نگارش پنجم دبستان · فصل ۴ · بخش ۱ از ۳

درس نهم: نام‌آوران دیروز، امروز، فردا

صفحه‌های ۴۸ تا ۵۲ کتاب درسی

نگارش پنجم درس نهم نام‌آوران دیروز، امروز، فردا: جواب صفحهٔ ۴۸ تا ۵۲، واژهٔ ترکیبی، گسترش جمله، نشانه‌های نگارشی و نوشتهٔ مقایسه‌ای.

دربارهٔ درس نگارش#

درس نهم نگارش همراه درس «نام‌آوران دیروز، امروز، فردا» در کتاب فارسی است (فارسی پنجم، درس نهم). متن کتاب را اینجا نمی‌آوریم. در صفحه‌های ۴۸ تا ۵۲ این مهارت‌ها را تمرین می‌کنی:

  1. واژه‌های ترکیبی (صفحهٔ ۴۸): از دو واژه یک واژهٔ تازه می‌سازی.
  2. نوشتن از روی متن و گسترش جمله (صفحهٔ ۴۹): جمله را کوتاه و بلند می‌کنی.
  3. نشانه‌های نگارشی (صفحهٔ ۵۰): نقطه، ویرگول، علامت سؤال و علامت تعجب.
  4. نوشتنِ مقایسه‌ای (صفحه‌های ۵۱ و ۵۲): دو چیز را در سه بند با هم می‌سنجی.

اول واژه‌های تازه را ببین، بعد هر مهارت را قدم‌به‌قدم یاد بگیر و در پایان جواب‌های کتاب را با خودت مقایسه کن. در نوشتنِ آزاد جواب تو می‌تواند با نمونهٔ ما فرق کند.

واژه‌ها#

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
ترکیبکنار هم گذاشتن دو یا چند چیز برای ساختن چیزی تازهآمیختن—مرکّب، ترکیبیبا «ت» و «ک»؛ «ترکیبی» یعنی ساخته‌شده از چند بخش.
گسترشبزرگ‌تر و بلندتر کردن یا پهن کردن چیزیتوسعهکاهشگسترده، گستردنبا «گ» و «س»: گُسترِش؛ هم‌خانوادهٔ «گسترده».
ویرگولنشانهٔ «،» برای مکث کوتاه در جملهکاما——با «و» در آغاز و «گ» پیش از «و» دوم: ویرگول؛ نشانه‌اش در فارسی «،» است.
مقایسهکنار هم گذاشتن دو چیز برای دیدن شباهت و تفاوتشانسنجش—قیاسبا «ق»؛ حرف دوم «ق» است و آخرش «ه» دارد.
شباهتیکی بودن در بعضی ویژگی‌هاهمانندیتفاوتشبیه، تشبیهبا «ش» و «ب» و «ه»؛ هم‌خانوادهٔ «شبیه».
تفاوتفرق داشتن دو چیز با همفرقشباهتمتفاوتبا «ت» در آغاز و پایان و «و» پیش از «ت» آخر: تَفاوُت.
برتریبهتر یا بالاتر بودن یکی نسبت به دیگریپیشی—برتر«برتر» + «ی»؛ سرهم نوشته می‌شود.
جمع‌بندینتیجهٔ کلی گرفتن در پایان یک نوشته یا بحثنتیجه‌گیری——دو واژهٔ «جمع» و «بندی» با نیم‌فاصله.

۱) واژه‌های ترکیبی (صفحهٔ ۴۸)#

وقتی دو واژه را کنار هم بگذاریم و یک معنی تازه بسازند، واژهٔ ترکیبی داریم. مثال‌های ما:

واژهٔ اول واژهٔ دوم ترکیب
دانش آموز دانش‌آموز
گل دان گلدان
پر کار پرکار
بد خواه بدخواه

بعضی ترکیب‌ها با نیم‌فاصله نوشته می‌شوند (دانش‌آموز) و بعضی سرهم (گلدان). اگر مطمئن نیستی، به نوشتهٔ کتاب یا فرهنگ لغت نگاه کن. هر ترکیب باید معنی داشته باشد؛ پس «گل + آموز» ترکیب خوبی نیست.

مثال حل‌شده: «زبان» و «دان» را کنار هم بگذار: «زبان‌دان» یعنی کسی که زبان می‌داند.

۲) گسترش جمله (صفحهٔ ۴۹)#

هر جمله یک هستهٔ اصلی دارد: چه کسی یا چه چیزی، و چه کاری کرد یا چه حالی داشت. بقیه را می‌توان با چند پرسش اضافه کرد: چه جور؟ کجا؟ کی؟ چگونه؟

  • هسته: «پروانه نشست.»
  • گسترش: «پروانهٔ آبی‌رنگ صبح زود روی گل سرخ نشست.»

برای کوتاه کردن، برعکس عمل می‌کنیم: بخش‌های اضافه را برمی‌داریم و فقط هسته را نگه می‌داریم.

قبل از ادامه، حدس بزن: هستهٔ جملهٔ «دختر کوچک دیروز در حیاط نامه‌ای نوشت» چیست؟ جواب در بند بعدی است.

جواب: «دختر نامه نوشت.» چون «کوچک»، «دیروز» و «در حیاط» فقط توضیح اضافه‌اند و بدون آن‌ها هم جمله معنی کامل دارد.

۳) نشانه‌های نگارشی (صفحهٔ ۵۰)#

نشانه‌های نگارشی به خواننده می‌گویند کجا مکث کند و با چه لحنی بخواند:

نشانه نام کار مثال ما
. نقطه پایان جملهٔ خبری هوا سرد است.
، ویرگول مکث کوتاه، جدا کردن واژه‌ها نان، پنیر و سبزی خریدم.
؟ علامت سؤال پایان جملهٔ پرسشی ساعت چند است؟
! علامت تعجب شگفتی، هیجان، خشم چه گل زیبایی!

یادت باشد علامت سؤال فارسی «؟» است و ویرگول فارسی «،»؛ علامت‌های لاتین «?» و «,» را در نوشتهٔ فارسی نمی‌گذاریم.

۴) نوشتنِ مقایسه‌ای (صفحه‌های ۵۱ و ۵۲)#

مقایسه یعنی دو چیز را کنار هم بگذاری و بگویی چه چیزی میان آن‌ها یکی است و چه چیزی فرق دارد. کتاب این گام‌ها را می‌گوید:

  1. ویژگی هر کدام را جدا بنویس.
  2. شباهت‌ها را بنویس.
  3. تفاوت‌ها را بنویس.
  4. علّت برتری یکی را بر دیگری بگو.
  5. در پایان جمع‌بندی کن.

طرح نمونهٔ ما (کتاب کاغذی و کتاب دیجیتال): بند اول ویژگی هر کدام، بند دوم شباهت و تفاوت، بند سوم دلیل برتری و جمع‌بندی.

جواب تمرین‌های کتاب#

پرسش‌های این درس در صفحه‌های ۴۸ تا ۵۱ است. صفحهٔ ۵۲ دنبالهٔ خط‌های نوشتنِ صفحهٔ ۵۱ است و فقط کادر «توجه» دارد؛ تمرین تازه‌ای ندارد، پس پرسش‌های گروه صفحهٔ ۵۲ از ماست. اول خودت جواب بده، بعد جواب را ببین.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۴۸

پرسش ۱ (املا و دانش زبانی)واژه‌های گروه الف و ب را با هم ترکیب کن و واژه‌های تازه بساز (هر واژه در گروه الف یک جفت در گروه ب دارد).

پاسخ را ببین

ترکیب‌های درست این‌هاست: «خوش + نما = خوش‌نما» (زیبا و دیدنی)، «سپاس + گزار = سپاسگزار» (کسی که سپاس می‌گوید)، «نام + آور = نام‌آور» (کسی که نامی بلند دارد)، «کتاب + فروش = کتاب‌فروش» (کسی که کتاب می‌فروشد)، «پر + امید = پرامید» (آمیخته با امید زیاد) و «خدا + حافظ = خداحافظ» (خدا نگهدار). هر جفت معنی دارد و واژه‌های دیگر با هم جور نمی‌شوند؛ مثلاً «نام + فروش» معنی روشنی نمی‌دهد. («سپاسگزار» با «گزار» نوشته می‌شود، نه «گذار».)

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۴۹

پرسش ۱ (نوشتن از روی متن)بند مربوط به «نام‌آوران امروز» را در متن درس پیدا کن و یک بار آن را بنویس.

پاسخ را ببین

این بند در متن درس نهم فارسی (صفحهٔ ۷۲ فارسی) است، جایی که نویسنده از فصل دوم کتاب و نام‌آوران دورهٔ انقلاب و دفاع مقدس می‌گوید. بند را از کتابت بنویس؛ ما نمی‌آوریم تا خودت پیدایش کنی. فهرست نوشتن از روی متن: هر واژه را درست و با املای کتاب بنویس؛ نیم‌فاصله‌ها را فراموش نکن؛ بعد با متن مقایسه کن.

