
لگاریتم چیست؟ به زبان ساده و با مثال
لگاریتم میگوید چند تا از یک عدد پایه را باید در هم ضرب کنی تا به عدد مورد نظر برسی. log₁₀ 1000 = 3 یعنی «سه تا ۱۰ را در هم ضرب کن تا ۱۰۰۰ شود» (10 × 10 × 10 = 1000) و log₂ 8 = 3 یعنی «سه تا ۲ را در هم ضرب کن تا ۸ شود» (2 × 2 × 2 = 8). عدد کوچک پایین log همان پایه است. به زبان توان، لگاریتم عکس توان است: اگر 10³ = 1000 باشد آنگاه log₁₀ 1000 = 3. پایه را معمولاً ۱۰ یا ۲ یا عدد e (حدود ۲٫۷۱۸، عددی که در رشد پیوسته و ریاضی پیشرفته زیاد پیش میآید) میگیرند.
چند مثال که با دست درمیآیند
log₁₀ 10 = 1 چون 10¹ = 10
log₁₀ 100 = 2 چون 10² = 100
log₁₀ 1000000 = 6 چون 10⁶ = 1000000
log₂ 8 = 3 چون 2³ = 8
log₂ 1024 = 10 چون 2¹⁰ = 1024
log₁₀ 0٫01 = −2 چون 10⁻² = 0٫01
log₂ (1/8) = −3 چون 2⁻³ = 1/8
دو سطر آخر توان منفی دارند. توان منفی یعنی تقسیم: 10⁻² = 1/10² = 1/100 = 0٫01. پس لگاریتم عددهای بین ۰ و ۱ منفی است.
در این مثالها دو چیز دیده میشود:
log₁₀برای توانهای ۱۰ همان تعداد صفرهای عدد است. یک میلیون شش صفر دارد و لگاریتمش ۶ است. برای همین لگاریتم برای مقایسهٔ اندازههای خیلی بزرگ و خیلی کوچک به کار میآید: ۶ و ۹ و ۱۲ را راحتتر کنار هم میگذاری تا یک میلیون و یک میلیارد و یک تریلیون را.log₂تعداد دو برابر شدنها است. از ۱ شروع کنی و ده بار دو برابر کنی به ۱۰۲۴ میرسی. پس برای رسیدن به ۱۰۰۰ تقریباً ده بار دو برابر کردن لازم است (log₂ 1000 ≈ 9٫97). در علوم کامپیوتر این همان «چند بیت لازم است؟».
لگاریتم عددهای یک تا ده
اگر عدد توان صحیح ۱۰ نباشد، لگاریتمش اعشاری است. این جدول log₁₀ را تا سه رقم اعشار میدهد:
| عدد | log₁₀ |
|---|---|
| 1 | 0 |
| 2 | 0٫301 |
| 3 | 0٫477 |
| 4 | 0٫602 |
| 5 | 0٫699 |
| 6 | 0٫778 |
| 7 | 0٫845 |
| 8 | 0٫903 |
| 9 | 0٫954 |
| 10 | 1 |
منطقی هم هست: ۱ و ۱۰ لگاریتم ۰ و ۱ دارند، پس لگاریتم هر عدد بین آنها بین ۰ و ۱ میافتد. پس جواب پرسش «لگاریتم ۲ چند است؟» این است: log₁₀ 2 ≈ 0٫301، یعنی ۱۰ به توان ۰٫۳۰۱ تقریباً ۲ است. (اگر پایه ۲ باشد log₂ 2 = 1 است، و اگر پایه e باشد، ln 2 ≈ 0٫693.)
دقت کن جدول خطی نیست: از ۱ تا ۲ لگاریتم ۰٫۳۰۱ بالا میرود ولی از ۹ تا ۱۰ فقط ۰٫۰۴۶. دو برابر شدن همیشه همانقدر لگاریتم اضافه میکند، چه از ۱ به ۲ برسی، چه از ۵ به ۱۰.
قاعدهای که لگاریتم را مفید کرد
log(a × b) = log a + log b
لگاریتم ضرب را به جمع تبدیل میکند. وقتی پایه را ننویسند، منظور همان پایهٔ ۱۰ است (قاعده برای هر پایهای درست است). دلیلش در توانها دیده میشود: 100 × 1000 = 10² × 10³ = 10⁵، چون دو تا ۱۰ و سه تا ۱۰ روی هم پنج تا ۱۰ میشوند. پس log(100 × 1000) = 2 + 3 = 5. وارسی با جدول: log 6 = log 2 + log 3 = 0٫301 + 0٫477 = 0٫778. درست است، همان مقدار جدول.
این قاعده قرنها اهمیت عملی داشت. پیش از ماشینحساب، برای ضرب دو عدد بزرگ آنها را در جدول لگاریتم پیدا میکردند، لگاریتمها را جمع میکردند و عدد حاصل را دوباره در جدول برمیگرداندند. جمع از ضرب آسانتر است. خطکش محاسب هم همین بود: خطکشی که فاصلههایش لگاریتمی بود، و با لغزاندنش دو فاصله را جمع میکردی.
قاعدهٔ توان هم مشابه است: log(aⁿ) = n × log a. مثلاً log₁₀ 8 = log₁₀ (2³) = 3 × 0٫301 = 0٫903. و باز در جدول هست.
لگاریتم کجا ظاهر میشود؟
هر جا کمیتی در بازهٔ خیلی بزرگ تغییر میکند و ما «چند برابر» را حس میکنیم نه «چند واحد» را:
- دسیبل: شدت صدا را با لگاریتم میسنجند. هر ۱۰ برابر شدن توان صدا ۱۰ دسیبل اضافه میکند، و دو برابر شدن حدود ۳ دسیبل (
10 × 0٫301 ≈ 3). کاملتر در دسیبل چیست. - pH: مقدار pH منفیِ
log₁₀غلظت یون هیدروژن (بر حسب مول در لیتر) است. آب خالص غلظت10⁻⁷و در نتیجهpH = 7دارد. هر یک واحد کمتر شدن pH یعنی ۱۰ برابر شدن غلظت؛ محلولی با pH برابر ۵ صد برابر آب خالص یون هیدروژن دارد. - ریشتر: هر یک واحد افزایش مقیاس ریشتر یعنی دامنهٔ لرزش زمین ۱۰ برابر. در انرژی آزادشده این ضریب حدود ۳۱٫۶ است.
در هر سه، بدون لگاریتم باید با عددهایی مثل 0٫0000001 و 1000000000 کار میکردیم.
لگاریتم در ماشینحساب و برنامهنویسی
روی ماشینحساب log معمولاً پایهٔ ۱۰ است و ln پایهٔ e (لگاریتم طبیعی). ولی در پایتون math.log(x) لگاریتم طبیعی است و برای پایهٔ ۱۰ باید math.log10(x) بنویسی. این تفاوت جدی اشتباه میسازد.
لگاریتم در علوم کامپیوتر و هوش مصنوعی هم همهجا هست. یک نمونه جستوجوی دودویی است: در فهرست مرتب ۱۰۰۰ عددی، اگر هر بار نصف باقیمانده را کنار بگذاری، بعد از حدود log₂ 1000 ≈ 10 قدم به جواب میرسی. نمونهٔ دیگر log loss است، یکی از رایجترین معیارهای خطا هنگام آموزش مدلهای دستهبندی.
در خودآموز ریشه لگاریتم در فصل لگاریتم: توانِ وارونه آمده که آن را عکس توان معرفی میکند. اگر توان زیاد برایت روان نیست، پیشنیازش فصل توان است.
اگر میخواهی این موضوع را کامل یاد بگیری
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان




