تصویر شاخص نوشته: معادلهٔ درجه دوم و روش دلتا با مثال: از فرمول تا معنی علامت Δ

معادلهٔ درجه دوم و روش دلتا با مثال: از فرمول تا معنی علامت Δ

۱۶ آبان ۱۴۰۵ مبانی ریاضی

معادلهٔ درجه دوم معادله‌ای به شکل ax² + bx + c = 0 است که در آن a صفر نیست. برای حل آن اول دلتا را حساب می‌کنی: Δ = b² − 4ac. اگر Δ مثبت باشد دو جواب داری، اگر صفر باشد یک جواب، و اگر منفی باشد در اعداد حقیقی جواب نداری. بعد جواب‌ها از x = (−b ± √Δ) / (2a) به دست می‌آیند.

معادلهٔ درجه دوم یعنی چه

در معادلهٔ خطی مثل 2x + 3 = 11 مجهول فقط به توان یک است. وقتی مجهول به توان دو هم برسد، معادلهٔ درجه دوم داریم. شکل استاندارد:

ax² + bx + c = 0، با a ≠ 0

a ضریب x²، b ضریب x و c عدد ثابت است. مثلاً در x² − 5x + 6 = 0 داریم a = 1 و b = −5 و c = 6. دقت کن که علامت منفی جزو b است.

اگر معادله شکل استاندارد ندارد، اول همه‌چیز را به یک طرف ببر. مثلاً x² = 5x − 6 می‌شود x² − 5x + 6 = 0.

دلتا و معنی علامتش

دلتا (Δ، به انگلیسی discriminant) عدد b² − 4ac است. اهمیتش این است که قبل از حل کردن می‌گوید چند جواب حقیقی وجود دارد:

علامت Δ تعداد جواب حقیقی
Δ > 0 دو جواب متفاوت
Δ = 0 یک جواب (ریشهٔ مضاعف)
Δ < 0 هیچ جواب حقیقی

دلیلش در فرمول ریشه‌ها (چند بخش پایین‌تر) پیداست: در آن √Δ آمده، یعنی جذر دلتا. هیچ عدد حقیقی‌ای در خودش ضرب نمی‌شود که حاصل منفی بدهد، پس جذر عدد منفی در اعداد حقیقی تعریف نمی‌شود. جذر صفر هم صفر است، پس وقتی Δ صفر است جمع و تفریق آن فرقی نمی‌کند و دو ریشه روی هم می‌افتند.

معنی تصویری‌اش این است: نمودار y = ax² + bx + c یک سهمی است و جواب‌های معادله جاهایی‌اند که سهمی محور x را قطع می‌کند. دو نقطهٔ برخورد یعنی Δ > 0، لمس‌کردن محور در یک نقطه یعنی Δ = 0، و نرسیدن سهمی به محور یعنی Δ < 0. شکل سهمی و رأسش را در سهمی: رأس، کمینه و بیشینه ببین.

فرمول ریشه‌ها

وقتی Δ ≥ 0:

x = (−b ± √Δ) / (2a)

√ یعنی جذر: عددی که اگر در خودش ضرب شود، عدد زیر رادیکال را می‌دهد. مثلاً √25 = 5، چون 5 × 5 = 25. علامت ± یعنی یک بار با جمع و یک بار با تفریق حساب می‌کنی، که دو جواب می‌دهد: x₁ و x₂. به جواب‌های معادله «ریشه» هم می‌گویند.

مثال ۱: دو جواب

x² − 5x + 6 = 0

ضریب‌ها: a = 1، b = −5، c = 6.

Δ = (−5)² − 4 × 1 × 6 = 25 − 24 = 1

چون Δ > 0، دو جواب داریم و √Δ = 1:

x = (5 ± 1) / 2

  • x₁ = (5 + 1) / 2 = 3
  • x₂ = (5 − 1) / 2 = 2

راستی‌آزمایی (جواب را در معادله بگذار):

  • x = 3: 9 − 15 + 6 = 0، درست است.
  • x = 2: 4 − 10 + 6 = 0، درست است.

مثال ۲: ضریب a بزرگ‌تر از یک و جواب کسری

2x² − 3x − 2 = 0

ضریب‌ها: a = 2، b = −3، c = −2.

Δ = (−3)² − 4 × 2 × (−2) = 9 + 16 = 25

دقت کن که −4ac وقتی c منفی است، مثبت می‌شود. √Δ = 5، پس:

x = (3 ± 5) / 4

  • x₁ = (3 + 5) / 4 = 2
  • x₂ = (3 − 5) / 4 = −1/2

راستی‌آزمایی:

  • x = 2: 2 × 4 − 6 − 2 = 0، درست است.
  • x = −1/2: 2 × 1/4 + 3/2 − 2 = 0.5 + 1.5 − 2 = 0، درست است.

دو حالت دیگر

Δ = 0: معادلهٔ x² − 6x + 9 = 0 را بگیر. Δ = 36 − 36 = 0، پس x = 6 / 2 = 3، یک جواب. این معادله همان (x − 3)² = 0 است.

Δ < 0: معادلهٔ x² + 2x + 5 = 0 را بگیر. Δ = 4 − 20 = −16. جذر عدد منفی در اعداد حقیقی وجود ندارد، پس این معادله جواب حقیقی ندارد. سهمی‌اش کاملاً بالای محور x می‌ماند.

روش مربع کامل

روش دلتا از همین روش به دست آمده. ایده این است که طرف چپ را به شکل یک عبارت به توان دو درآوری. مثال: x² + 6x + 5 = 0.

  1. 5 را به طرف دیگر ببر: x² + 6x = −5.
  2. نصف ضریب x یعنی 3 را به توان دو برسان (می‌شود 9) و به دو طرف اضافه کن: x² + 6x + 9 = 4.
  3. طرف چپ یک مربع کامل است: (x + 3)² = 4. (اگر (x + 3)(x + 3) را باز کنی، همان x² + 6x + 9 می‌شود؛ دلیل انتخاب نصف ضریب همین است.)
  4. جذر بگیر، با هر دو علامت: x + 3 = 2 یا x + 3 = −2.
  5. جواب‌ها: x = −1 یا x = −5.

راستی‌آزمایی: برای x = −1، 1 − 6 + 5 = 0. برای x = −5، 25 − 30 + 5 = 0. هر دو درست‌اند.

اگر همین مراحل را روی ax² + bx + c = 0 کلی انجام بدهی، به فرمول دلتا می‌رسی:

ax² + bx + c = 0
x² + (b/a)x = −c/a                        (divide by a, move c/a)
x² + (b/a)x + (b/2a)² = (b/2a)² − c/a     (add the square of half)
(x + b/2a)² = (b² − 4ac) / (4a²)
x + b/2a = ± √(b² − 4ac) / (2a)
x = (−b ± √Δ) / (2a)

یعنی فرمول جادو نیست، خلاصهٔ همین روش است، و Δ همان عددی است که در قدم چهارم زیر جذر می‌رود.

اشتباه‌های رایج

  • فراموش‌کردن علامت منفی b. وقتی b منفی است، b² مثبت می‌شود ((−5)² = 25) و −b هم مثبت (−(−5) = 5).
  • تقسیم‌نکردن کل صورت بر 2a. مخرج 2a برای هر دو جمله است، نه فقط برای √Δ.
  • جواب‌دادن بدون راستی‌آزمایی. جواب را همیشه در معادلهٔ اصلی بگذار.
  • شروع از معادله‌ای که شکل استاندارد ندارد.

ادامه

ریشه این موضوع را در ترم جبر با فصل وقتی مجهول به توان می‌رسد شروع می‌کند و در ترم توابع، در فصل سهمی، معادله را به نمودار وصل می‌کند.

اگر می‌خواهی این موضوع را کامل یاد بگیری

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

قدم بعدی