نگارش پنجم دبستان · فصل ۱ · بخش ۲ از ۲

درس دوم: فضل خدا

صفحه‌های ۱۲ تا ۱۶ کتاب درسی

جواب و نمونهٔ نگارش پنجم درس دوم فضل خدا، صفحهٔ ۱۲ تا ۱۶: واژهٔ هم‌آهنگ، خلاصهٔ داستان، شعر به داستان، نشانه‌گذاری و تمرین بیشتر.

دربارهٔ درس#

نگارش درس دوم همراه درس «فضل خدا» است. اگر هنوز آن را نخوانده‌ای، اول فارسی پنجم، درس دوم: فضل خدا را بخوان؛ در آن شعر سعدی را بیت‌به‌بیت معنی کرده‌ایم. این درس، تمرین‌های نوشتنِ درس دوم کتاب فارسی است و جدول واژه‌های آن درس را اینجا تکرار نمی‌کنیم. این درس نگارش پنج صفحه است (۱۲ تا ۱۶):

۱. تکمیل واژه‌ها و ساختن واژه از یک حرف (صفحهٔ ۱۲) ۲. واژه‌هایی که آهنگ پایانی یکسان دارند (صفحهٔ ۱۳) ۳. ترتیب رویدادهای حکایت «درخت گردکان» (صفحهٔ ۱۳) ۴. خلاصه کردن یک داستان کتاب (صفحهٔ ۱۴) ۵. تبدیل شعر «رقص باد، خندهٔ گل» به داستان (صفحهٔ ۱۵) ۶. خوش‌نویسی، نشانه‌های نگارشی و پیدا کردن واژهٔ نامربوط (صفحهٔ ۱۶)

واژه‌هایی که آهنگ پایانی یکسان دارند#

در شعر سعدی همهٔ بیت‌ها به واژهٔ تکراری «کرد» تمام می‌شوند و درست پیش از «کرد» این واژه‌ها می‌آیند: شمار، هزار، نهار، لاله‌زار، نوبهار و شاخسار. همه به «ـار» تمام می‌شوند و صدایشان هم‌آهنگ است؛ به این واژه‌ها «قافیه» می‌گویند. برای پیدا کردن چنین واژه‌هایی:

۱. آخر واژه را بلند بگو. ۲. ببین از آخرین مصوت (صدای بلند) تا پایان واژه چه صدایی دارد. ۳. واژه‌هایی که همین صدا را دارند، هم‌آهنگ‌اند.

نگارش این درس: خلاصه و داستان#

خلاصهٔ یک داستان چهار چیز دارد: شخصیت‌ها (چه کسانی)، زمان (کی)، مکان (کجا) و رویدادها (چه شد، به ترتیب). خلاصه را کوتاه می‌نویسی و فقط چیزهای مهم را می‌آوری.

تبدیل شعر به داستان کار دشوارتری است، چون شعر معمولاً داستان کامل ندارد و تو باید چیزهایی را اضافه کنی. این قدم‌ها کمکت می‌کند:

۱. شعر را چند بار بخوان و موضوع اصلی‌اش را بگو. ۲. شخصیت‌ها را مشخص کن؛ اگر شاعر چیزی را «آدم» کرده (مثل باد که می‌رقصد)، همان را شخصیت بگیر. ۳. زمان و مکان را از شعر بیرون بکش یا خودت بساز. ۴. رویدادها را به ترتیب بنویس. ۵. جزئیات (رنگ، صدا، حس) را اضافه کن. ۶. برای داستان عنوان تازه بگذار و پیام را در جملهٔ آخر بنویس.

نمونه‌ای از ما: داستانی کوتاه که همهٔ این بخش‌ها (شخصیت، زمان، مکان، رویدادها، جزئیات، عنوان و پیام) را دارد:

تنها زیر سیب‌ها. صبح یک روز پاییزی، گنجشک کوچکی روی شاخهٔ لخت یک درخت سیب نشسته بود. درخت خالی بود و گنجشک تنها. ناگهان باد وزید و یک سیب سرخ را که از شاخه آویزان مانده بود پایین انداخت. گنجشک پیش خود گفت اگر کسی بود، با او شریک می‌شد. در همین وقت، گنجشک دیگری از راه رسید و هر دو سیب را با هم خوردند. از آن روز دوستی‌شان شروع شد. پیام: گاهی یک شریک خوب مهم‌تر از یک سیب بزرگ است.

نشانه‌های نگارشی#

وقتی می‌نویسی، نشانه‌ها به خواننده می‌گویند کجا مکث کند و جمله چه حالتی دارد:

نشانه نام کار
. نقطه پایان جمله
، ویرگول مکث کوتاه، جدا کردن بخش‌های یک جمله
: دونقطه پیش از گفتهٔ کسی، فهرست یا توضیح
؟ علامت سؤال پایان پرسش
! علامت تعجب تعجب، خواهش، فریاد
« » گیومه دو طرف سخنی که کسی گفته یا یک عنوان

مثال: او پرسید: «کجا می‌روی؟»

واژه‌های تازهٔ نگارش#

واژه‌های زیر در صفحه‌های نگارش این درس به کار می‌روند و در جدول درس فارسی نبودند.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
تأثیراثری که چیزی روی چیز دیگر می‌گذارد——اثر، مؤثربا «ث» و همزه روی الف؛ «تاسیر» غلط است.
شخصیتهر کسی که در داستان یا خاطره‌ای هست و کاری می‌کند——شخص، شخصیبا «خ» و «ص».
رویدادکاری یا اتفاقی که در داستان می‌افتداتفاق، حادثه——سرهم نوشته می‌شود: «رویداد»، جمعش «رویدادها».
سرمشقنمونه‌ای که از روی آن خط می‌نویسیم یا کاری را یاد می‌گیریمنمونه—مشقبا «ق» در پایان.
خوش‌خطکسی یا نوشته‌ای که خطش زیبا و خوانا است—بدخطخط، خطاط—
جمع‌بندیکوتاه گفتنِ نتیجهٔ همهٔ آنچه گفته یا یاد گرفته‌اینتیجه‌گیری—جمع—
گیومهنشانهٔ « » که دو طرف سخن یک نفر یا عنوانی می‌گذاریم———با «گ» (نه «ک») و «ه» در پایان؛ گیومه همیشه جفت می‌آید: یکی در آغاز سخن و یکی در پایان آن.

املای این درس#

  • فضل با «ض» است؛ هم‌خانواده‌اش «فاضل» و «فضیلت».
  • توحید با «ح» است و بعد از آن «ی»؛ یعنی یکی دانستن خدا.
  • تأثیر با «ث» و همزه روی الف.
  • سرمشق با «س» و «ش»، و «ق» در آخر.
  • رویداد سرهم و بدون نیم‌فاصله نوشته می‌شود.

جواب تمرین‌های کتاب#

اول خودت بنویس، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن. جواب‌های نوشتن «نمونه» است، نه تنها پاسخ درست.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۲

پرسش ۱ (املا و دانش زبانی)چهار واژهٔ ناقص را با حرف مناسب کامل کن: «ف…ل»، «تو…ید»، «تأ…یر» و جعبهٔ چهارم که فقط دو «م» در میانهٔ واژه دارد و جای حرف‌های دیگر خالی است.

پاسخ را ببین

فضل (حرف گمشده «ض»)، توحید («ح») و تأثیر («ث»). «ض»، «ح» و «ث» هر کدام صدایی دارند که با حرف دیگری یکی است («ز»، «ه»، «س»)، پس شکل نوشتن را از هم‌خانواده یاد بگیر: «فاضل»، «واحد»، «اثر». جعبهٔ چهارم در کتاب فقط این شکل را دارد: جای خالی، «ـمـ»، جای خالی، «ـمـ»، جای خالی؛ یعنی واژه‌ای که دو «م» وسط آن به حرف‌های پیش و پس چسبیده‌اند. صفحه واژهٔ خاصی را مشخص نکرده و چند جواب درست دارد؛ یک نمونه «همهمه» است (ه + ـمـ + ه + ـمـ + ه). هر واژهٔ درستی که با این شکل جور باشد و املایش را درست بنویسی، قبول است.

پرسش ۲ (املا و دانش زبانی)حرف‌های واژهٔ «انجم» را جدا کن و برای هر حرف دو واژه بنویس که آن حرف را دارند (مثل نمونه برای «ا»).

پاسخ را ببین

نمونهٔ ما: برای «ج»: جهان، مرجان؛ برای «م»: ماه، خرما؛ برای «ن»: نور، انار. «ا» در کتاب نمونه دارد. می‌توانی واژه‌های دیگری بنویسی؛ فقط حرف در واژه باشد و واژه معنی داشته باشد. پاسخ تو می‌تواند فرق کند.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۳

پرسش ۱ (املا و دانش زبانی)در شعر درس واژه‌هایی را پیدا کن که مثل «شمار، هزار، نهار» آهنگ پایانی یکسان دارند.

پاسخ را ببین

در شعر سعدی این واژه‌ها هم‌آهنگ‌اند: «لاله‌زار»، «نوبهار» و «شاخسار» (و خود «شمار»، «هزار»، «نهار»). همه به «ـار» تمام می‌شوند و در هر بیت درست پیش از واژهٔ تکراری «کرد» آمده‌اند. معنی هر بیت در درس فضل خدا آمده است.

پرسش ۲ (درک متن)پنج جملهٔ حکایت «درخت گردکان» را به ترتیب شماره بگذار: دراز کشیدن زیر درخت و فکر کردن؛ خوردن گردو به پیشانی؛ پرسیدن این‌که چرا گردوی کوچک روی درخت بزرگ است؛ رسیدن مرد خسته به جالیز؛ شکر خدا.

پاسخ را ببین

ترتیب درست: ۱) مرد خسته و تشنه به جالیز می‌رسد. ۲) زیر درخت گردو دراز می‌کشد و فکر می‌کند. ۳) پیش خود می‌پرسد چرا خربزه روی بوته است و گردو روی درخت بزرگ. ۴) ناگهان گردویی به پیشانی‌اش می‌خورد. ۵) خدا را شکر می‌کند. پس شماره‌ها به ترتیب جمله‌های کتاب (از بالا به پایین) این است: ۲، ۴، ۳، ۱، ۵. در هر قدم معلوم است «چه شد و بعد چه شد»؛ واژه‌های «نخست، سپس، ناگهان، سرانجام» کمکت می‌کنند. ماجرای کامل در حکایت درخت گردکان آمده است.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۴

پرسش ۱ (کتاب‌خوانی)یک کتاب داستان انتخاب کن، بخوان و شخصیت‌ها، زمان، مکان و رویدادها را به ترتیب بنویس.

پاسخ را ببین

نمونهٔ ما با داستان قدیمی «شیر و موش»: شخصیت‌ها: شیر، موش و شکارچی‌ها. زمان: یک روز گرم تابستان. مکان: جنگل. رویدادها: ۱) موش از روی شیر خوابیده رد می‌شود و او را بیدار می‌کند. ۲) شیر او را نمی‌خورد و رها می‌کند. ۳) شکارچی‌ها شیر را در تور می‌اندازند. ۴) موش تور را می‌جود و شیر آزاد می‌شود. پیام: کوچک را کوچک نشمار. نوشتهٔ تو دربارهٔ کتاب دیگری فرق می‌کند. فهرست یک خلاصهٔ خوب: چهار بخش کامل، رویدادها به ترتیب، جمله‌های کوتاه.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۵

پرسش ۱ (نگارش)شعر «رقص باد، خندهٔ گل» را به شکل داستان بنویس (موضوع اصلی، شخصیت‌ها، زمان و مکان، رویدادها با جزئیات).

پاسخ را ببین

شعر دربارهٔ چرخش فصل‌هاست: پاییز می‌آید و گیاهان رنگ و برگشان را از دست می‌دهند، کشاورز برای سال بعد آماده می‌شود، و بهار که برمی‌گردد همه‌چیز دوباره زنده می‌شود و پرستو برمی‌گردد. (شعر از پروین دولت‌آبادی است و حقوقش محفوظ است؛ متن آن را نمی‌آوریم.) نمونهٔ ما، داستانی تازه با همین موضوع، با عنوان «بهار به حیاط نرگس برمی‌گردد»:

نرگس هر روز از پنجرهٔ اتاقش به حیاط مادربزرگ نگاه می‌کرد. آن پاییز، حیاط هر هفته ساکت‌تر می‌شد: برگ‌های زرد زیر پای گربه خش‌خش می‌کردند، گل‌های باغچه سر خم کرده بودند و لانهٔ خالی پرستو زیر سقف ایوان مانده بود. مادربزرگ با دست‌های خاکی پیاز گل در باغچه می‌کاشت و می‌گفت: «این‌ها زیر خاک می‌خوابند تا بهار.»

زمستان گذشت. یک صبح، نرگس صدای جیک‌جیک شنید و به‌طرف پنجره دوید. شاخه‌ها جوانه زده بودند، گل‌های تازه از همان جای پیازها سر درآورده بودند و پرستویی با گل و پَر لانهٔ قدیمی را درست می‌کرد. نرگس فهمید که پاییز پایان کار نبود؛ فقط یک خواب بود. پیام: بعد از هر سختی، دوباره امید و زندگی برمی‌گردد.