پرسش ۲ (گسترش جمله)در جدول، ردیف اول یک جملهٔ گسترش‌یافته دارد (سام جوانی را می‌بیند و جمله چند ویژگی او را هم می‌گوید). آن را به جملهٔ کوتاه تبدیل کن.

پاسخ را ببین

جملهٔ کوتاه: «سام جوانی را دید.» هستهٔ جمله این است که چه کسی، چه کسی را دید. بخش‌هایی که می‌گویند آن جوان چه جور بود (نیرومندی، بلندی قامت و سپیدی مو) فقط توضیح‌اند؛ با برداشتنشان معنی اصلی می‌ماند.

پرسش ۳ (گسترش جمله)جملهٔ کوتاه «حیاط قصر پر از گل بود» را در جدول گسترش بده و بنویس.

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: حیاط بزرگ و زیبای قصر در بهار پر از گل‌های رنگارنگ بود. ما با پرسش‌های «چه جور؟» و «کی؟» دو توضیح اضافه کردیم. پاسخ تو می‌تواند فرق کند، شرط درست بودن این است که هستهٔ جمله (حیاط پر از گل بود) حفظ شود و توضیح‌ها با آن بخوانند.

پرسش ۴ (گسترش جمله)ردیف سوم جدول یک جملهٔ گسترش‌یافته دربارهٔ پروانه‌ای در یک دشت دارد. آن را به جملهٔ کوتاه تبدیل کن.

پاسخ را ببین

جملهٔ کوتاه: «پروانه‌ای زندگی می‌کرد.» توضیح‌های مکان (در دشتی بزرگ) و ویژگی‌های بال‌ها را برمی‌داریم و فقط «چه کسی» و «چه کار» می‌ماند. اگر «پروانه‌ای در دشتی زندگی می‌کرد» نوشتی هم درست است، چون هسته را نگه داشته‌ای.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۵۰

پرسش ۱ (درک متن)به نشانه‌های زیرخط‌دار جمله‌های اول تا چهارم توجه کن. جملهٔ اول در کتاب با کدام نشانه پایان می‌یابد و کار آن چیست؟

پاسخ را ببین

جملهٔ اول با نقطه (.) تمام می‌شود. نقطه پایان جملهٔ خبری است؛ یعنی جمله می‌خواهد خبری بدهد و بعد از نقطه کامل شده است.

پرسش ۲ (درک متن)جملهٔ دوم کتاب بعد از یک واژه نشانهٔ «،» دارد. نام و کار آن چیست؟

پاسخ را ببین

این نشانه ویرگول (،) است. ویرگول مکث کوتاهی در جمله ایجاد می‌کند و واژه یا بخشی از جمله را از بقیه جدا می‌کند تا خواننده درست بخواند و جمله را بهتر بفهمد.

پرسش ۳ (درک متن)جملهٔ سوم با علامت «؟» پایان می‌یابد. نام و کار آن چیست؟

پاسخ را ببین

نام آن علامت سؤال (؟) است. در پایان جملهٔ پرسشی می‌آید و به خواننده می‌گوید لحن پرسش لازم است.

پرسش ۴ (درک متن)جملهٔ چهارم با علامت «!» پایان می‌یابد. نام و کار آن چیست؟

پاسخ را ببین

نام آن علامت تعجب (!) است. هنگام شگفتی، شادی، خشم یا هیجان می‌آید و به خواننده می‌گوید لحن جمله را با احساس بخواند. جدول کتاب با این چهار ردیف کامل می‌شود: نقطه، ویرگول، علامت سؤال و علامت تعجب.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۵۱

پرسش ۱ (نگارش)یکی از موضوع‌های مقایسه (شیوهٔ دفاع از میهن، دید و بازدید نوروزی، وسیلهٔ گرم کردن خانه، وسایل سفر، بازی‌های کودکان) را انتخاب کن و با روش مقایسه سه بند بنویس.

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ (موضوع: وسایل سفر در گذشته و امروز): بند اول: در گذشته مردم با کاروان، اسب و شتر سفر می‌کردند و رسیدن به شهری دور هفته‌ها طول می‌کشید؛ امروز با ماشین، قطار و هواپیما همان راه را در چند ساعت می‌رویم. بند دوم: وسایل گذشته و امروز هر دو مسافر را از جایی به جای دیگر می‌برند و مسافر در هر دو به خوراک و استراحت نیاز دارد؛ اما سرعت، راحتی و خطر راه خیلی فرق دارد. بند سوم: وسایل امروزی سریع‌تر و راحت‌ترند، ولی سفر قدیم فرصتی بود تا راه و آدم‌ها را از نزدیک ببینی. در پایان، هر دوره راه و رسم خودش را داشت. پاسخ تو با موضوع دیگری هم درست است.

پرسش‌های ما دربارهٔ صفحهٔ ۵۲

پرسش ۱ (پرسش ما (صفحهٔ ۵۲ در کتاب تمرین ندارد))پنج گام «توجه» صفحهٔ ۵۲ را در نمونهٔ ما نشان بده: هر گام در کدام بند آمده است؟

پاسخ را ببین

در نمونهٔ ما برای صفحهٔ ۵۱: ویژگی هر کدام (سفر قدیم و سفر امروز) در بند اول آمده است؛ شباهت‌ها و تفاوت‌ها در بند دوم؛ علّت برتری یکی بر دیگری در بند سوم؛ و جمع‌بندی در جملهٔ پایانی بند سوم. اگر نوشتهٔ خودت هر پنج گام را دارد، کامل است.

پرسش ۲ (پرسش ما (صفحهٔ ۵۲ در کتاب تمرین ندارد))فهرست بازبینی نوشتهٔ مقایسه‌ای خودت را بنویس.

پاسخ را ببین

فهرست پیشنهادی: موضوع و دو چیز مقایسه‌شده روشن است؛ ویژگی هر کدام جدا گفته شده؛ دست‌کم یک شباهت و یک تفاوت آمده؛ علّت برتری یکی گفته شده؛ جمع‌بندی در پایان هست؛ نقطه، ویرگول و علامت‌ها درست‌اند. اگر یکی را نداری، نوشته را کامل کن.

بعد از دیدن جواب‌ها، یک جملهٔ کوتاه از خودت بنویس و سه بار گسترشش بده. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱هر ترکیب را به واژهٔ ساخته‌شده وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۲کدام جمله گسترشِ هستهٔ «پرنده پرید» است؟
۳نشانهٔ مناسب را انتخاب کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

ساعت چند است

۴هر نشانه را به کارش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۵پایان کدام جمله علامت تعجب می‌گذاریم؟
۶گام‌های نوشتهٔ مقایسه‌ای را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۷کدام جمله در نوشتهٔ مقایسه‌ای «تفاوت» را می‌گوید؟
۸واژهٔ مناسب را انتخاب کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

کتاب‌فروش واژه‌ای است، چون از دو واژه ساخته شده است.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهعلامت سؤال را «?» می‌نویسم: ساعت چند است?

در نوشتهٔ فارسی علامت سؤال «؟» است، نه «?» و نه جدا از جمله.

درستساعت چند است؟

اشتباهکتاب فروش (دو واژهٔ جدا)

«کتاب‌فروش» یک واژهٔ ترکیبی است، پس نیم‌فاصله می‌گیرد و جدا نوشته نمی‌شود.

درستکتاب‌فروش

اشتباهجملهٔ پرسشی را با نقطه تمام می‌کنم: ساعت چند است.

این جمله پرسش است و باید با علامت سؤال تمام شود.

درستساعت چند است؟

فراتر از کتابنشانه‌های نگارشی از کجا آمدند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در نسخه‌های قدیمی فارسی معمولاً نشانهٔ نگارشی کم بود و هر نویسنده‌ای جمله‌ها را به شیوهٔ خودش جدا می‌کرد. نشانه‌هایی مثل ویرگول، علامت سؤال و علامت تعجب که امروز می‌شناسیم، در دورهٔ جدید و همراه با چاپ کتاب و روزنامه در نوشته‌های فارسی رایج شد. شکل «؟» هم به سمت چپ برمی‌گردد، چون فارسی از راست به چپ نوشته می‌شود و شکل علامت با جهت نوشتن هماهنگ شده است. نشانه‌ها مثل چراغ راهنمایی‌اند: نوشته را روان و روشن می‌کنند. یک آزمایش ساده: متنی را که بدون هیچ نشانه‌ای نوشته‌ای، بلند بخوان؛ بعد نشانه‌ها را اضافه کن و دوباره بخوان. می‌بینی که معنی جمله‌ها شفاف‌تر می‌شود. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید.

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۴: نام‌آوران

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون