دربارهٔ درس نگارش#
درس یازدهم نگارش همراه درس «نقش خردمندان» در کتاب فارسی است (فارسی پنجم، درس یازدهم). متن آن را اینجا نمیآوریم. در صفحههای ۵۷ تا ۶۱ اینها را تمرین میکنی:
- پیدا کردن واژه در متن (صفحهٔ ۵۷).
- جایگزین کردن واژه با واژهٔ هممعنی (صفحهٔ ۵۸).
- درک متن و نشانهگذاری (صفحههای ۵۸ و ۵۹).
- خلاصهنویسی و انتخاب نام تازه (صفحههای ۶۰ و ۶۱).
آخر فصل هم دو صفحهٔ ۶۵ و ۶۶ (هنر و سرگرمی و جمعبندی) هست که جوابش را در همین درس آوردهایم.
واژهها#
واژهها و معنیشان
| واژه | معنی | هممعنی | متضاد | همخانواده | املا |
|---|---|---|---|---|---|
| مشاور | کسی که برای تصمیمگیری نظر و راهنمایی میدهد | راهنما | — | مشورت، شورا | با «ش» و «و»؛ «مشاوره» هم از همین ریشه است. |
| رصدخانه | جایی برای دیدن و بررسی ستارهها و آسمان | — | — | رصد | با «ص»؛ «رصد» یعنی زیر نظر گرفتن. |
| نسخهبرداری | نوشتن دوبارهٔ یک کتاب یا نوشته از روی اصل آن | رونویسی | — | نسخه، برداشتن | «نسخه» + «برداری» با نیمفاصله؛ «نسخه» با «خ». |
| مهیب | ترسناک و هراسانگیز | ترسناک | دلنشین | هیبت | با «ه» و «ی»؛ همخانوادهٔ «هیبت». |
| حفظ | نگه داشتن، از بین نرفتن یا از بر کردن | نگهداری | نابودی | حافظ، محافظ | با «ح» و «ظ»؛ «حفز» غلط است. |
| تحقیق | جستوجو و بررسی دقیق برای پیدا کردن حقیقت | پژوهش | — | محقق، حقیقت | با «ح» و «ق»؛ همخانوادهٔ «حقیقت». |
| خلاصه | کوتاهشدهٔ یک نوشته که فقط نکتههای مهم را دارد | چکیده | مفصل | خلاصهنویسی | با «خ» و «ص»؛ نه «خلاسه». |
| عنوان | نامی که بالای یک متن مینویسیم تا موضوعش را نشان بدهد | نام، تیتر | — | — | با «ع» و «ن»؛ نه با «ا» در آغاز. |
۱) پیدا کردن واژه در متن (صفحهٔ ۵۷)#
برای پیدا کردن واژه با یک حرف، متن را از اول بخوان و هر وقت واژهای با آن حرف دیدی، آن را با مداد علامت بزن. بعد فهرست کن. برای پیدا کردن واژهٔ میان دو واژه، جملهٔ متن را بخوان و ببین کدام واژه در میان آن دو جا دارد.
۲) جایگزین کردن واژه (صفحهٔ ۵۸)#
هممعنی یعنی واژهای که معنیاش مثل واژهٔ دیگر است. برای جایگزین کردن:
- معنی واژه را بدان.
- هممعنیاش را پیدا کن؛ جنساش هم یکی باشد (اسم با اسم، فعل با فعل).
- جمله را بخوان؛ اگر معنی عوض نشد و روان بود، درست است.
مثال حلشده: در جملهٔ «مدرسهها آموزش را حفظ میکنند»، بهجای «حفظ» میتوانیم «نگهداری» بگذاریم: «مدرسهها آموزش را نگهداری میکنند.»
۳) نشانهگذاری متن (صفحهٔ ۵۹)#
برای نشانهگذاری یک متن بینشانه:
- پایان هر جملهٔ خبری نقطه بگذار.
- جای مکث کوتاه ویرگول بگذار.
- پایان پرسش علامت سؤال و جای شگفتی علامت تعجب بگذار.
- گفتهٔ آدمها را در گیومه «» بگذار و پیش از آن دو نقطه (:) بیاور.
قبل از ادامه، حدس بزن: در جمله «او پرسید این کیست»، کجا باید علامت بگذاریم؟ جواب در بند بعدی است.
جواب: بعد از «پرسید» دو نقطه میگذاریم، پرسش را در گیومه میآوریم و پایانش علامت سؤال میگذاریم: او پرسید: «این کیست؟»
۴) خلاصهنویسی (صفحههای ۶۰ و ۶۱)#
کتاب چهار توصیه میکند: ۱) داستان را با حفظ ترتیب رویدادها در ذهن مرور کن. ۲) زمان، مکان و شخصیتها را بنویس. ۳) پیام را در بند پایانی بنویس. ۴) نشانههای نگارشی را درست به کار ببر.
نمونهٔ ما (داستان خرگوش و لاکپشت): خرگوشی تیزپا به لاکپشت میخندید. لاکپشت او را به مسابقه دعوت کرد. خرگوش با غرور وسط راه خوابید و لاکپشت بیتوقف رفت و برنده شد. پیام داستان این است که پشتکار از خودبینی بهتر است. نام تازه: «پشتکارِ لاکپشت».
۵) اصلیترین بخش جمله (صفحهٔ ۶۵)#
در هر جمله، فعل اصلیترین بخش است: میگوید چه کاری شد یا چه حالی بود. اگر فعل را برداری، جمله ناقص میشود؛ ولی اگر توضیحها (کجا؟ چگونه؟ چه جور؟) را برداری، جمله هنوز معنی دارد. فعل معمولاً آخر جمله میآید، ولی در شعر ممکن است جایش عوض شود.
مثال ما: در جملهٔ «بچهها صبح زود با شوق به اردو رفتند»، اصلیترین بخش «رفتند» است. اگر فعل چند بخش داشته باشد، مثل «چیده شده بودند»، همهٔ آن با هم فعل است.
صفحههای ۶۵ و ۶۶ (هنر و سرگرمی، جمعبندی و مسابقهٔ کلاسی) پایان فصلاند؛ جوابشان در «جواب تمرینهای کتاب»، گروههای صفحهٔ ۶۵ و ۶۶ آمده است.
جواب تمرینهای کتاب#
پرسشهای این درس در صفحههای ۵۷ تا ۶۰ و ۶۵ و ۶۶ است. صفحهٔ ۶۱ دنبالهٔ خطهای خلاصهنویسیِ صفحهٔ ۶۰ است و فقط کادر «توجه» دارد؛ تمرین تازهای ندارد، پس پرسشهای گروه صفحهٔ ۶۱ از ماست. اول خودت جواب بده، بعد جواب را ببین.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۵۷
پرسش ۱ (املا و دانش زبانی)با توجه به متن درس، شش واژه با حرف «ح» و شش واژه با حرف «ه» در جاهای مشخصشده بنویس.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: با «ح»: حمله، وحشت، حکومت، حرکت، حفظ و حادثه. با «ه»: هلاکو، هنگام، هوش، همت، هراسانگیز و خاطره. این واژهها در متن آمدهاند. هر واژهٔ دیگری از متن که این حرف را داشته باشد هم درست است؛ مهم این است که حرف را درست و در جایش بنویسی.
پرسش ۲ (املا و دانش زبانی)در هر ردیف جدول، واژهٔ میان دو واژه را از متن پیدا کن و بنویس (خواجه نصیرالدین طوسی ... نویسنده؛ کتابها ... شد؛ صدای ... فرو افتاد؛ حرکتی ... آغاز؛ برای ... دانشمندان).
پاسخ را ببین
واژههای میانی: «ریاضیدان» (بین «خواجه نصیرالدین طوسی» و «نویسنده»)، «مشغول» (بین «کتابها» و «شد»)، «مهیب» (بین «صدای» و «فرو افتاد»)، «زیرکانه» (بین «حرکتی» و «آغاز») و «جذب» (بین «برای» و «دانشمندان»). هر واژه را با خواندن جملهٔ متن پیدا کردیم.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۵۸
پرسش ۱ (واژهآموزی)در چهار جمله، واژههای رنگی («حفظ»، «تحقیق»، «پرفروغ»، «تأسیس کرد») را با واژهٔ مناسب دیگری عوض کن.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: «حفظ» ← «نگهداری»؛ «تحقیق» ← «پژوهش»؛ «پرفروغ» ← «درخشان» یا «نورانی»؛ «تأسیس کرد» ← «بنیان گذاشت» یا «ساخت». هر هممعنی که معنی جمله را عوض نکند و جمله را روان نگه دارد، پذیرفته است.
پرسش ۲ (درک متن)الف) دو متنِ پایین صفحه را بخوان: هر دو دربارهٔ انار و آفریدگار است، ولی یکی نشانهگذاری ندارد و دیگری دارد (پرسشش در صفحهٔ ۵۹ است).
پاسخ را ببین
این یک دستور خواندن است. هر دو متن واژههای یکسانی دارند؛ فرقشان فقط در نشانههاست. در متن اول هیچ نقطه، ویرگول، علامت سؤال، علامت تعجب یا گیومهای نیست و نمیدانی کجا مکث کنی یا کدام جمله پرسش است. در متن دوم همین نشانهها گذاشته شدهاند. هنگام خواندن، هر دو را بلند بخوان و ببین لحنت کجا عوض میشود.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۵۹
پرسش ۱ (درک متن)از دو متن، کدام را بهتر فهمیدی و چرا؟ (متن اول بدون نشانه است و متن دوم همان حرفها با نشانهگذاری).
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: متن دوم را بهتر فهمیدم، چون نشانهگذاری دارد: جایی که پرسش است علامت سؤال گذاشته شده و گفتهٔ شخص در گیومه آمده است. هر دو متن حرف یکی را میزنند، ولی نشانهها مکث و لحن را نشان میدهند. پاسخ تو میتواند فرق کند، شرط درست بودن این است که علّت را بنویسی.
پرسش ۲ (نگارش)متن دربارهٔ عقابی که در لانهٔ مرغ بزرگ شد را بخوان و با نشانههای نگارشی مناسب نشانهگذاری کن.
پاسخ را ببین
نقطه را در پایان جملههای خبری بگذار؛ مثلاً بعد از رسیدن مرد به تخم و گذاشتنش در لانه، و بعد از بزرگ شدن جوجهها. بعد از «میکردند» دو نقطه بگذار، چون فهرست کارها میآید، و میان کارها ویرگول. بعد از «با خود گفت» دو نقطه و گفتهٔ عقاب را در گیومه بگذار، با علامت تعجب در پایانش. پرسش همسایه را با علامت سؤال و پاسخ او را در گیومه با نقطه تمام کن. جای نقطه و گیومه روشن است، ولی در جای ویرگولها نظر خودت هم میتواند فرق کند؛ مهم این است که متن روان بخواند.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۶۰
پرسش ۱ (نگارش)داستان «راز گل سرخ» را بخوان، خلاصهاش را بنویس و نام تازهای برایش انتخاب کن.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ (خلاصهٔ ما): در دشتی، پروانهای با بالهای بسیار زیبا زندگی میکرد که هر روز خودش را در آب برکه تماشا میکرد و به زیباییاش مینازید. پروانههای دیگر از خودنمایی او خسته شدند. یک روز نسیم آب برکه را موجدار کرد و پروانه دیگر خودش را ندید؛ دلگیر شد و روی گل سرخی نشست و از زیبایی گل تعریف کرد. گل سرخ گفت این تعریف حق گلبرگهاست؛ گلبرگها آن را به برگها سپردند، برگها به ساقه، ساقه به ریشه، ریشه به زمین و زمین به خورشید. خورشید گفت سپاس شایستهٔ آفریدگاری است که کار هر کدام را معیّن کرده است.
پیام: زیبایی و توانایی ما هدیه است و نباید به آن ببالیم؛ باید سپاسگزار باشیم. نام تازه: «زنجیرهٔ سپاس».
فهرست خلاصهٔ خوب (از «توجه» صفحهٔ ۶۱): ترتیب رویدادها حفظ شده باشد؛ زمان، مکان و شخصیتها آمده باشند؛ پیام در بند پایانی باشد؛ نشانههای نگارشی درست باشند. پاسخ تو میتواند فرق کند.
پرسشهای ما دربارهٔ صفحهٔ ۶۱
پرسش ۱ (پرسش ما (صفحهٔ ۶۱ در کتاب تمرین ندارد))کدام چهار چیز را در بازبینی خلاصهات باید وارسی کنی؟ (از «توجه» صفحهٔ ۶۱)
پاسخ را ببین
ترتیب رویدادها را درست نوشته باشی؛ زمان، مکان و شخصیتها آمده باشند؛ پیام را در بند پایانی گفته باشی؛ نشانههای نگارشی را درست به کار برده باشی. اگر یکی ناقص بود، خلاصه را کامل کن.
پرسش ۲ (پرسش ما (صفحهٔ ۶۱ در کتاب تمرین ندارد))چرا خلاصه باید کوتاهتر از داستان باشد و چه چیزهایی را میتوان حذف کرد؟
پاسخ را ببین
خلاصه فقط نکتههای اصلی را نگه میدارد، پس جزئیات کماهمیت مثل توصیفهای بلند را میتوان حذف کرد. اما رویداد مهم، شخصیتهای اصلی و پیام را نباید حذف کنی، چون بدون آنها داستان فهمیده نمیشود.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۶۵
پرسش ۱ (هنر و سرگرمی و جمعبندی آموختهها)۱) از روی سرمشق کتاب، چهار پاره را خوشخط و زیبا بنویس. سرمشق، آغاز شعر «سرای امید» از هوشنگ ابتهاج است که در کتاب فارسی همین فصل خواندهای.
پاسخ را ببین
این تمرین خوشنویسی است و جواب ثابتی ندارد. چون شعر از یک شاعر معاصر است، متنش را اینجا نمیآوریم؛ آن را از روی کتاب بنویس (معنیاش در فارسی پنجم، سرای امید آمده است). فهرست خوشخط نوشتن: حرفها روی خط بنشینند؛ دندانهها و کشیدهها یکاندازه باشند؛ نقطهها کنار حرف خودشان باشند؛ فاصلهٔ واژهها برابر باشد؛ اول آرام بنویس و بعد سرعت بگیر.
پرسش ۲ (هنر و سرگرمی و جمعبندی آموختهها)۲) مانند نمونهٔ کتاب، اصلیترین بخش جملهٔ اول را پیدا کن: جملهای دربارهٔ دانشمندانی که با یاری خدا و تلاش فراوان، ایران را به بزرگی و سربلندی رساندند.
پاسخ را ببین
اصلیترین بخش «رساندند» است. نمونهٔ کتاب بیتی از «شاهنامه»ٔ فردوسی (داستان به دنیا آمدن زال) است، به همان شکلی که کتاب نوشته:
چو فرزند را دید، مویش سپید / بشد از جهان، یکسره ناامید
کتاب زیر «دید» و «بشد» خط کشیده، یعنی زیر فعلها. در جملهٔ ما هم «رساندند» میگوید چه کاری شده است؛ بقیهٔ جمله (چه کسانی، با چه چیزی، به کجا) توضیح است.
پرسش ۳ (هنر و سرگرمی و جمعبندی آموختهها)۲) اصلیترین بخش جملهٔ دوم را پیدا کن: مصراعی که در آن کسی نگران است بزرگان جهان، آشکار و پنهان، به او بخندند.
پاسخ را ببین
اصلیترین بخش «بخندند» است. در این مصراع فعل اول آمده است، چون در شعر جای واژهها گاهی عوض میشود؛ ولی باز هم فعل است که میگوید چه کاری انجام میشود (خندیدن). بخشهای دیگر توضیح میدهند به چه کسی، چه کسانی و چگونه.
پرسش ۴ (هنر و سرگرمی و جمعبندی آموختهها)۲) اصلیترین بخش جملهٔ سوم را پیدا کن: جملهای دربارهٔ کتابهایی که منظّم و زیبا در قفسههای کتابخانه قرار داشتند.
پاسخ را ببین
اصلیترین بخش «چیده شده بودند» است. این فعل سه بخش دارد و همهٔ آن با هم فعل است. «در قفسههای کتابخانه» و «منظّم و خوشنما» فقط میگویند کجا و چگونه.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۶۶
پرسش ۱ (مسابقهٔ کلاسی)با کمک تابلوهای راهنما، جای خالی مسیر را پر کن. ۱) معنی واژهٔ «فَربه» چیست؟
پاسخ را ببین
«چاق». فربه یعنی چاق و پرگوشت؛ این واژه در حکایت «بوعلی و بانگ گاو» آمده است، جایی که بوعلی میگوید این گاو باید خوب بخورد تا فربه شود. هر خانهٔ خطچینِ مسیر یک واژه میگیرد و خانههای شمارهدار فقط شمارهٔ راهنما را نشان میدهند؛ پس شمردن حرف لازم نیست.
پرسش ۲ (مسابقهٔ کلاسی)با کمک تابلوهای راهنما، جای خالی مسیر را پر کن. ۲) در گذشته به پزشکان چه میگفتند؟
پاسخ را ببین
«حکیم». در قدیم پزشک را حکیم مینامیدند، مثل حکیم بوعلی سینا.
پرسش ۳ (مسابقهٔ کلاسی)با کمک تابلوهای راهنما، جای خالی مسیر را پر کن. ۳) مدرسهٔ معروفی که خواجه نظامالملک بنیان گذاشت چه نام داشت؟
پاسخ را ببین
«نظامیه». این مدرسهها را به نام خود او «نظامیه» میگفتند.
پرسش ۴ (مسابقهٔ کلاسی)با کمک تابلوهای راهنما، جای خالی مسیر را پر کن. ۴) نویسندهٔ حکایت «بوعلی و بانگ گاو» کیست؟
پاسخ را ببین
«نظامی عروضی». کتاب فارسی زیر این حکایت نوشته است که از «چهار مقاله»ٔ نظامی عروضی است.
پرسش ۵ (مسابقهٔ کلاسی)با کمک تابلوهای راهنما، جای خالی مسیر را پر کن. ۵) تابلوی معروف استاد فرشچیان که در درس «نام نیکو» آمده چه نام دارد؟
پاسخ را ببین
«عصر عاشورا». درس «نام نیکو» در کتاب فارسی از همین تابلو و اثرش بر بینندهها گفته است.
پرسش ۶ (مسابقهٔ کلاسی)با کمک تابلوهای راهنما، جای خالی مسیر را پر کن. ۶) به نگاهی که با مهر و محبّت همراه است چه میگویند؟
پاسخ را ببین
«محبّتآمیز» (یا «مهرآمیز»). پسوند «آمیز» یعنی آمیخته با چیزی؛ همان که در صفحهٔ ۵۴ تمرین کردی.
پرسش ۷ (مسابقهٔ کلاسی)با کمک تابلوهای راهنما، جای خالی مسیر را پر کن. ۷) چه کسی رصدخانهٔ مراغه را ساخت؟
پاسخ را ببین
«خواجه نصیرالدّین توسی» (به کوتاهی: خواجه نصیر). در درس «نقش خردمندان» خواندی که او ساختن این رصدخانه را به سرانجام رساند. نامش را «طوسی» هم مینویسند.
پرسش ۸ (مسابقهٔ کلاسی)با کمک تابلوهای راهنما، جای خالی مسیر را پر کن. ۸) منظور از «سرای امید» چیست؟
پاسخ را ببین
«ایران». شاعر در شعر «سرای امید» میهن را خانهٔ امید مینامد.
پرسش ۹ (مسابقهٔ کلاسی)با کمک تابلوهای راهنما، جای خالی مسیر را پر کن. ۹) واژهای از درس «نقش خردمندان» که «گاه» در آن هست چیست؟
پاسخ را ببین
«شبانگاه» (یعنی هنگام شب). در متن درس آمده است که تشت را شبانگاه از بالای قلعه انداختند. «آنگاه» هم در متن هست و اگر آن را نوشتی، نادرست نیست.
پرسش ۱۰ (مسابقهٔ کلاسی)با کمک تابلوهای راهنما، جای خالی مسیر را پر کن. ۱۰) واژهای سهحرفی که هممعنی «اندیشه» باشد چیست؟
پاسخ را ببین
«فکر» (ف، ک، ر: سه حرف). «اندیشه» و «فکر» هممعنیاند.
بعد از دیدن جوابها، یک داستان کوتاه بخوان و در سه جمله خلاصهاش کن. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهتحقیق را «تهقیق» با «ه» مینویسم
حرف دوم «ح» است و واژه همخانوادهٔ «حقیقت» است؛ «ه» جایی در آن ندارد.
درستتحقیق
اشتباهاو پرسید «این کیست» (بدون دو نقطه و علامت سؤال)
پیش از گفتهٔ مستقیم دو نقطه میآید و پرسش در پایانش علامت سؤال دارد.
درستاو پرسید: «این کیست؟»
اشتباهخلاصه را چند برابر داستان مینویسم و همهٔ جزئیات را میآورم
خلاصه باید کوتاه باشد و فقط نکتههای مهم و پیام را بگوید.
درستفقط شخصیتها، رویدادهای اصلی و پیام را مینویسم
فراتر از کتابخلاصهنویسی را به ماشین هم میسپارندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
نرمافزارهای هوش مصنوعی هم میتوانند یک متن را خلاصه کنند، ولی گاهی نکتهای مهم را جا میاندازند یا چیزی اضافه میکنند که در متن نبود. برای همین انسان باید متن اصلی را بخواند و خلاصه را کنترل کند. تو هم همین کار را بکن: اول خودت خلاصه بنویس، بعد با متن اصلی مقایسه کن. شخصیتها و پیام درستاند؟ ترتیب رویدادها حفظ شده؟ یک راه ساده برای خلاصهنویسی خوب این است که بعد از نوشتن، به خودت بگویی: «اگر کسی این داستان را نخوانده باشد، فقط با این خلاصه میفهمد ماجرا چه بود؟» اگر جواب «نه» بود، چیزی لازم را جا انداختهای. همین مهارت در درسهای دیگر هم به کارت میآید، مثل خلاصه کردن درس علوم یا اجتماعی. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمیآید.
بعد از این بخش
- آزمون فصل ۴: آزمون فصل ۴ (۱۴ سؤال، ۲۲ دقیقه)
- جزوهٔ یکصفحهای فصل ۴ برای چاپ و مرور
- آزمون نوبت دوم
- آزمون جامع پایان سال
- هر صفحهٔ نگارش پنجم دبستان کدام درس است؟
پرسشهای رایج دربارهٔ این بخش
چطور «نقش خردمندان» را برای نگارش خلاصه کنم؟
در درس «نقش خردمندان» گامها آمده است: خواندن با دقت، نوشتن شخصیتها و زمان و مکان، رویدادهای اصلی به ترتیب، پیام در بند آخر و انتخاب نام تازه.