یک داستان خوب دارد: موضوع اصلی شعر (رفتن و برگشتن زندگی در فصل‌ها) حفظ شده؛ شخصیت‌ها و نقش‌شان روشن است؛ زمان و مکان معلوم است؛ رویدادها به ترتیب‌اند؛ جزئیات دیدنی و شنیدنی دارد؛ عنوان تازه دارد و پیام در پایان آمده. پاسخ تو می‌تواند فرق کند.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۶

پرسش ۱ (هنر و سرگرمی و جمع‌بندی آموخته‌ها)چهار نیم‌بیت سرمشق را (دربارهٔ خندیدن گل‌ها و بوی خوش باغ و پرستویی که برمی‌گردد و لانه می‌سازد) خوش‌خط و زیبا زیر هر کدام بنویس.

پاسخ را ببین

متن سرمشق را از روی کتاب بنویس. نکته‌های خوش‌نویسی: ۱) سطرها را صاف نگه دار؛ ۲) فاصلهٔ حرف‌ها و واژه‌ها را یکسان بگذار؛ ۳) دندانه‌های «س» و «ش» و «ب» را هم‌اندازه بکش؛ ۴) نقطه‌ها را درست بالای یا زیر حرف بگذار؛ ۵) در پایان یک بار با چشم نگاه کن که خطت خوانا باشد. هر کسی خط خودش را دارد، پس پاسخ تو فرق می‌کند.

پرسش ۲ (هنر و سرگرمی و جمع‌بندی آموخته‌ها)در یک متن کوتاه، پرندهٔ کوچکی که گرفتار باغبان شده با التماس از او می‌خواهد که او را نخورد. دوازده جای خالی متن را با نشانه‌های «،» «:» «.» «!» «؟» و گیومه پر کن.

پاسخ را ببین

جای هر نشانه را با واژهٔ پیش از آن می‌گوییم (متن کتاب را نمی‌آوریم):

  • بعد از «گفت» دو جای خالی است: دونقطه (:) و گیومهٔ باز، چون سخن پرنده شروع می‌شود.
  • بعد از «مهربانی»: علامت تعجب (!) یا ویرگول (،)؛ پرنده باغبان را صدا زده و با هیجان او را خطاب کرده است.
  • بعد از «نگاه کن»: علامت تعجب (!)؛ خواهش است. نقطه هم غلط نیست.
  • بعد از «کوچکم»: علامت تعجب (!)؛ پرنده با تعجب و التماس از کوچکی‌اش می‌گوید.
  • بعد از «بخوری» (جملهٔ کباب): نقطه (.)؛ جملهٔ خبری تمام شده.
  • بعد از «پر و بال است»: ویرگول (،)؛ جمله با «با استخوان‌های ریز» ادامه دارد.
  • بعد از «ریز»: نقطه (.).
  • بعد از «نمی‌شوم»: نقطه (.).
  • در آخر، بعد از «مرا بخوری» دو جای خالی است: علامت سؤال (؟) چون جمله پرسش است، و گیومهٔ بسته چون سخن پرنده تمام شده.

قانون‌ها: پیش از سخن کسی دونقطه و گیومهٔ باز؛ پایان پرسش علامت سؤال؛ خواهش و تعجب علامت تعجب؛ مکث کوتاه وسط جمله ویرگول؛ پایان جملهٔ خبری نقطه؛ پایان سخن گیومهٔ بسته. جایی که دو نشانه دلیل درست دارند (مثل بعد از «مهربانی»)، هر دو قبول است.

پرسش ۳ (هنر و سرگرمی و جمع‌بندی آموخته‌ها)در هر گروه از واژه‌های گلبرگ، یک واژه با بقیه فرق دارد. آن را پیدا کن.

پاسخ را ببین

پنج گروه، در هر کدام یک واژه بیرون می‌ماند:

  • پرواز: پروانه، بال و آسمان با پرواز جورند؛ «جذب» نه.
  • خدا: لیل (شب)، نهار (روز) و انجم (ستارگان) آفریده‌هایی‌اند که در شعر سعدی آمده‌اند؛ «باعث» (سبب) آفریده نیست و با بقیه جور نیست.
  • دانشمند: جست‌وجو، پرسش و مطالعه کار دانشمندند؛ «نازک» نه.
  • طبیعت: کوهستان، آب و نارون (یک درخت) از طبیعت‌اند؛ «کردار» (کار و رفتار آدم) نه.
  • بهار: بستان، بلبل و لاله‌زار نشانهٔ بهارند؛ «کهن» (قدیمی) نه.

روش: اول ببین سه واژه چه رابطه‌ای با واژهٔ وسط گل دارند، بعد واژه‌ای را که آن رابطه را ندارد پیدا کن.

بعد از دیدن پاسخ‌ها، نوشتهٔ خودت را با فهرست هر پاسخ مقایسه کن؛ سپس به «تمرین بیشتر» برو.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام واژه با «شمار» آهنگ پایانی یکسان دارد؟
۲سه واژه‌ای را که با «بهار» هم‌آهنگ‌اند بزن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۳جای خالی‌ها را از میان واژه‌ها پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

کسانی که در داستان کار می‌کنند نام دارند و جایی که رویداد در آن می‌افتد است.

۴رویدادهای داستان «شیر و موش» را به ترتیب درست بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۵پس از «گفت» که سخن کسی را می‌آوریم، کدام نشانه می‌آید؟
۶هر نشانه را به کارش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۷برای تبدیل یک شعر به داستان، کدام کار درست است؟
۸کدام واژه درست نوشته شده است؟

درک مطلب: لاک‌پشت و گنجشک

در یک صبح گرم تابستان، لاک‌پشتی کنار برکه آهسته راه می‌رفت. گنجشکی روی شاخه نشسته بود و به او خندید: «تو هیچ‌وقت به جایی نمی‌رسی!» لاک‌پشت چیزی نگفت و راهش را ادامه داد. گنجشک بعد از ظهر خسته شد و روی زمین نشست. وقتی چشم باز کرد، دید لاک‌پشت از دور برایش میوه آورده است. گنجشک خجالت کشید و گفت: «ببخش مرا. راه رفتن آهسته هم کار بزرگی است.»

۱مکان این داستان کجاست؟
۲کدام رویداد آخر اتفاق افتاد؟
۳پیام داستان کدام است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهاو گفت. «سلام.»

پیش از سخن نقل‌شده نقطه نمی‌آید. دونقطه نشان می‌دهد حرف کسی می‌آید.

درستاو گفت: «سلام.»

اشتباهشاعر گفت باد می‌رقصد و گل می‌خندد و پاییز می‌آید و دانه می‌کارند.

این فقط بیت‌ها را به نثر برگردانده است. داستان باید شخصیت، زمان، مکان و رویدادهای پشت‌سرهم و پیام داشته باشد.

درستدر یک صبح پاییزی، باغبانی پیر در باغ دانه می‌کاشت. باد برگ‌ها را می‌ریخت. بهار که آمد، پرستو برگشت. پیام: امید.

اشتباهتوهید

سومین حرف «ح» است، نه «ه». هم‌خانواده‌اش «واحد» است.

درستتوحید

فراتر از کتابنشانه‌های نگارشی از کجا آمدند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

نسخه‌های خطی قدیمی فارسی معمولاً نقطه و ویرگول و گیومه نداشتند و خواننده خودش جای مکث را از معنی می‌فهمید. در دورهٔ جدیدتر نشانه‌هایی مثل نقطه و علامت سؤال و گیومه وارد نوشتن فارسی شد. ویرگول فارسی به شکل «،» نوشته می‌شود و با ویرگول لاتین «,» فرق دارد. نشانه‌گذاری فقط برای زیبایی نیست؛ معنی را عوض می‌کند. دو جمله را مقایسه کن: «علی گفت: رضا مهربان است» یعنی علی دربارهٔ رضا حرف زده؛ ولی «علی، گفت رضا، مهربان است» یعنی رضا دربارهٔ علی حرف زده! این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید. امتحان کردنش آسان است: یک جملهٔ دلخواه بنویس و با گذاشتن ویرگول در دو جای مختلف، دو معنی متفاوت از آن بساز.

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

پرسش‌های رایج دربارهٔ این بخش

نشانه‌های نگارشی نگارش پنجم درس «فضل خدا» کدام‌اند؟

نقطه، ویرگول، دونقطه، علامت سؤال، علامت تعجب و گیومه. کار هر کدام در جدول درس «فضل خدا» آمده است.

بخش‌های دیگر فصل ۱: آفرینش

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون