردن می‌نویسد——دو بخش «روان» و «نویس» با نیم‌فاصله نوشته می‌شوند.
نامه‌نویسکسی که نامه می‌نویسد—نامه، نامه‌رسان«نامه» با «ه» تمام می‌شود و با «نویس» نیم‌فاصله دارد.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۶۸

پرسش ۱ (املا و واژه‌آموزی (تمرین ۱))نمونه «بی + اختیار = بی‌اختیار» است. حالا با «خدا»، «خوش» و «ره» و واژه‌هایی که در متن درس فارسی آمده، سه واژهٔ تازه بساز.

پاسخ را ببین

هر سه واژه در متن درس هست. خدا + حافظ = خداحافظ (در متن: مرد خداحافظی کرد و رفت). خوش + نویس = خوش‌نویس (مرد رهگذر می‌گوید که خوش‌نویس است)؛ «خوش‌رنگ» هم در متن آمده و درست است. ره + گذر = رهگذر (رهگذران پشت شیشهٔ مغازه می‌ایستادند). املا: «خوش‌نویس» و «خوش‌رنگ» با نیم‌فاصله نوشته می‌شوند، «رهگذر» و «خداحافظ» چسبیده. واژه‌های درست دیگری هم می‌شود ساخت (خداشناس، رهنما)، ولی تمرین گفته از متن درس کمک بگیری.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۶۹

پرسش ۱ (املا و واژه‌آموزی (تمرین ۲))ده واژه از متن درس را که به نظر تو نوشتنشان مهم است انتخاب کن و بنویس.

پاسخ را ببین

نمونه: رهگذر، بی‌اختیار، لذّت، مخصوصاً، مشغول، صاحب، قیمت، پیغام، غرق، تفکّر. دلیل انتخاب: «لذّت» با «ذ» و تشدید است؛ «مخصوصاً» «ص» و تنوین دارد؛ «مشغول» و «پیغام» با «غ» و «غرق» با «غ» و «ق» نوشته می‌شوند؛ «صاحب» با «ص» و «ح»؛ «قیمت» با «ق»؛ «تفکّر» کاف مشدّد دارد؛ «بی‌اختیار» با نیم‌فاصله است. واژه‌هایی مثل «قاب» یا «دستمال» هم از متن‌اند، ولی دشواری املایی کمتری دارند. جواب تو می‌تواند فرق کند؛ واژه‌هایی را بنویس که نوشتنشان واقعاً حواس می‌خواهد.

پرسش ۲ (املا و واژه‌آموزی (تمرین ۳، الف))معنی «روان‌نویس» را بنویس و آن را در یک جمله به کار ببر.

پاسخ را ببین

روان‌نویس قلمی است که جوهرش روان است و بدون گیر کردن می‌نویسد. جملهٔ نمونه: برای امتحان یک روان‌نویس آبی برداشتم، چون خطش پررنگ و یکدست است. جمله وقتی خوب است که از آن بفهمیم واژه یک نوع قلم است، نه یک آدم.

پرسش ۳ (املا و واژه‌آموزی (تمرین ۳، ب))معنی «نامه‌نویس» را بنویس و آن را در یک جمله به کار ببر.

پاسخ را ببین

نامه‌نویس کسی است که نامه می‌نویسد. جملهٔ نمونه: پدربزرگم سال‌ها نامه‌نویس اداره بود و برای همه نامه‌های رسمی می‌نوشت. ساختارش مثل «روان‌نویس» است: چیزی که نوشته می‌شود + «نویس».

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۷۰

پرسش ۱ (درک متن (الف))شانزده جملهٔ به‌هم‌ریختهٔ داستان مردی که طوطی خرید را به ترتیب درست شماره بگذار. جملهٔ خرید طوطی شمارهٔ ۱ و جملهٔ «برای سومین بار پرسیدن» شمارهٔ ۹ را از قبل دارد.

پاسخ را ببین

شماره‌ها به ترتیب خانه‌ها از بالای صفحه به پایین: ۶، ۱۰، ۱۵، ۱، ۴، ۱۶، ۱۲، ۲، ۱۳، ۳، ۷، ۱۴، ۱۱، ۹، ۵، ۸. ماجرا به ترتیب: مرد طوطی را می‌خرد و پس می‌آورد (۱)، شکایت می‌کند که حرف نمی‌زند (۲)، فروشنده آینه پیشنهاد می‌کند (۳) و مرد آینه می‌خرد (۴)؛ روز بعد همان شکایت (۵)، پیشنهاد نردبان (۶) و خرید نردبان (۷)؛ روز سوم باز می‌آید (۸)، فروشنده بار سوم دربارهٔ تاب می‌پرسد (۹) و از فایدهٔ تاب می‌گوید (۱۰)، مرد بی‌میل تاب می‌خرد (۱۱)؛ روز چهارم با چهره‌ای دگرگون می‌آید (۱۲ و ۱۳)، خبر مرگ طوطی را می‌دهد (۱۴)، فروشنده با تعجب می‌پرسد طوطی یک کلمه هم حرف نزد؟ (۱۵) و مرد حرف آخر طوطی را دربارهٔ غذا می‌گوید (۱۶). کلید ترتیب: سه پیشنهاد پشت‌سرهم (آینه، نردبان، تاب)، شمارش روزها (روز بعد، روز سوم، روز چهارم) و این‌که پرسش «حتی یک کلمه هم حرف نزد؟» باید پیش از جواب آخر بیاید.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۷۱

پرسش ۱ (درک متن (ب، پرسش ۱))علت مردن طوطی چه بود؟

پاسخ را ببین

طوطی از گرسنگی مرد. خریدار هر روز فقط وسیلهٔ بازی (آینه، نردبان، تاب) می‌خرید و فروشنده هم فقط همین‌ها را پیشنهاد می‌داد؛ هیچ‌کدام به غذای پرنده فکر نکردند. تنها جمله‌ای که طوطی پیش از مرگ گفت، پرسیدن دربارهٔ غذا بود؛ همین نشان می‌دهد چه چیزی کم داشت.

پرسش ۲ (درک متن (ب، پرسش ۲))طوطی چه کارهایی می‌تواند انجام دهد؟

پاسخ را ببین

نمونه: صدای آدم را تقلید می‌کند و چند واژه می‌گوید، روی نردبان بالا می‌رود، روی تاب می‌نشیند، خودش را در آینه نگاه می‌کند، می‌پرد و دانه می‌خورد. جواب تو می‌تواند فرق کند، به شرط این‌که کارهای واقعی طوطی باشد.

پرسش ۳ (نگارش (ادامهٔ متن ناتمام))یکی از شش متن ناتمام را انتخاب کن و ادامه‌اش بده. متن‌ها دربارهٔ این شروع‌ها هستند: باد و درخت، مردی سوار بر اسب، عصای پدربزرگ، برگی که بر سر افتاد، دوستی که کار عجیبی کرد و صدایی از چاه.

پاسخ را ببین

نمونه برای متن اول (باد و شانه‌زدن درختان): آن‌گاه درخت‌های حیاط به رقص درآمدند. برگ‌ها از شاخه‌ها جدا شدند و مثل پروانه‌های زرد روی زمین نشستند. باد که رفت، درخت‌ها آرام شدند، انگار از کار خودشان خسته و خوشحال بودند. نام پیشنهادی: رقص درخت‌ها. نمونه برای متن چهارم (برگی که بر سر افتاد): بالا را نگاه کردم و جوجه‌گنجشکی را دیدم که از لانه به من نگاه می‌کرد. آهسته کنار رفتم تا مادرش با خیال راحت به او غذا بدهد. نمونه برای متن ششم (صدای سگ از چاه): خم شدم و پایین را نگاه کردم. توله‌سگی ته چاه بود. با ریسمان و کمک همسایه‌ها او را بیرون آوردیم و آن روز تا شب کنارش نشستم. فهرست یک ادامهٔ خوب: با شروع جور باشد؛ حداقل سه رویداد داشته باشد؛ پایان داشته باشد؛ نام مناسب و نشانه‌های نگارشی داشته باشد. جواب تو می‌تواند کاملاً فرق کند.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۷۲

پرسش ۱ (نگارش (فهرست «توجه»))برای نوشتن ادامهٔ متن ناتمام چه کارهایی باید انجام دهی؟

پاسخ را ببین

شش کار: ۱) متن را با دقت بخوان؛ ۲) دربارهٔ آن فکر کن تا خودت را در فضای متن ببینی؛ ۳) با تخیل متن را کامل کن؛ ۴) هر جا لازم شد نشانه‌های نگارشی بگذار؛ ۵) نام مناسبی انتخاب کن؛ ۶) نوشته را پاک‌نویس کن. این صفحه جای نوشتن است و پرسش جدا ندارد؛ پاسخ ما فهرست کارهای صفحه است.

بعد از دیدن جواب‌ها، یک بار دیگر داستان طوطی را به ترتیب برای خودت تعریف کن. اگر بتوانی بدون نگاه به برگه بگویی، ترتیب را فهمیده‌ای. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«ره» در «رهگذر» به چه معنی است؟
۲هر واژه را به معنی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳جای خالی را با واژهٔ درست پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

کسی که از کنار راه می‌گذرد، است.

۴واژهٔ غلط املایی را پیدا کن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۵جمله‌های این داستان کوتاه را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۶برای پیدا کردن جملهٔ اول یک داستان به‌هم‌ریخته کدام راه بهتر است؟
۷کدام کار در ادامه دادن یک متن ناتمام درست است؟
۸جای خالی را با واژهٔ مناسب پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

قلمی که جوهرش روان است و راحت می‌نویسد، است.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباهبی اختیار (با فاصلهٔ کامل)

«بی» جدا از «اختیار» نوشته شده، در حالی که این دو بخش یک واژه‌اند.

درستبی‌اختیار، با نیم‌فاصله

اشتباهتوتی

در این واژه به‌جای «ط» حرف «ت» نوشته شده. صدای هر دو یکی است، ولی املای این واژه «ط» دارد.

درستطوطی

اشتباهترتیب جمله‌های داستان را فقط با جمله‌ای که اول می‌آید درست می‌کنم

هر جمله را باید با واژه‌های زمان و با اتفاق‌هایی که قبل و بعدش افتاده بسنجی، نه فقط جملهٔ اول.

درستنشانه‌های زمان («روز بعد»، «سومین بار») را زیر هم بنویس و جمله‌ها را بر اساس آن‌ها بچین

اشتباهدر ادامهٔ متن، شخصیت‌ها و جای ماجرا را عوض می‌کنم

شروع متن شخصیت و جای ماجرا را معلوم کرده است و ادامه باید همان را دنبال کند.

درستهمان شخصیت و همان جا را نگه دار و فقط ماجرا را جلو ببر

فراتر از کتابداستان با پایان بازبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

نویسنده‌ها گاهی عمداً پایان داستان را ننوشته‌اند و آن را به خواننده سپرده‌اند. به این کار «پایان باز» می‌گویند. وقتی تو ادامهٔ یک متن ناتمام را می‌نویسی، در واقع همین کار را می‌کنی: ماجرا را به جایی می‌بری که خودت می‌خواهی. یک بازی برای خانه: داستانی را که دوست داری، تا نقطهٔ مهم بخوان و بایست. بعد سه پایان بنویس؛ یکی شاد، یکی غافلگیرکننده و یکی غمگین. هر سه باید با اتفاق‌های قبلی داستان جور باشند. بعد با یک دوست پایان‌هایت را مقایسه کن. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید.

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۵: راه زندگی

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون