دربارهٔ درس#
درس اول نگارش، همان درس «تماشاخانه» است که در کتاب فارسی خواندی؛ این بار بهجای خواندن، مینویسی. اگر هنوز آن درس را نخواندهای، اول فارسی پنجم، درس اول: تماشاخانه را باز کن و واژههای جدول آن را یاد بگیر. این درس، تمرینهای نوشتنِ درس اول کتاب فارسی است؛ جدول واژههای آن درس را اینجا تکرار نمیکنیم.
در چهار صفحهٔ نگارش (از ۸ تا ۱۱) چهار کار میکنی:
۱. با واژههای دادهشده جمله میسازی و از حرفهای درهم واژه میسازی (صفحهٔ ۸). ۲. سه جفت واژهٔ متضاد (شش واژه) مینویسی و نشانهٔ ربط انتخاب میکنی (صفحهٔ ۹). ۳. از روی یک تصویر دو بند مینویسی (صفحهٔ ۱۰). ۴. یک صدا را در ذهنت مجسّم میکنی و دربارهٔ آن یک بند مینویسی (صفحهٔ ۱۱).
نگارش این درس: توصیف#
توصیف یعنی طوری بنویسی که خواننده آنچه را تو دیده یا شنیدهای، در ذهن خودش ببیند یا بشنود. جملهٔ «تصویر قشنگ بود» هیچ چیزی را نشان نمیدهد. جملهٔ «برگهای زرد و نارنجی روی جاده فرش شده بودند» نشان میدهد.
برای توصیف، این پنج قدم را به همین ترتیب برو:
۱. نگاه کن یا گوش بده. چند لحظه ساکت بمان و فقط دقت کن. ۲. موضوع را انتخاب کن. آن را در یک عبارت بنویس، مثل «جادهٔ پاییزی». ۳. جزئیات را فهرست کن. رنگ، شکل، اندازه، جهت، نور و برای صدا بلندی، تندی و فاصله را در ذهن یا روی کاغذ بنویس. ۴. دو بند بنویس. بند اول تصویر کلی را میگوید. بند دوم جزئیات و حس تو را میگوید. ۵. دوباره بخوان. جملهها را کوتاه کن و نشانههای نگارشی را درست بگذار.
نمونهٔ ما. فرض کن عکسی از دریاچهای در صبح مهآلود را میبینی. در عکس یک قایق چوبی کوچک کنار ساحل است و پشت آن کوهی کمرنگ دیده میشود.
موضوع: صبح روی دریاچه
دریاچهای آرام زیر مه صبحگاهی خوابیده است. قایقی چوبی کنار ساحل ایستاده و آب بیحرکت زیر آن است. پشت دریاچه، کوهی در مه گم شده است.
رنگها نرم و کمرنگاند: خاکستری روشن، آبی کدر و کمی سبز. مه مثل پنبهای سبک روی آب نشسته و صدایی از آنجا نمیآید. اگر آنجا بودم، نفسهایم را آهسته میکشیدم تا آرامش آب بههم نخورد.
میبینی که بند اول «چه چیزی هست» را میگوید و بند دوم «چه حسی دارد» را.
نشانههای ربط: اما، ولی، چون، زیرا، سپس، بعد#
نشانهٔ ربط واژهای است که دو جمله یا دو بخش را به هم وصل میکند و معنی رابطهٔ آنها را نشان میدهد. سه کار اصلی دارد:
| نشانهٔ ربط | رابطه | نمونهٔ ما |
|---|---|---|
| اما، ولی | دو چیز که با هم نمیخوانند (برخلاف انتظار) | باران میبارید، اما بازی ما تمام نشد. |
| چون، زیرا | دلیل | چتر برداشتم، چون آسمان ابری بود. |
| سپس، بعد | ترتیب (کار بعدی) | اول دستهایم را شستم، سپس غذا خوردم. |
برای انتخاب درست، جملهٔ دوم را با خودت بخوان و سه پرسش بپرس: آیا برخلاف انتظار است؟ آیا دلیل جملهٔ اول است؟ آیا کار بعدی است؟ جواب «بله» نشانهٔ ربط را مشخص میکند.
متضاد#
دو واژهای که معنیشان روبهروی هم است، متضاد (مخالف) هماند: سرد و گرم، روز و شب. هر دو واژه از یک نوعاند و در جمله دو سر یک خط را نشان میدهند. اگر هنوز یادت نیست، جدول «نکتهٔ زبانی» درس اول فارسی را دوباره بخوان.
واژههای تازهٔ نگارش#
اینها واژههاییاند که در صفحههای نگارش این درس لازم میشوند و در جدول فارسی نبودند. هر ردیف نشانی ثابتی دارد.
واژهها و معنیشان
| واژه | معنی | هممعنی | متضاد | همخانواده | املا |
|---|---|---|---|---|---|
| طبیعت | هر چیزی که آدم نساخته و خودش در جهان هست، مثل کوه و دریا و جنگل | — | — | طبیعی، طبیعتاً | با «ط» نوشته میشود، مثل «طبیب»؛ «تبیعت» غلط است. |
| محکم | سفت و استوار؛ چیزی که به آسانی نمیشکند یا باز نمیشود | استوار، سفت | سست | استحکام | با «ح» نوشته میشود، نه «ه»؛ «مهکم» غلط است. |
| مجسّم | به شکل چیزی دیدنی و واقعی درآمده؛ «مجسّم کردن» یعنی در ذهن مثل یک تصویر دیدن | — | — | جسم، مجسمه | با «ج» و «س» تشدیددار. |
| جزئیات | چیزهای کوچک و ریز یک ماجرا یا تصویر | ریزهکاریها | کلیات | جزء، اجزا | همزه روی «ی» است و بعد از آن «ی» دیگر. |
| شنیداری | چیزی که مربوط به صدا و شنیدن است | — | دیداری | شنیدن، شنیدنی | — |
| علاقهمند | کسی که چیزی را دوست دارد و به آن توجه میکند | دوستدار | بیعلاقه | علاقه | «علاقه» با «ع» و «ق». |
| جانشین | کسی یا چیزی که جای دیگری را میگیرد | جایگزین | — | جانشینی | — |
| آداب و رسوم | کارها و روشهایی که مردم یک جا سالها انجام میدهند، مثل جشنها و رفتار مهمانی | سنتها | — | ادب، رسم | در «آداب» الف کشیده (آ) میآید. |
املای این درس#
- طبیعت با «ط» است؛ همخانوادهاش «طبیعی» هم «ط» دارد.
- ظرف و ظهر و ظلم با «ظ»؛ این سه را کنار هم یاد بگیر.
- طعم و لطف با «ط»؛ «تعم» یا «لتف» غلط است.
- صبر و عصر و مصرف با «ص»؛ «سبر» غلط است.
- عظیم و علاقه با «ع»؛ «ازیم» غلط است.
وقتی دو حرف یک صدا دارند (مثل «ط» و «ت»)، باید شکل نوشتن واژه را حفظ کنی. راه حفظ: واژه را چند بار بنویس و همخانوادهاش را کنارش بگذار.
جواب تمرینهای کتاب#
پرسشها صفحهبهصفحه است. اول خودت بنویس، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن و جواب را با نوشتهٔ خودت مقایسه کن. جوابهای بازِ نگارشی «نمونه» است، نه تنها جواب درست.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۸
پرسش ۱ (املا و واژهآموزی)با هر یک از سه واژهٔ «لطیف»، «طبیعت» و «محکم» یک جمله بنویس.
پاسخ را ببین
نمونهٔ ما: «نسیم لطیف بهار پرده را آرام تکان داد.»؛ «برای دیدن طبیعت به کوه رفتیم.»؛ «بند کفشم را محکم بستم تا باز نشود.» راه درست این است که واژه را در یک موقعیت واقعی بگذاری تا معنیاش از جمله معلوم شود. جملههای تو میتواند فرق کند؛ فقط باید معنی واژه در آن درست باشد.
پرسش ۲ (املا و واژهآموزی)حرفهای درهمِ دادهشده را کنار هم بگذار و واژههایی بساز که در نوشتنشان باید دقت کرد.
پاسخ را ببین
حرفهای جدول ع، ف، ه، ظ، ل، ی، خ، ر، ص، م، ج، ب و ط است. چند واژهٔ ممکن: «ظرف»، «ظهر»، «ظلم»، «مظهر»، «طعم»، «لطف»، «خطر»، «صبر»، «عصر»، «مصرف» و «لطیف» (همان واژهٔ تمرین ۱). در همهٔ اینها یک حرف هست که صدایش با حرف دیگری یکی است (ظ با ز، ط با ت، ص با س)، پس باید شکل نوشتن را به خاطر بسپاری. هر حرف را فقط یک بار میتوانی در یک واژه بگذاری. پاسخ تو میتواند فرق کند.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۹
پرسش ۱ (املا و واژهآموزی)شش واژه بنویس که سه جفت متضاد (مخالف) بسازند و هر جفت را در یک جمله به کار ببر (جدول کتاب سه ردیف دارد).
پاسخ را ببین
نمونهٔ ما، سه جفت: «سرد و گرم»، «بلند و کوتاه»، «پیر و جوان». جملهها: «هوای روز گرم بود، ولی شب سرد شد.»؛ «درخت چنار بلند است و بوتهٔ گل کوتاه.»؛ «پیرمرد با نوهٔ جوانش قدم میزد.» در هر جمله باید هر دو واژهٔ جفت بیاید و دو واژه از یک نوع باشند (صفت با صفت، اسم با اسم). جفتهای تو میتواند فرق کند.
پرسش ۲ (درک متن)جملهٔ اول دربارهٔ مسعود است که کاغذ و قلم را گرفت، ولی نمیدانست از کجا شروع کند و چه بنویسد. کدام نشانهٔ ربط دو بخش را وصل میکند؟
پاسخ را ببین
«اما» یا «ولی». مسعود کاغذ و قلم گرفته بود، پس انتظار داریم بنویسد؛ ولی نمیدانست چه بنویسد. این برخلاف انتظار است، پس نشانهٔ تضاد لازم است.
پرسش ۳ (درک متن)جملهٔ دوم میگوید کوهها پر از خیر و برکتاند و بعد میگوید از دل آنها چشمههای زیادی میجوشد. نشانهٔ ربط چیست؟
پاسخ را ببین
«چون» یا «زیرا». بخش دوم دلیل «پر برکت بودن» است: چشمهها از کوه میجوشند، پس کوه برکت دارد.
پرسش ۴ (درک متن)در جملهٔ سوم کسی میگوید به خدا اعتماد دارد و به همین سبب سختیها را تحمل میکند. جای خالی را چطور پر میکنی؟
پاسخ را ببین
«چون». اعتماد به خدا دلیل تحمل سختیهاست و جای خالی در آغاز جمله است. در آغاز جمله فقط «چون» مینشیند؛ «زیرا» وسط جمله و پیش از دلیل میآید، پس اینجا جا نمیشود.
پرسش ۵ (درک متن)جملهٔ چهارم میگوید وسایل نقلیه رفتوآمد را آسان کردهاند و بعد از ایجاد مشکلاتی حرف میزند. کدام نشانه میآید؟
پاسخ را ببین
«اما» یا «ولی». اول خوبی (آسان شدن رفتوآمد) و بعد بدی (مشکلات) آمده؛ دو چیز که با هم نمیخوانند.
پرسش ۶ (درک متن)در جملهٔ پنجم باید متن درس را با دقت بخوانی و به پرسشها پاسخ بدهی. کدام نشانه بین «خواندن» و «پاسخ دادن» مینشیند؟
پاسخ را ببین
«سپس» یا «بعد». اول میخوانی و بعد جواب میدهی؛ این رابطهٔ ترتیب است.
پرسش ۷ (درک متن)در جملهٔ ششم اول باید با کمک کتابها و نقلقولها دربارهٔ آداب و رسوم محل زندگیات بنویسی و بعد برای نوشتهات عنوان انتخاب کنی. نشانه چیست؟
پاسخ را ببین
«چون». دوست داشتن گلها دلیل تصمیم است و جای خالی در آغاز جمله است؛ در آغاز جمله «چون» میآید، نه «زیرا»: «چون گلها را خیلی دوست داشت، تصمیم گرفت…».
پرسش ۸ (درک متن)در جملهٔ هفتم کسی گلها را خیلی دوست داشت و برای همین تصمیم گرفت برای خودش جانشین انتخاب کند. جای خالی با چه نشانهای پر میشود؟
پاسخ را ببین
«چون» یا «زیرا». دوست داشتن گلها دلیل تصمیم است. «چون» را اول جمله میگذاریم: «چون گلها را خیلی دوست داشت، …».
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۱۰
پرسش ۱ (نگارش)دو تصویر را نگاه کن (جادهای میان درختهایی با برگهای پاییزی و قلهای پوشیده از برف). یکی را برای نوشتن انتخاب کن و دو بند بنویس.
پاسخ را ببین
تصویر اول جادهای را نشان میدهد که دو طرفش درختهایی با برگ زرد و نارنجی است و برگهای ریخته روی زمیناند. تصویر دوم قلهای بلند و سفید زیر آسمان آبی است. نمونهٔ ما برای تصویر دوم، با موضوع «قلهای در برف»:
در دوردستها قلهای بلند و سفید سر برافراشته است. برف همهٔ شیبها را پوشانده و فقط چند تکه سنگ تیره از میان آن پیداست. آسمان بالای قله آبی و صاف است و ابری در آن دیده نمیشود.
نور خورشید روی برف میتابد و آن را مثل شیشه میدرخشاند. آنجا ساکت است و گویی هوا از سرما سنگین شده است. اگر آنجا بودم، بخار نفسهایم را میدیدم. دلم میخواهد روزی از دامنهٔ آن بالا بروم.
یک نوشتهٔ خوب دارد: عنوان یا موضوع روشن؛ دو بند (کلی و جزئیات)؛ دستکم سه جزئیات (رنگ، اندازه، جهت، نور)؛ جملههای کوتاه؛ نقطه و ویرگول درست؛ یک خط تورفتگی در آغاز هر بند. پاسخ تو میتواند فرق کند.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۱۱
پرسش ۱ (نگارش)یکی از سه صدای آبشار، بههمخوردن برگها یا زنبور را در ذهنت مجسّم کن و یک بند دربارهٔ آن بنویس.
پاسخ را ببین
نمونهٔ ما برای «صدای آبشار»:
از دور هم صدای آبشار شنیده میشود، مثل غرش آرام و پیوستهای که هیچوقت قطع نمیشود. هر چه نزدیکتر میروم، صدا بلندتر میشود و دیگر نمیتوانم صدای خودم را بشنوم. زیر این غرش، صدای قطرههای کوچکی هم هست که روی سنگها میافتند. وقتی چشمهایم را میبندم، احساس میکنم هوا هم با آب میلرزد. آنجا هیچ نگرانیای به یادم نمیماند.
یک نوشتهٔ خوب دارد: موضوع روشن (کدام صدا)؛ دستکم سه ویژگی صدا (نوع، بلندی، فاصله یا جهت)؛ یک تشبیه یا مقایسه («مثل غرش…»)؛ حس خودت؛ جملههای کوتاه و نشانهگذاری درست. پاسخ تو میتواند فرق کند.
بعد از دیدن نمونهها، نوشتهٔ خودت را بخوان و با فهرست «یک نوشتهٔ خوب دارد» مقایسه کن. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
درک مطلب: صدای باران روی سقف
شب بود و باران شروع شد. نخست چند قطرهٔ آرام روی سقف تقتق کردند. کمکم صدا تندتر شد و مثل ضرب یک طبل کوچک درآمد. از دور هم گاهی غرش ابر میآمد. زیر پتو نشسته بودم و گوش میدادم. هر قطرهای که میافتاد، انگار میگفت امشب در جای امنی هستی. کمکم چشمهایم سنگین شد و صدای باران برایم لالایی شد.
اشتباههای رایج ۳
اشتباههوا سرد بود، چون کاپشن پوشیدم.
بعد از «چون» باید دلیل بیاید، ولی پوشیدن کاپشن نتیجهٔ سردی هواست، نه دلیل آن. دلیل و نتیجه جایشان عوض شده.
درستکاپشن پوشیدم، چون هوا سرد بود.
اشتباهتبیعت
در این واژه حرف اول «ط» است. «ت» و «ط» یک صدا دارند و باید شکل نوشتن را حفظ کنی.
درستطبیعت
اشتباهتصویر خیلی قشنگ بود و رنگهای زیبا داشت و من آن را دوست دارم.
این جمله جزئیاتی ندارد. خواننده نمیداند چه رنگی، چه چیزی و کجا. توصیف یعنی نشان دادن، نه فقط نظر دادن.
درستبرگهای زرد و نارنجی روی جاده فرش شده بودند و نور از میان شاخهها میتابید.
فراتر از کتابوقتی دانشمندان به جنگل گوش میدهندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
برای توصیف یک صدا باید خوب گوش بدهی: بلند است یا آهسته؟ تند است یا کند؟ از نزدیک میآید یا از دور؟ دانشمندان جنگلها هم دقیقاً همین کار را میکنند. آنها دستگاههای ضبط صدا را روی شاخهٔ درخت میگذارند و بعد از روزها از روی صدا میفهمند چه پرندهها و جانورانی آنجا زندگی میکنند. حتی برنامههایی هستند که با کمک هوش مصنوعی از روی آواز پرنده اسم آن را حدس میزنند. برای این کار هم باید صدا را بر اساس ویژگیهایش (بلندی، تندی، تکرار) توصیف کرد، همان چیزی که امروز در درس نگارش تمرین کردی. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمیآید. امتحان کردنش آسان است: ده دقیقه بیرون از خانه بنشین و سه صدا را در دفترت با سه جملهٔ دقیق توصیف کن.
بعد از این بخش
- آزمون فصل ۱: آزمون فصل ۱ (۱۳ سؤال، ۲۰ دقیقه)
- جزوهٔ یکصفحهای فصل ۱ برای چاپ و مرور
- آزمون نوبت اول
- آزمون نوبت دوم
- آزمون جامع پایان سال
- هر صفحهٔ نگارش پنجم دبستان کدام درس است؟