دربارهٔ درس نگارش#
درس ششم کتاب «نگارش» همان درس «سرود ملّی» است که در کتاب فارسی خواندهای (فارسی پنجم، درس ششم). متن سرود و نوشتهٔ کتاب را اینجا نمیآوریم؛ فقط میگوییم در صفحههای ۳۴ تا ۳۷ چه مهارتهایی تمرین میکنی:
- ساختن واژه با «ی» (صفحهٔ ۳۴): از «سازنده» میشود «سازندگی».
- املای صدای «س» و «ز» (صفحهٔ ۳۵): یک صدا، چند شکل نوشتن.
- وصل کردن جملهها (صفحهٔ ۳۶): «و»، «اما»، «ولی» و بند کوتاه دربارهٔ سرود ملّی.
- نوشتن دربارهٔ احساسی که یک صدا در تو بیدار میکند (صفحهٔ ۳۷).
اول واژههای تازه را ببین، بعد هر مهارت را قدمبهقدم یاد بگیر و آخر سر جوابهای کتاب را با خودت مقایسه کن. در نوشتنِ آزاد جواب تو میتواند با نمونهٔ ما فرق کند؛ مهم این است که فهرست «نوشتهٔ خوب» را داشته باشی.
واژهها#
واژهها و معنیشان
| واژه | معنی | هممعنی | متضاد | همخانواده | املا |
|---|---|---|---|---|---|
| سازندگی | کار ساختن و آباد کردن؛ از «سازنده» ساخته میشود | آبادانی | — | ساختن، سازنده، ساختمان | «سازنده + ی» میشود «سازندگی»؛ «ه» به «گ» تبدیل میشود و «سازندهی» غلط است. |
| پایندگی | دیر ماندن و از بین نرفتن | ماندگاری | نابودی | پاینده، پایدار | از «پاینده» میآید؛ «ه» میافتد و «گی» میآید. |
| جاودانگی | همیشه ماندن و هرگز تمام نشدن | همیشگی بودن | ناپایداری | جاودان، جاودانه، جاوید | «جاودانه + ی» میشود «جاودانگی». |
| از خودگذشتگی | گذشتن از آسایش یا دارایی خود برای دیگران | ایثار، فداکاری | — | گذشت، گذشتن | «گذ» با «ذ» نوشته میشود؛ همخانوادهٔ «گذشتن» است. |
| احساس | حالتی که در دل خود حس میکنیم، مثل شادی یا ترس | حس | — | حسّاس، محسوس | با «ح» و «س»؛ جمعش «احساسات» است. |
| علّت | دلیل و سبب رخ دادن یک اتفاق | دلیل، سبب | — | — | با «ع» و «ل» و «ت»؛ روی «ل» تشدید است (عِلَّت). با «الت» یا «اِلَت» نوشتن غلط است. |
| مرور | دوباره به یاد آوردن یا دوباره خواندن چیزی | بازبینی | — | — | دو «ر» دارد، یکی پیش و یکی پس از «و»: مُرور. |
۱) واژهسازی با «ی» (صفحهٔ ۳۴)#
اگر واژهای با «ـه» تمام شود (مثل «سازنده» یا «خسته») و بخواهیم از آن اسم بسازیم، «ی» به آخرش میآید، ولی «ه» به «گ» تبدیل میشود:
| واژه | + ی | واژهٔ تازه |
|---|---|---|
| سازنده | ی | سازندگی |
| زنده | ی | زندگی |
| خسته | ی | خستگی |
| تشنه | ی | تشنگی |
یعنی «ه» را برمیداریم و «گی» میگذاریم. مثال نمونهٔ کتاب هم همین را نشان میدهد: «از خودگذشته» میشود «از خودگذشتگی». اشتباه رایج این است که بنویسیم «زندهی» یا «سازندهی»؛ در واژهٔ ساختهشده دیگر «ه» نداریم.
مثال حلشده: «بنده + ی» را کامل کن. «بنده» با «ه» تمام میشود، پس «ه» میشود «گ» و «ی» میآید: «بندگی».
۲) املای صدای «س» و «ز» (صفحهٔ ۳۵)#
بعضی صداها در فارسی چند حرف دارند و املای هر واژه را باید یاد گرفت:
| صدا | حرفها | مثال |
|---|---|---|
| /س/ | س، ث، ص | سرود، ایثار، صدا |
| /ز/ | ز، ذ، ض، ظ | آزادی، گذشته، ضامن، نظم |
راه یاد گرفتن: واژه را هر وقت دیدی، با دقت به حرفش نگاه کن و با واژهٔ همخانوادهاش بسنج. مثلاً «ایثار» را با «ث» مینویسیم؛ در «آثار» و «اثر» هم همان «ث» هست.
۳) وصل کردن جملهها (صفحهٔ ۳۶)#
واژههای «و»، «اما» و «ولی» جملهها را به هم وصل میکنند:
- «و» دو چیز را کنار هم میگذارد: «سرود کوتاه است و زیبا.»
- «اما» و «ولی» میگویند حرف بعدی با انتظار ما فرق دارد: «سرود کوتاه است، اما پیام بزرگی دارد.»
جملهای که با «و»، «اما» یا «ولی» شروع شود، معمولاً دنبالهٔ جملهٔ پیش از خودش است و تنها نمیایستد. پس این واژهها اول یک نوشته نمیآیند.
قبل از ادامه، حدس بزن: در جملهٔ «خسته بودم، ... تا آخر کار کردم»، «اما» جور است یا «و»؟ جواب در بند بعدی است.
جواب: «اما». چون خستگی انتظار دارد که آدم کار را رها کند، ولی او ادامه داده است؛ پس چیزی خلاف انتظار میشنویم.
۴) نوشتن دربارهٔ احساس یک صدا (صفحهٔ ۳۷)#
کتاب سه گام میدهد؛ ما آنها را با یک نمونه میآوریم:
- صدا را در ذهن مرور کن. چشمت را ببند و دوباره آن را بشنو.
- احساس را نام ببر: شادی، اندوه، ترس، آرامش…
- علّت را بنویس: چرا این صدا چنین حسی دارد؟
نمونهٔ ما (صدای باران روی پنجره):
شبها صدای باران روی پنجرهٔ اتاقم را دوست دارم. وقتی تقتق قطرهها را میشنوم، آرام میشوم. فکر میکنم علّتش این است که به یاد شبهای زمستانِ خانهٔ مادربزرگ میافتم، وقتی کنار بخاری مینشستیم و او قصه میگفت.
این نمونه هر سه گام را دارد: صدا (باران)، احساس (آرامش) و علّت (یاد مادربزرگ).
جواب تمرینهای کتاب#
پرسشهای این درس در صفحههای ۳۴ تا ۳۷ است. اول خودت جواب بده، بعد جواب را ببین.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۳۴
پرسش ۱ (املا و دانش زبانی)«سازنده» را مانند نمونهٔ کتاب با «ی» به یک اسم تازه تبدیل کن و بنویس.
پاسخ را ببین
«سازنده + ی = سازندگی». واژه با «ه» تمام میشود، پس هنگام افزودن «ی»، «ه» میافتد و «گ» جایش میآید. این همان کاری است که نمونهٔ «از خودگذشته» کرده است.
پرسش ۲ (املا و دانش زبانی)با «پاینده» و «ی» واژهٔ تازه بساز و جای خالی را کامل کن.
پاسخ را ببین
«پاینده + ی = پایندگی». «ه» به «گ» تبدیل میشود، پس «پایندهی» نمینویسیم. «پایندگی» یعنی ماندگاری.
پرسش ۳ (املا و دانش زبانی)با «جاودانه» و «ی» واژهٔ تازه بساز و جای خالی را کامل کن.
پاسخ را ببین
«جاودانه + ی = جاودانگی». قاعده همان است: «ه» میافتد و «گی» میآید. «جاودانگی» یعنی همیشه ماندن.
پرسش ۴ (املا و دانش زبانی)ردیف آخر خالی است؛ خودت واژهای با «ه» انتخاب کن و با «ی» بساز.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: «زنده + ی = زندگی». واژهٔ تو میتواند فرق کند: «خسته» میشود «خستگی»، «تشنه» میشود «تشنگی» و «بنده» میشود «بندگی». شرط درست بودن این است که واژهٔ اول با «ه» تمام شود و «ه» به «گ» تبدیل شود.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۳۵
پرسش ۱ (املا)برای هر شکلِ نوشتن صدای /س/ (س، ث، ص) یک واژه از متن درس پیدا کن و بنویس.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ از متن درس «سرود ملّی» در کتاب فارسی: با «س»: «سرود» یا «استقلال»؛ با «ث»: «ایثار»؛ با «ص»: «خلاصه» یا «بهخصوص». هر سه حرف صدای /س/ میدهند و فقط شکل نوشتنشان فرق دارد. هر واژهٔ درست دیگری که در متن درس پیدا کنی هم پذیرفته است.
پرسش ۲ (املا)برای هر شکلِ نوشتن صدای /ز/ (ز، ذ، ض، ظ) یک واژه از متن درس پیدا کن و بنویس.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ از متن درس: با «ز»: «آزادی»؛ با «ذ»: «گذشته» یا «از خودگذشتگی»؛ با «ض»: «ضامن»؛ با «ظ»: «عظمت». هر چهار حرف صدای /ز/ میدهند. اگر واژهٔ درست دیگری از متن پیدا کردی (مثل «احترام میگذارند» برای «ذ»)، آن هم درست است.
پرسش ۳ (نظر شخصی)کدام واژههای درس را بیشتر دوست داری و چرا؟ (شش جا برای واژه و یک دلیل)
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: واژههای محبوب من آزادی، پرچم، افتخار، سرود، ایران و همدلیاند، چون وقتی آنها را میشنوم به یاد کشورم میافتم و حس خوبی پیدا میکنم. پاسخ تو میتواند فرق کند. یک پاسخ خوب هم واژهها را دارد و هم دلیلی روشن، نه فقط «چون قشنگ است».
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۳۶
پرسش ۱ (درک متن)در جدول، چهار ردیف داریم و هر ردیف یک «جملهٔ اول» و یک «جملهٔ دوم» دارد. کدام ردیف با بقیه فرق دارد و چرا؟
پاسخ را ببین
ردیف سوم (همان که دربارهٔ تمام شدن سرود و شادی حاضران است) فرق دارد. در سه ردیف دیگر، جملهٔ دوم با یکی از نشانههای پیوند «ولی»، «و» یا «امّا» شروع میشود و دنبالهٔ جملهٔ اول است. در ردیف سوم، جملهٔ دوم هیچ نشانهٔ پیوندی ندارد؛ پس این دو، دو جملهٔ جدا هستند و هر کدام تنها هم معنی کامل دارد. (اگر بخواهیم آنها را به هم وصل کنیم، میتوانیم «و» بگذاریم.) همین فرق، کار نشانههای «و، ولی، امّا» را نشان میدهد که در پرسش بعد به کار میبری.
پرسش ۲ (نگارش)یک بند دربارهٔ سرود ملّی بنویس و در آن «اما»، «ولی» و «و» را به کار ببر.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: سرود ملّی نشانهٔ افتخار یک کشور است و هر کشوری سرود مخصوص خودش را دارد. من سرود کشورم را بارها شنیدهام، ولی هنوز همهٔ کلمههایش را از بر نیستم. سرودهای کشورهای دیگر هم زیبا هستند، اما سرود خودمان برایم عزیزتر است. فهرست نوشتهٔ خوب: دستکم سه جمله؛ هر سه واژه بهجا؛ بین جملهها «اما» و «ولی» برای حرف خلاف انتظار؛ نقطه و ویرگول درست. پاسخ تو میتواند فرق کند.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۳۷
پرسش ۱ (نگارش)تجربهٔ شنیدن کدام صدا را داری؟ احساس خودت را از شنیدن آن بنویس.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ (موضوع: صدای زنگ آخر مدرسه): وقتی زنگ آخر میخورد، همه خوشحال میشوند و من هم. این صدا را در ذهنم دوباره میشنوم و لبخند میزنم. علّتش این است که بعد از آن، میتوانم به خانه بروم و با خانوادهام باشم. فهرست نوشتهٔ خوب (از «توجه» همین صفحه): صدا را یک بار در ذهن مرور کرده باشی؛ نوع احساس (شادی، اندوه، خشم…) را روشن نوشته باشی؛ علّت آن احساس را گفته باشی. پاسخ تو با صدای دیگری هم درست است.
بعد از دیدن جوابها، یک واژه با «گی» و یک واژه با «ث» بساز و بنویس. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهزندگی را «زندهی» یا «زندهگی» مینویسم
وقتی «ی» به واژهای با «ه» اضافه میشود، «ه» میافتد و «گی» میآید.
درستزندگی
اشتباهایثار را «ایسار» مینویسم
این واژه با «ث» نوشته میشود و همخانوادهاش «آثار» و «اثر» هم همین حرف را دارند.
درستایثار
اشتباهنوشته را با «اما» شروع میکنم: «اما من دوست دارم.»
«اما» به جملهای که پیش از آن آمده وصل میشود و اول یک نوشته معنی کامل نمیدهد.
درستمن سرود ملّی را دوست دارم، اما همهٔ آن را از بر نیستم.
فراتر از کتابچرا یک صدا ما را به خاطره میبرد؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در درس نوشتی که یک صدا چه حسی در تو بیدار میکند. بسیاری از پژوهشگران حافظه میگویند صدا و بو زود خاطرهها را زنده میکنند، چون مغز آنها را همراه موقعیتی که در آن شنیده یا بوییدهایم ذخیره میکند. برای همین بوی نانِ تازه یا صدای زنگ مدرسه میتواند ناگهان تو را به روزی دور ببرد. نویسندهها از همین ویژگی استفاده میکنند و در داستانشان صدا و بو را میآورند تا خواننده خودش را در صحنه حس کند. اگر خواستی نوشتهات را بهتر کنی، دو چیز را امتحان کن: حواس دیگری را هم اضافه کن (مثلاً بو یا لمس)، و بهجای «خوب بود» بنویس چه چیزی در بدنت یا ذهنت عوض شد. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمیآید.
بعد از این بخش
- آزمون فصل ۳: آزمون فصل ۳ (۱۳ سؤال، ۲۰ دقیقه)
- جزوهٔ یکصفحهای فصل ۳ برای چاپ و مرور
- آزمون نوبت اول
- آزمون نوبت دوم
- آزمون جامع پایان سال
- هر صفحهٔ نگارش پنجم دبستان کدام درس است؟