دربارهٔ درس نگارش#
درس دهم نگارش همراه درس «نام نیکو» در کتاب فارسی است (فارسی پنجم، درس دهم). متن آنجا را اینجا نمیآوریم. در صفحههای ۵۳ تا ۵۶ اینها را تمرین میکنی:
- جای خالی و واژههای دو بخشی (صفحهٔ ۵۳).
- ساخت واژه با «آمیز» و «انگیز» (صفحهٔ ۵۴).
- درک متن و انتخاب عنوان (صفحههای ۵۴ و ۵۵).
- نوشتن زندگینامه (صفحهٔ ۵۶).
واژهها#
واژهها و معنیشان
| واژه | معنی | هممعنی | همخانواده | املا |
|---|---|---|---|---|
| آمیز | پسوندی به معنی آمیخته با چیزی | آمیخته | آمیختن، آمیزش | «آ» با کلاهک در آغاز و «ز» آخر؛ مثل «تحسینآمیز». |
| انگیز | پسوندی به معنی برانگیزنده و پدیدآورندهٔ یک حال | برانگیزنده | انگیختن، برانگیختن | با «ا»، «ن»، «گ»؛ مثل «حیرتانگیز». |
| هیجان | حالتی که دل را تند میزند و ما را به شور میآورد | شور | هیجانی | با «ه» اول و «ج» در وسط؛ نه «هیجان» با «ح». |
| تفکّر | فکر کردن و اندیشیدن دربارهٔ چیزی | اندیشه | فکر، متفکر | با «ت» و «ف» و «ک» مشدد؛ همخانوادهٔ «فکر». |
| زندگینامه | نوشتهای دربارهٔ زندگی یک نفر | شرح حال | زندگی، نامه | «زندگی» و «نامه» با نیمفاصله؛ «زندگی» با «گ» نوشته میشود. |
| تحصیلات | درس خواندنها و مدرسهها و دانشگاههایی که کسی رفته است | درسخواندنها | تحصیل، محصل | با «ح» و «ص»؛ جمع «تحصیل» است. |
| آثار | کارهایی که از کسی برجا میماند، مثل کتاب یا تابلو | کارها | اثر، تأثیر | با «ث»؛ «اثر» مفرد و «آثار» جمع آن است. |
| تأثیر | اثری که یک کار یا آدم روی دیگران میگذارد | اثرگذاری | اثر، آثار | همزه بعد از «ت» و «ث» در وسط؛ «تاثیر» بدون همزه کامل نیست. |
۱) جای خالی را پر کن (صفحهٔ ۵۳)#
برای پر کردن جای خالی، اول جمله را تا آخر بخوان. بعد از خودت بپرس: چه نوع واژهای لازم است (اسم، فعل، صفت)؟ چه معنایی باید بدهد؟ آخر سر جمله را با واژهات بخوان؛ اگر روان و درست بود، جواب خوب است.
مثال حلشده: «او با نگاهی ... به شاگردش لبخند زد.» اگر معلم از کار شاگرد راضی باشد، نگاهش «تحسینآمیز» است. «خشمگین» با معنی جمله نمیخواند.
۲) ساخت واژه با «آمیز» و «انگیز» (صفحهٔ ۵۴)#
دو پسوند مهم داریم:
- «آمیز» یعنی آمیخته با چیزی: «محبتآمیز» یعنی همراه با محبت.
- «انگیز» یعنی برانگیزنده: «حیرتانگیز» یعنی چیزی که حیرت میآورد.
قبل از ادامه، حدس بزن: «غمانگیز» یعنی چه؟ جواب در بند بعدی است.
جواب: چیزی که غم میآورد؛ مثل یک فیلم یا قصهٔ غمانگیز. و «تفکّرآمیز» یعنی همراه با فکر کردن.
۳) درک متن و عنوان (صفحههای ۵۴ و ۵۵)#
بعد از خواندن یک متن کوتاه، پرسشها را با کلمههای خودت جواب بده و علّت بگو. برای عنوان اینها را در نظر بگیر:
- کوتاه باشد.
- با موضوع اصلی متن بخواند.
- کنجکاو کند، ولی ماجرا را لو ندهد.
۴) نوشتن زندگینامه (صفحهٔ ۵۶)#
کتاب پنج چیز میخواهد که در زندگینامه بیاید: نام و شهرت، محل زندگی و دورهٔ تاریخی، تحصیلات، آثار و تأثیر و نقش او در ادبیات یا هنر.
گامها: ۱) شخص را انتخاب کن. ۲) از کتاب یا بزرگتر اطلاعات بگیر. ۳) اول نام و دوره را بنویس، بعد کارهایش را. ۴) در آخر بگو چرا به یاد ماندنی است.
جواب تمرینهای کتاب#
پرسشهای این درس در صفحههای ۵۳ تا ۵۶ است. اول خودت جواب بده، بعد جواب را ببین.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۵۳
پرسش ۱ (املا و واژهآموزی)جاهای خالی دو جمله را با واژههای درس پر کن: نگاه استاد به شاگرد، کار او، نگرانی استاد و شهرت بعدی شاگرد.
پاسخ را ببین
واژههای درست به ترتیب اینهاست: نگاههای «تحسینآمیز» (استاد با نگاه پر از تحسین هنر را میدید)، «تشویقش» میکرد، اما «مراقب» بود که «غرور» به جان شاگرد نیفتد. سالها بعد او استادی هنرمند و «نامآشنا» شد و «کارهای او» شهرت جهانی یافتند. هر واژه را با معنی جمله سنجیدیم؛ مثلاً «غرور» کنار «آفت» و «شاگرد» میآید.
پرسش ۲ (املا و واژهآموزی)متن درس را بخوان و واژههایی را که از دو کلمه یا بیشتر ساخته شدهاند بنویس.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: کارگاه (کار + گاه)، سرمشق (سر + مشق)، پرکار (پر + کار)، کمحرف (کم + حرف)، قلممو (قلم + مو)، نامآشنا (نام + آشنا)، نیکنامی (نیک + نام + ی) و همصدا (هم + صدا). هر واژه که در متن دیدی و از دو بخش ساخته شده باشد، درست است.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۵۴
پرسش ۱ (واژهآموزی)جدول را کامل کن: «هیجان + انگیز»، «تفکّر + آمیز»، «غم + انگیز» را بنویس و معنی هر کدام را بگو.
پاسخ را ببین
«هیجانانگیز» یعنی چیزی که هیجان میآورد؛ «تفکّرآمیز» یعنی آمیخته با فکر کردن؛ «غمانگیز» یعنی چیزی که غم میآورد. در این ردیفها واژهها با نیمفاصله نوشته میشوند و «انگیز» برانگیزنده است در حالی که «آمیز» یعنی آمیخته.
پرسش ۲ (واژهآموزی)دو ردیف آخر خالی است؛ دو واژهٔ تازه با «آمیز» و «انگیز» بساز و معنیشان را بگو.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: «شگفتانگیز» یعنی چیزی که شگفتی میآورد و «محبتآمیز» یعنی همراه با محبت. واژههای دیگری مثل «خیالانگیز» یا «افتخارآمیز» هم درستاند. شرط درست بودن این است که معنی داشته باشند.
پرسش ۳ (درک متن)الف) متن کوتاه پایین صفحه را دربارهٔ مردی که عادت به دروغ گفتن داشت با دقت بخوان (پرسشهایش در صفحهٔ ۵۵ است).
پاسخ را ببین
این یک دستور خواندن است، نه پرسش. ماجرا به زبان ما: مردی بود که همه میدانستند زیاد دروغ میگوید، ولی خودش انکار میکرد. در یک مهمانی، یکی گفت زعفران این روزها در بازار فراوان و ارزان است. مرد دروغگو بیدرنگ گفت اصلاً زعفرانی در بازار پیدا نمیشود. از بخت بد او، یکی از مهمانها خودش زعفرانفروش بود و جوابش را داد؛ دروغگو هم کوتاه نیامد و جنس او را مسخره کرد. ماجرا در صفحهٔ ۵۵ ادامه دارد. هنگام خواندن، به این دقت کن که هر کس چه گفت و چرا.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۵۵
پرسش ۱ (درک متن)چرا مرد دروغگو گفت در بازار زعفران نیست؟
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: چون عادت داشت دروغ بگوید و بیآنکه چیزی بداند، خلاف حرف دیگران را گفت تا خودش را آگاهتر نشان بدهد. نمیدانست یکی از مهمانها زعفرانفروش است؛ برای همین دروغش زود آشکار شد. پاسخ تو میتواند با کلمههای دیگری باشد، ولی باید به عادتِ دروغگویی او اشاره کند.
پرسش ۲ (درک متن)چرا یکی از میان جمع گفت هیچکس در جمع دروغگو نیست و با چه نشانهای؟
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: او میخواست بیآنکه نام کسی را ببرد، دروغگو را به همه نشان بدهد. نشانهای ساختگی گفت (سوراخی در ته کلاه)، چون میدانست آدم دروغگو نگران میشود و به کلاهش نگاه میکند. پس این حرف یک ترفند زیرکانه بود، نه حقیقت.
پرسش ۳ (درک متن)چرا مرد دروغگو سریع کلاه را از سر برداشت و به آن نگاه کرد؟
پاسخ را ببین
چون میدانست دروغگوست و ترسید حرف شوخی دربارهٔ او باشد. نگاهش به کلاه نشان داد که سخن به او خورده است. همین نگاه، دروغگو بودنش را برای همه روشن کرد.
پرسش ۴ (درک متن)چرا در پایان مرد دروغگو خجالت کشید؟
پاسخ را ببین
چون همه فهمیدند او دروغگوست و به او خندیدند. خجالتِ او از این بود که رفتارش خودش را رسوا کرده بود.
پرسش ۵ (نگارش)برای متنی که خواندی، یک عنوان مناسب انتخاب کن.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: «کلاهِ دروغگو». این عنوان کوتاه است، با اتفاق اصلی متن میخواند و خواننده را کنجکاو میکند. عنوانهای دیگری مثل «رسوایی دروغگو» هم درستاند؛ مهم این است که با ماجرا بخواند و ماجرا را لو ندهد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۵۶
پرسش ۱ (نگارش)زندگینامهٔ یکی از شخصیتهای فهرست (فردوسی، پروین اعتصامی، محمود فرشچیان، مهدی آذریزدی، اسدالله شعبانی، مصطفی رحماندوست) یا شخصیت دلخواه خودت را بنویس.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ (فردوسی): حکیم ابوالقاسم فردوسی، شاعر بزرگ ایرانی، حدود هزار سال پیش در توس، در خراسان، زندگی میکرد (در روستایی نزدیک توس به دنیا آمد). دربارهٔ تحصیلات او اطلاعات دقیقی نداریم، ولی میدانیم زبان و قصههای ایران را خوب میشناخت. او حدود سی سال کار کرد و تاریخ و داستانهای ایران باستان را در کتابی به نام «شاهنامه» به شعر درآورد؛ شاهنامه دهها هزار بیت دارد. این کتاب کمک کرد زبان فارسی زنده بماند و هنوز هم مردم آن را میخوانند. فهرست نوشتهٔ خوب (از «توجه» همین صفحه): نام و شهرت؛ محل زندگی و دورهٔ تاریخی؛ تحصیلات؛ آثار؛ تأثیر و نقش او. اگر شخص دیگری را انتخاب کردی، همین پنج چیز را دربارهٔ او بنویس؛ پاسخ تو میتواند فرق کند.
بعد از دیدن جوابها، دو واژه با «انگیز» و دو واژه با «آمیز» بساز. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهحیرت انگیز (دو واژهٔ جدا)
«حیرتانگیز» یک واژهٔ ترکیبی است و بین دو بخشش نیمفاصله میگذاریم.
درستحیرتانگیز
اشتباهغرور را «قرور» مینویسم
این واژه با «غ» یکنقطهای شروع میشود، نه «ق» دونقطهای.
درستغرور
اشتباهتأثیر را «تاثیر» مینویسم و همزه را نمیگذارم
در این واژهٔ عربی، بعد از «ت» همزه است و روی الف مینشیند.
درستتأثیر
فراتر از کتابزندگینامهٔ خودنوشتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
وقتی کسی زندگینامهٔ خودش را مینویسد، به آن «خودنوشت» میگویند. خودنوشتها برای پژوهشگران خیلی ارزشمندند، چون آدمها در آنها از زندگی روزمره و حال و هوای دوران خودشان میگویند. تو هم میتوانی یک خودنوشت کوتاه بنویسی: نامت، شهری که در آن بزرگ شدهای، مدرسهات، کارهایی که دوست داری و چیزی که از آن افتخار میکنی. یک نکته مهم است: حتی در زندگینامهٔ خودنوشت، جملهها را با نظم بنویس. اول معرفی، بعد کارها، بعد نتیجه. نوشتن زندگینامه به ما یاد میدهد از کارهای بزرگ آدمها الگو بگیریم و به یاد داشته باشیم که هر کس نام نیکی از خود به جا میگذارد. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمیآید.
بعد از این بخش
- آزمون فصل ۴: آزمون فصل ۴ (۱۴ سؤال، ۲۲ دقیقه)
- جزوهٔ یکصفحهای فصل ۴ برای چاپ و مرور
- آزمون نوبت دوم
- آزمون جامع پایان سال
- هر صفحهٔ نگارش پنجم دبستان کدام درس است؟