دربارهٔ درس نگارش#
درس هشتم نگارش همراه با درس «دفاع از میهن» در کتاب فارسی است (فارسی پنجم، درس هشتم). متن آن را اینجا نمیآوریم. در صفحههای ۴۰ تا ۴۶ این کارها را انجام میدهی:
- املای «غ» و «ق» با جدول پلکانی (صفحهٔ ۴۰).
- پیدا کردن جملهها در متن و ساختن واژه با «دوست» (صفحهٔ ۴۱).
- مرتب کردن جملهها و پرسشسازی (صفحههای ۴۲ و ۴۳).
- نوشتن شرح حال یا خاطره (صفحهٔ ۴۴).
- خوشنویسی و پیام جمله (صفحهٔ ۴۵) و جدول واژهها (صفحهٔ ۴۶).
واژهها#
واژهها و معنیشان
| واژه | معنی | هممعنی | متضاد | همخانواده | املا |
|---|---|---|---|---|---|
| غرق | در آب فرو رفته؛ در نوشته یعنی پر از یک حال مثل اندوه | فرورفته | — | غریق | با «غ» یکنقطهای؛ «قرق» (ممنوعشده) واژهٔ دیگری است. |
| قوّت | نیرو و توانایی | نیرو، توان | ضعف | قوی، تقویت | با «ق» دونقطهای و «و» با تشدید؛ همخانوادهٔ «قوی». |
| فروغ | روشنایی و نور | نور، روشنی | تاریکی | — | آخرش «غ» است، نه «ق». |
| پیغام | خبری که کسی از طرف دیگری به کسی میرساند | پیام، خبر | — | پیغامرسان | با «غ» یکنقطهای، نه «ق»؛ «پیام» هممعنی آن است. |
| مقاومت | ایستادگی در برابر فشار یا حمله | پایداری، ایستادگی | تسلیم | مقاوم | حرف دوم «ق» است؛ «مغاومت» غلط است. |
| غلتیدن | چرخ خوردن و پیش رفتن روی زمین | چرخیدن | — | غلتاندن، غلت | با «غ» شروع میشود و «ت» دارد، نه «ط». |
| شرح حال | نوشتهٔ کوتاه دربارهٔ زندگی یک نفر | زندگینامه | — | — | دو واژه جدا از هم؛ «حال» با «ح». |
| خاطره | چیزی که از گذشته به یاد داریم | — | — | خاطر | با «خ» و «ط»؛ جمعش «خاطرات» است. |
۱) «غ» و «ق» (صفحهٔ ۴۰)#
این دو حرف در تلفظ امروز یکی شدهاند و املای هر واژه را باید یاد گرفت. دو راهنمای کوچک:
- «ق» دو نقطه دارد، «غ» یک نقطه.
- همخانواده بنویس: «قوّت» و «قوی» با «ق»؛ «پیغام» و «پیغامرسان» با «غ».
جدول کتاب پلکانی است: هر ردیف یک واژه است، از سمت راست شروع میشود (فارسی از راست به چپ نوشته میشود) و یکی دو حرفش داده شده است. تعداد خانهها طول واژه را میگوید.
مثال حلشده: ردیفی با سه خانه که حرف اولش «غ» و حرف آخرش «ق» است: واژهای سهحرفی از متن درس که به «غ» شروع و به «ق» ختم شود، «غرق» است.
۲) ساختن واژه با «دوست» (صفحهٔ ۴۱)#
اگر چیزی را کنار «دوست» بگذاریم، واژهای میسازیم که کسی را نشان میدهد که آن چیز را دوست دارد: «کتابدوست» یعنی کسی که کتاب را دوست دارد. این واژهها با نیمفاصله نوشته میشوند. همهٔ واژهها هم با «دوست» جور نمیشوند؛ باید معنی بدهد. مثلاً «ناگاهدوست» معنی ندارد.
۳) مرتب کردن جملهها (صفحههای ۴۲ و ۴۳)#
برای مرتب کردن جملههای یک متن:
- جملهٔ اول را پیدا کن؛ جملهای است که موضوع را معرفی میکند و با «و» یا «اما» شروع نشده است.
- جملههایی که با «و»، «باز» یا «اما» شروع میشوند، دنبالهٔ جملهٔ پیشاند.
- جملهٔ آخر نتیجه یا پیام است.
قبل از ادامه، حدس بزن: جملهای که با «و» شروع میشود میتواند جملهٔ اول باشد؟ جواب در بند بعدی است.
جواب: نه. «و» میگوید چیزی پیشتر گفته شده؛ پس چنین جملهای اول نمیآید.
۴) شرح حال و خاطره (صفحهٔ ۴۴)#
شرح حال یعنی نوشتن دربارهٔ زندگی یک نفر؛ خاطره یعنی نوشتن دربارهٔ اتفاقی که یادت مانده است. کتاب میگوید اطلاعات را از کتاب، از بزرگترها یا از فیلمها بگیر و از جزئیاتی که در درس سوم نگارش گفته بود (زمان، مکان و آدمها) استفاده کن.
گامها:
- یک نفر را انتخاب کن که از میهن دفاع کرده است.
- اطلاعات بگیر: او که بود، کِی زندگی میکرد، چه کرد؟
- با «اول، بعد، آخر» بنویس.
- یک جمله از خودت هم اضافه کن: چرا او را به یاد میآوری؟
۵) جدول واژهها (صفحهٔ ۴۶)#
در جدول، «بالا» و «پایین» همان بالا و پایین ردیفهاست. «سمت چپ» یعنی خانهٔ کناری که در جهت خواندن بعد از واژه میآید و «سمت راست» خانهٔ قبل. وقتی جوابها را به ترتیب کنار هم بگذاری، جملهای ساخته میشود.
جواب تمرینهای کتاب#
پرسشهای این درس در صفحههای ۴۰ تا ۴۶ است. اول خودت جواب بده، بعد جواب را ببین.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۴۰
پرسش ۱ (املا و واژهآموزی)جدول پلکانی را با واژههای درس کامل کن: شش ردیف داریم، ردیف اول سه خانه دارد و هر ردیف یک خانه بیشتر از ردیف قبلی (ردیف ششم هفت خانه)، و در هر ردیف فقط «غ» یا «ق» داده شده است.
پاسخ را ببین
ردیفها را از سمت راست پر میکنیم و تعداد خانهها را میشماریم: ردیف ۱ (سه خانه، اولی «غ» و آخری «ق»): «غرق»؛ ردیف ۲ (سه خانه، اولی «ق»): «قوّت»؛ ردیف ۳ (چهار خانه، آخری «غ»): «فروغ»؛ ردیف ۴ (پنج خانه، سومی «غ»): «پیغام»؛ ردیف ۵ (شش خانه، دومی «ق»): «مقاومت»؛ ردیف ۶ (هفت خانه، اولی «غ»): «غلتیدند». هر شش واژه در متن درس «دفاع از میهن» آمدهاند و تعداد حرفهایشان با خانهها جور است (تشدید «قوّت» خانه نمیگیرد).
پرسش ۲ (املا و واژهآموزی)یک بار هم از روی واژههای جدول، شش واژه را بالا (روی خطها) بنویس.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: «غرق، قوّت، فروغ، پیغام، مقاومت، غلتیدند». هر واژه را با دقت و فقط از روی جدول بنویس و بعد با واژهٔ همخانوادهاش (مثل «قوی» برای «قوّت») بسنج.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۴۱
پرسش ۱ (درک متن)در متن درس، جملهای را که «سردار شجاع» در آن آمده است پیدا کن و بنویس.
پاسخ را ببین
این عبارت در یکی از بندهای پایانی متن است (کتاب فارسی، صفحهٔ ۶۲)، جایی که نویسنده از ماجرای آریوبرزن به روزگار خودمان میرسد و از دلاورانی نام میبرد که در سالهای جنگ تحمیلی از ایران دفاع کردند. جمله را خودت از کتاب پیدا کن و بنویس؛ ما فقط جایش را میگوییم.
پرسش ۲ (درک متن)جملهای را که «خاک وطن» در آن آمده است پیدا کن.
پاسخ را ببین
این عبارت در یکی از بندهای پایانی ماجرای آریوبرزن است: جایی که سپاهیان او میبینند دشمن از همه طرف دورشان کرده و نویسنده میپرسد باید تسلیم شد یا جنگید. جمله را خودت از کتاب فارسی (صفحهٔ ۶۱) پیدا کن و بنویس؛ ما متن آن را نمیآوریم.
پرسش ۳ (درک متن)جملهای را که «شکوه خیرهکننده» در آن آمده است پیدا کن.
پاسخ را ببین
این عبارت در بند دوم متن است، جایی که نویسنده از تختجمشید و جایگاهش در آن روزگار میگوید (کتاب فارسی، صفحهٔ ۵۷). جمله را از کتاب بنویس. همین جمله در صفحهٔ ۴۶ نگارش هم به شکل جدول واژهها آمده است.
پرسش ۴ (درک متن)جملهای را که «سپاه عظیم» در آن آمده است پیدا کن.
پاسخ را ببین
این عبارت دو بار در متن آمده است: یک بار وقتی اسکندر برای نخستین بار با مانعی روبهرو میشود و غمگین میشود (صفحهٔ ۵۹ فارسی)، و یک بار وقتی آریوبرزن با سربازان کمش به دشمن حمله میکند (صفحهٔ ۶۱). هر کدام را بنویسی، درست است.
پرسش ۵ (واژهآموزی)از میان واژههای ابر، چهار واژه را که با «دوست» ترکیب میشوند بنویس و برای هر یک بگو به چه کسی میگویند.
پاسخ را ببین
از ده واژهٔ ابر، این چهار تا با «دوست» واژهٔ معنیدار میسازند: «مالدوست» (به کسی میگویند که مال و دارایی را دوست دارد)، «کتابدوست» (کسی که کتاب را دوست دارد)، «وطندوست» (کسی که وطنش را دوست دارد) و «زردوست» (کسی که زر، یعنی طلا و پول، را دوست دارد). «زردوست» سرهم نوشته میشود، چون «ر» به حرف بعد نمیچسبد؛ بقیه با نیمفاصلهاند. شش واژهٔ دیگر (محاصره، گرامیتر، فروغ، تسلیم، ناگاه، پایداری) با «دوست» معنی نمیدهند. جمله را اینطور کامل کن: به کسی میگویند که ... را دوست دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۴۲
پرسش ۱ (درک متن)نُه جملهٔ پراکندهٔ صفحه (دربارهٔ کوه و برگشتن صدا) را بخوان و با شمارهگذاری مرتب کن.
پاسخ را ببین
ترتیب درست این است: ۱) جملهای که میگوید تا حالا به کوه رفتهای؛ ۲) جملهای که میگوید اگر در کوه سلام کنی، صدای سلامت به خودت برمیگردد؛ ۳) جملهٔ کوتاهی که با «و» شروع میشود و میگوید سلام میشنوی؛ ۴) جملهای که میگوید اگر با کوه تند و تلخ حرف بزنی؛ ۵) جملهٔ «باز» که میگوید همان را به تو برمیگرداند؛ ۶) جملهای که دنیا را شبیه کوه میداند؛ ۷) جملهای دربارهٔ نتیجهٔ خوبِ کارهای خوب؛ ۸) جملهٔ «و کارهای بدمان نتیجهٔ بد»؛ ۹) جملهٔ آخر که با «و» شروع میشود و ادامهٔ جملهٔ کادر صورتی پایین صفحه است دربارهٔ بد کردن به خود. دلیل: جملهٔ اول موضوع را معرفی میکند، جملههایی که با «و» یا «باز» شروع میشوند دنبالهٔ جملهٔ پیشیناند و آخر هم نتیجه میآید. کتاب این متن را از «پیامبر (ص) قصّه میگوید» نوشتهٔ غلامرضا حیدری ابهری آورده است و جملهٔ کادر صورتی، معنی بخشی از آیهٔ ۷ سورهٔ اسراء است.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۴۳
پرسش ۱ (نگارش)متن را با ترتیب درست بنویس.
پاسخ را ببین
جملهها را به ترتیب شمارهٔ پرسش قبل پشت سر هم بنویس و هر جا لازم است ویرگول بگذار. خلاصهٔ پیام متن این است: هر چه به کوه بگویی همان را از کوه میشنوی و دنیا هم همینطور است؛ کار خوب نتیجهٔ خوب و کار بد نتیجهٔ بد دارد. بعد از نوشتن، یک بار بلند بخوان تا مطمئن شوی جملهها به هم میخورند.
پرسش ۲ (نگارش)با توجه به پیام متن، دو پرسش بساز و جوابشان را بنویس.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: «چرا صدای سلام به آدم برمیگردد؟» ـ چون کوه پژواک دارد و صدا را به خود ما برمیگرداند. «پیام این متن چیست؟» ـ هر کاری که میکنیم، خوب یا بد، نتیجهاش به خودمان برمیگردد. پرسشهای تو میتوانند فرق کنند؛ مهم این است که پرسشها با متن بخورند و جوابها از متن آمده باشند.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۴۴
پرسش ۱ (نگارش)شرح حال یا خاطرهٔ یکی از کسانی را بنویس که در راه دفاع از میهن فداکاری کردهاند.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ (خاطره، آدمها خیالیاند): پدربزرگم، آقای رحیمی، سالها پیش در جبهه بود. یک روز زمستانی که کنار هم نشسته بودیم، دربارهٔ آن روزها برایم حرف زد. گفت یک شب سرد در سنگر ماند تا دوستانش بتوانند استراحت کنند. فهمیدم که او برای دیگران از آسایش خودش گذشته است. حالا هر وقت او را میبینم، به آن شب فکر میکنم و به او افتخار میکنم. فهرست نوشتهٔ خوب: موضوع (که بود)؛ زمان و مکان؛ ترتیب «اول، بعد، آخر»؛ دستکم یک جزئیات؛ احساس خودت؛ بازبینی نوشته. اگر شرح حال مینویسی: نام، زمان زندگی، کاری که کرد و دلیل یاد کردن او.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۴۵
پرسش ۱ (هنر و سرگرمی)از روی سرمشق کتاب (دو بیت دربارهٔ خاک و باغهای ایران)، چهار پاره را خوشخط و زیبا بنویس.
پاسخ را ببین
این تمرین خوشنویسی است و جواب ثابتی ندارد. فهرست خوشخط نوشتن: حرفها روی خط بنشینند؛ اندازهٔ کشیدهها (مثل «ا» و «ک») یکسان باشد؛ نقطهها پاکیزه و کنار حرف خودشان باشند؛ فاصلهٔ کلمهها برابر باشد. اول آرام و با قلم نرم بنویس و بعد سرعت بگیر.
پرسش ۲ (هنر و سرگرمی)جملهٔ اول جدول دربارهٔ این است که سرود ملّی چه چیزهایی از یک ملّت را در خودش جمع میکند. پیام این جمله چیست؟
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: سرود ملّی چیزهایی را که مردم یک کشور به آنها افتخار میکنند و آرزو دارند، در چند جمله کنار هم جمع میکند. پس با شنیدن سرود، به یاد افتخارها و آرزوهای کشورمان میافتیم.
پرسش ۳ (هنر و سرگرمی)جملهٔ دوم جدول دربارهٔ ایستادگیِ کسانی است که میهن را دوست دارند. پیام این جمله چیست؟
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: کسی که وطنش را دوست دارد، تا آخرین لحظه از آن دفاع میکند و هرگز تسلیم دشمن نمیشود. «تا آخرین قطرهٔ خون» یعنی «تا آخرین توان».
پرسش ۴ (هنر و سرگرمی)جملهٔ سوم جدول میگوید مردم این سرزمین با کسانی که بخواهند به آنها خیانت یا بیاحترامی کنند چه رفتاری دارند. پیام این جمله چیست؟
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: مردم ایران خیانت به سرزمینشان را فراموش نمیکنند و بیاحترامی به آن را نمیبخشند؛ به وطن باید وفادار بود و آن را گرامی داشت.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۴۶
پرسش ۱ (درک متن (جدول واژهها))الف) کلمهٔ میان «حملهور» و «برافراشته» چیست؟
پاسخ را ببین
«تختجمشید». در ردیف سوم، این سه واژه کنار هماند: «حملهور»، «تختجمشید»، «برافراشته». واژهای که بین دو واژه میآید همان است.
پرسش ۲ (درک متن (جدول واژهها))ب) سمت چپ واژهٔ «عظیم» چه واژهای است؟ پ) واژهای را که بالای «گذرگاه» است بنویس.
پاسخ را ببین
ب) «با»؛ در ردیف دوم، بعد از «عظیم» (در جهت خواندن) واژهٔ «با» آمده است. پ) «عظمت»؛ چون در ردیف چهارم، درست بالای «گذرگاه» همین واژه نشسته است.
پرسش ۳ (درک متن (جدول واژهها))ت) زیر واژهٔ «سپاه» چه واژهای قرار دارد؟ ث) بعد از «برافراشته» چه واژهای است؟
پاسخ را ببین
ت) «و»؛ در ردیف پنجم و درست زیر «سپاه». ث) «شکوه»؛ در ردیف سوم، خانهٔ بعد از «برافراشته» در جهت خواندن. دلیل: وقتی «بعد» میگوییم، به سمت چپ میرویم.
پرسش ۴ (درک متن (جدول واژهها))ج) بالای «یکسان» چیست؟ چ) آخرین واژهٔ سطر اول چیست؟
پاسخ را ببین
ج) «خیرهکنندهاش»؛ ردیف اول، ستون دوم. چ) «مرکز»؛ چون فارسی را از راست به چپ میخوانیم و آخرین واژه در سمت چپ است.
پرسش ۵ (درک متن (جدول واژهها))ح) واژهٔ سمت راست «اجازه» را بنویس. خ) زیر «لحظه» چه واژهای است؟
پاسخ را ببین
ح) «فرمانروایی»، چون سمت راست «اجازه» در ردیف پنجم همین واژه است. خ) «این»؛ ردیف چهارم، آخرین ستون، درست زیر «لحظه».
پرسش ۶ (درک متن (جدول واژهها))د) واژهای که با «سر» شروع میشود چیست؟ ذ) فعل داخل جدول کدام است؟
پاسخ را ببین
د) «سرزمین» در ردیف ششم. ذ) «بود»؛ فقط این واژه فعل است و کاری را در زمان گذشته میگوید (بقیه اسم، صفت یا حرفاند).
پرسش ۷ (درک متن (جدول واژهها))ر) واژههایی را که بهدست آوردی به ترتیب کنار هم بگذار و جملهای بساز.
پاسخ را ببین
به ترتیب پرسشهای الف تا ذ واژهها اینها هستند: تختجمشید، با، عظمت، و، شکوه، خیرهکنندهاش، مرکز، فرمانروایی، این، سرزمین، بود. این یازده واژه با هم جملهای میسازند دربارهٔ تختجمشید که با آن بزرگی و شکوه، مرکز فرمانروایی این سرزمین بود (جمله در متن فارسی همین درس هم هست). اگر واژهها جملهای با معنی کامل ساختند، نشانهٔ درست بودن جوابهای الف تا ذ است.
بعد از دیدن جوابها، یک واژه با «دوست» و یک واژه با «غ» بنویس. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهمقاومت را «مغاومت» مینویسم
حرف دوم این واژه «ق» دونقطهای است، نه «غ». همخانوادهٔ «مقاوم» با «ق» نوشته میشود.
درستمقاومت
اشتباهکتاب دوست (جدا از هم)
در واژهٔ ساختهشده، «کتاب» و «دوست» یک واژهاند و بینشان نیمفاصله میگذاریم.
درستکتابدوست
اشتباهاولین جملهٔ متن را با «و» شروع میکنم: «و دیروز به باغ رفتیم.»
«و» دنبالهٔ جملهای است که پیشتر آمده است. جملهٔ اول نباید چنین واژهای داشته باشد.
درستدیروز به باغ رفتیم.
فراتر از کتابتاریخ شفاهی: وقتی خاطرهها ضبط میشوندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در تمرین صفحهٔ ۴۴ توصیه شد از بزرگترها بپرسی. پژوهشگران تاریخ هم همین کار را میکنند و به آن «تاریخ شفاهی» میگویند: با آدمهایی که شاهد یک دوره بودهاند گفتوگو میکنند، صدایشان را ضبط میکنند و خاطرهشان را مینویسند تا فراموش نشود. بسیاری از چیزهایی که امروز از زندگی روزمرهٔ گذشته میدانیم، فقط در حافظهٔ مردم بود و در هیچ کتابی نبود. اگر روزی خواستی خاطرهای را از بزرگترها ثبت کنی، چند پرسش آماده کن (چه سالی بود؟ کجا بودی؟ چه کسانی کنارت بودند؟ چه حسی داشتی؟)، با اجازهشان گفتوگو را ضبط کن و بعد آن را بنویس. نوشتهٔ تو میتواند گنجینهای برای خانوادهات شود. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمیآید.
بعد از این بخش
- آزمون فصل ۳: آزمون فصل ۳ (۱۳ سؤال، ۲۰ دقیقه)
- جزوهٔ یکصفحهای فصل ۳ برای چاپ و مرور
- آزمون نوبت اول
- آزمون نوبت دوم
- آزمون جامع پایان سال
- هر صفحهٔ نگارش پنجم دبستان کدام درس است؟