نگارش پنجم دبستان · فصل ۶ · بخش ۱ از ۲

درس شانزدهم: وقتی بوعلی کودک بود

صفحه‌های ۸۴ تا ۸۸ کتاب درسی

نگارش پنجم درس شانزدهم (صفحهٔ ۸۴ تا ۸۸): بندهای چهار واژه در متن، جدول واژه‌یابی، که و تا و و اما، گزارش تحقیق با نمونه و جواب تمرین‌های کتاب.

دربارهٔ این درس#

این بخش از کتاب نگارش، درس شانزدهم است و با درس فارسی «وقتی بوعلی کودک بود» هم‌نام است. معنی واژه‌های داستان و جواب پرسش‌های درس فارسی را در درس شانزدهم فارسی پنجم ببین. تمرین‌های نوشتن این درس (صفحه‌های ۸۴ تا ۸۸) این‌هاست:

  1. پیدا کردن و نوشتن بندهایی از متن درس که چهار واژهٔ «لطف»، «حفظ»، «شوق» و «دل‌خوشی» در آن‌ها آمده است.
  2. پیدا کردن واژه‌ها با کمک سرنخ‌های جدول.
  3. فرق «نگاه کردن» و «خوب دیدن».
  4. پر کردن جای خالی با «که»، «تا»، «و» و «اما».
  5. نوشتن گزارش از یک تحقیق.

واژه در جمله#

تمرین اول کتاب از تو می‌خواهد بندهایی از متن درس را که این واژه‌ها در آن‌هاست پیدا کنی و از رویشان بنویسی. برای پیدا کردن، متن را بند به بند نگاه کن و دنبال شکل واژه بگرد؛ «حفظ» ممکن است در «حفظ فرما» یا «حفظ کردن» بیاید. وقتی بند را پیدا کردی، ببین واژه در آن به چه معنی است. بعد خودت هم با هر واژه جمله بساز تا معنی‌اش در ذهنت بماند. برای نوشتن یک جملهٔ خوب با یک واژه، سه چیز لازم است: معنی واژه را بدانی، جای درست آن را در جمله پیدا کنی و جمله چیز تازه‌ای بگوید. جمله‌ای مثل «لطف دارد» معنی نمی‌دهد؛ ولی «لطف همسایه‌ها باعث شد کارمان زودتر تمام شود» یک ماجرای کامل است. جمله‌های نمونهٔ ما:

  • لطف (مهربانی): لطف همسایه‌ها باعث شد کارمان زودتر تمام شود.
  • حفظ (از بر کردن یا نگه داشتن): او شعر بلندی را حفظ کرد و در کلاس خواند.
  • شوق (علاقهٔ زیاد): با شوق به مدرسه رفتم.
  • دل‌خوشی (چیزی که دل را خوش می‌کند): دل‌خوشی من در روزهای سرد، فنجان چای مادربزرگ بود.

نگاه کردن و خوب دیدن#

نگاه کردن یعنی چشم را به جایی بدوزیم؛ خوب دیدن یعنی چیزی را که می‌بینیم بفهمیم و جزئیاتش را به یاد بیاوریم. وقتی مسیر مدرسه را فقط نگاه می‌کنی، به دیوارها نگاه می‌کنی. وقتی خوب می‌بینی، می‌توانی بگویی چند درخت کنار راه است و کدام‌شان گل داده. نمونه‌های دیگر از خودمان:

نگاه کردن خوب دیدن
به ساعت نگاه می‌کنی. می‌بینی عقربه دقیقاً روی چه ساعتی است.
به آسمان نگاه می‌کنی. می‌بینی چند ابر هست و کدام‌شان تیره‌تر است.

واژه‌های ربط: که، تا، و، اما#

این چهار واژه جمله‌ها را به هم وصل می‌کنند، اما هر کدام کار خودش را می‌کند:

  • که دو جمله را به هم می‌چسباند، مثلاً بعد از گفتن، دیدن یا فهمیدن: «گفت که فردا می‌آید.»
  • تا هدف یا پایان زمان را نشان می‌دهد: «درس خواندم تا قبول شوم.»
  • و چیزی را به چیز دیگر اضافه می‌کند: «کتاب برداشتم و رفتم.»
  • اما نشان می‌دهد دو چیز با هم نمی‌خوانند: «می‌خواستم بروم، اما باران می‌آمد.»

برای پر کردن جای خالی، جمله را بدون واژه بخوان و از خودت بپرس بعد از این جا چه چیزی لازم است: هدف، اضافه شدن، تضاد یا فقط وصل کردن دو جمله.

گزارش از تحقیق#

گزارش تحقیق یعنی دربارهٔ یک موضوع جست‌وجو می‌کنی و نتیجه را به زبان خودت می‌نویسی. شش گام داری:

  1. موضوع را انتخاب کن.
  2. منابع را پیدا کن (کتاب، مجله، پژوهشگران؛ اگر از اینترنت یا هوش مصنوعی کمک گرفتی، با یک بزرگ‌تر یا یک منبع معتبر بسنج).
  3. نکته‌های مهم را یادداشت کن.
  4. یادداشت‌ها را مرتب کن.
  5. با زبان خودت بنویس.
  6. منابع را معرفی کن: نام نویسنده، نام کتاب و ناشر.

نمونهٔ ما، با موضوع «پیشگیری از بیماری»:

پیشگیری از بیماری

بسیاری از بیماری‌ها را می‌شود پیش از آن‌که آدم را بیمار کنند، متوقف کرد. شستن دست‌ها با آب و صابون پیش از غذا از انتقال میکروب جلوگیری می‌کند. غذای متنوع و سالم، خواب کافی و ورزش بدن را توانا نگه می‌دارند. واکسن‌هایی که پزشک توصیه می‌کند، بدن را در برابر برخی بیماری‌ها آماده می‌سازند. آب سالم و تمیز هم مهم است. پیشگیری بهتر از درمان است، چون هم ارزان‌تر است و هم رنج کمتری دارد.

منبع‌ها (نمونه): کتاب بهداشت و تندرستی، نام نویسنده، ناشر.

جواب تمرین‌های کتاب#

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن. تمرین‌های باز، نمونهٔ ما و فهرست یک جواب خوب را دارند؛ جواب تو می‌تواند فرق کند.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
لطفمهربانی و خوبی‌ای که کسی بی‌چشم‌داشت در حق ما می‌کندمهربانیستملطیف، لطافتبا «ل» و «ط»؛ «ط» و «ت» هم‌صدا هستند، پس املایش را حفظ کن.
حفظاز بر کردن چیزی یا نگه داشتن و مراقبت از آن——حافظ، محافظ، حفاظتبا «ح» و «ف» و «ظ»؛ «ظ» و «ز» و «ض» هم‌صدا هستند.
دل‌خوشیچیزی که باعث خوشحالی و امید دل می‌شودشادی——دو بخش «دل» و «خوشی» با نیم‌فاصله نوشته می‌شوند.
بازنشستهکسی که پس از سال‌ها کار رسمی از کار کنار رفته و استراحت می‌کند———«باز» و «نشسته» به هم می‌چسبند.
کارفرماکسی که کاری را سفارش می‌دهد و برای آن دستمزد می‌دهد—کارگر—«کار» + «فرما»؛ «فرما» از «فرمودن» است.
دغدغهفکر و نگرانی که آدم را آرام نمی‌گذاردنگرانی—بی‌دغدغهدو «غ» دارد (دغدغه)؛ آن را با «ق» ننویس.
نامرغوببی‌کیفیت و بد—مرغوب، باکیفیت—«نا» به «مرغوب» می‌چسبد و حرف «غ» دارد.
وارسیبازدید و بررسی دقیق چیزیبازرسی، بررسی——از «وارسیدن» است؛ با «س» نوشته می‌شود، نه «ص».
یکّه خوردنناگهان جا خوردن و شوکه شدنجا خوردن——کاف در «یکّه» مشدّد است.
پیشگیریجلوگیری از اتفاق بد پیش از رخ دادنش———از «پیش» + «گیری»؛ دو «ی» دارد.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸۴

پرسش ۱ (املا و دانش زبانی (تمرین ۱))بندهایی از متن درس «وقتی بوعلی کودک بود» را که واژه‌های «لطف»، «حفظ»، «شوق» و «دل‌خوشی» در آن‌ها آمده است پیدا کن و از رویشان بنویس.

پاسخ را ببین

متن درس را اینجا نمی‌آوریم (نوشتهٔ رضا حجت است)؛ می‌گوییم هر بند کجاست تا خودت از روی کتاب فارسی بنویسی. «شوق» و «دل‌خوشی» هر دو در یک بندند: در پایان صفحهٔ ۱۲۳ کتاب فارسی، وقتی ستاره از شنیدن پیشرفت حسین اشک شوق می‌ریزد و می‌پرسد نکند این حرف‌ها را برای دل‌خوشی او می‌گویند. «لطف» و «حفظ» هم هر دو در بند آخر درس‌اند (صفحهٔ ۱۲۵)، جایی که ستاره خدا را برای لطفش شکر می‌کند و از او می‌خواهد فرزند دانایش را حفظ کند. پس دو بند باید بنویسی. هنگام نوشتن، املای «لطف» (ط)، «حفظ» (ح و ظ) و «شوق» (ق) را دقیق بنویس.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸۵

پرسش ۱ (املا و دانش زبانی (تمرین ۲، جدول))با توجه به متن درس، پنج واژه را از روی نشانه‌ها پیدا کن: واژه‌ای نه‌حرفی که حرف پنجمش «آ» است؛ هشت‌حرفی که حرف چهارم و هشتمش «ی» است؛ هفت‌حرفی که با «ح» شروع می‌شود؛ شش‌حرفی که میان دو بخشش «و» آمده؛ پنج‌حرفی که با «ز» تمام می‌شود.

پاسخ را ببین

همهٔ جواب‌ها در متن درس فارسی هستند. ۱) شادی‌آفرین (ش ا د ی آ ف ر ی ن: نه حرف و حرف پنجم «آ»). ۲) بخشیده‌ای (ب خ ش ی د ه ا ی: هشت حرف، حرف چهارم و هشتم «ی»؛ در بند آخر، جایی که ستاره خدا را شکر می‌کند که فرزندی دانا به آن‌ها بخشیده است). ما در متن واژهٔ هشت‌حرفی دیگری با این دو «ی» پیدا نکردیم. ۳) حیرت‌آور (ح ی ر ت آ و ر)؛ «حیرت‌زده» هم هفت حرف دارد و با «ح» شروع می‌شود و در متن هست، پس آن هم درست است. ۴) پرس‌وجو (پرس + و + جو)؛ «سروکلّه» هم شش حرف دارد و «و» میان دو بخشش است و در متن آمده. ۵) دلسوز (د ل س و ز). راه حل: خانه‌ها را بشمار، حرف‌های داده‌شده را سر جایشان بگذار و متن را برای واژه‌ای با همان شکل بخوان؛ نیم‌فاصله حرف حساب نمی‌شود.

پرسش ۲ (املا و دانش زبانی (تمرین ۳))در جدول دو ستونی مانند نمونه برای «نگاه کردن» و «خوب دیدن» مثال بنویس.

پاسخ را ببین

نمونه: نگاه کردن: به ساعت نگاه می‌کنی؛ به آسمان نگاه می‌کنی؛ به صفحهٔ کتاب نگاه می‌کنی. خوب دیدن: می‌بینی عقربه دقیقاً روی چه ساعتی است؛ می‌بینی چند ابر هست و کدام‌شان تیره‌تر است؛ شکل حرف‌های واژهٔ تازه را کنار هم مقایسه می‌کنی. فرق این دو: در «نگاه کردن» فقط چشم را به جایی می‌دوزیم، ولی در «خوب دیدن» جزئیات را می‌بینیم و به یاد می‌آوریم. مثال‌های تو می‌توانند فرق کنند.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸۶

پرسش ۱ (درک متن (الف))به دو جملهٔ داده‌شده توجه کن و بگو واژهٔ «که» در آن‌ها چه کاری می‌کند.

پاسخ را ببین

«که» دو جمله را به هم وصل می‌کند. در جملهٔ اول، «می‌خواستم بگویم» به جملهٔ بعدی چسبیده است و در جملهٔ دوم، «هر بیماری دوره‌ای دارد» به «باید بگذرد» وصل شده است. به این واژه‌ها که دو جمله را به هم می‌رسانند، واژه‌های ربط می‌گوییم. بدون «که» این جمله‌ها از هم جدا می‌ماندند.

پرسش ۲ (درک متن (ب))متن دربارهٔ نجاری پیر را که نه جای خالی دارد با «که»، «تا»، «و» و «اما» کامل کن.

پاسخ را ببین

ترتیب نُه جای خالی: ۱) که، ۲) که، ۳) تا، ۴) که، ۵) امّا، ۶) که، ۷) و، ۸) و، ۹) که. دلیل‌ها: «که» هر جا می‌آید که جملهٔ دوم توضیح یا گفته و خواستهٔ جملهٔ اول است (نجّار پیری بود که …، به کارفرما گفت که …، از او خواست که …، معلوم بود که …، اگر می‌دانست که …). «تا» جای سوم را پر می‌کند، چون هدف نجّار را می‌گوید: کار را رها کند برای آن‌که با خیال راحت زندگی کند. «امّا» در جای پنجم است، چون قبول کردن با ناراضی بودن نمی‌خواند. «و» دو کار پشت‌سرهم را به هم وصل می‌کند: مصالح بد به کار برد و بی‌حوصله ادامه داد؛ کلید را داد و گفت. جمع: پنج «که»، یک «تا»، یک «امّا» و دو «و».

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸۷

پرسش ۱ (نگارش (گزارش تحقیق))با استفاده از کتاب‌ها و منابع مناسب، دربارهٔ یکی از موضوع‌ها تحقیق کن و گزارش بنویس: پیشگیری از بیماری، منابع آب آشامیدنی، نقش دانشمندان در زندگی انسان.

پاسخ را ببین

نمونه برای «پیشگیری از بیماری»: بسیاری از بیماری‌ها را می‌شود پیش از رخ دادن متوقف کرد. شستن دست‌ها با آب و صابون پیش از غذا از انتقال میکروب جلوگیری می‌کند. غذای متنوع، خواب کافی و ورزش بدن را توانا نگه می‌دارند. واکسن‌هایی که پزشک توصیه می‌کند بدن را در برابر برخی بیماری‌ها آماده می‌سازند. پیشگیری بهتر از درمان است. منبع‌ها را در پایان بنویس: نام نویسنده، نام کتاب و ناشر. فهرست گزارش خوب: موضوع روشن است؛ از چند منبع استفاده شده؛ نکته‌ها مرتب‌اند؛ با زبان خودت نوشته شده؛ منبع‌ها معرفی شده‌اند. گزارش تو می‌تواند کاملاً فرق کند.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸۸

پرسش ۱ (نگارش (فهرست «توجه»))برای نوشتن گزارش تحقیق چه گام‌هایی باید برداری؟

پاسخ را ببین

پنج گام صفحه: ۱) موضوع را انتخاب کن؛ ۲) منابع مربوط به آن را پیدا کن؛ ۳) اطلاعات مناسب را یادداشت کن؛ ۴) یادداشت‌ها را مرتب کن و در نوشتهٔ خودت از آن‌ها استفاده کن؛ ۵) منابع را دقیق معرفی کن (نام نویسنده، ناشر و مانند آن). این صفحه جای ادامهٔ نوشتن است و پرسش جدایی ندارد؛ پاسخ ما فهرست گام‌های صفحه است.

بعد از دیدن جواب‌ها، گزارش خودت را یک بار برای یک نفر بخوان و از او بپرس منبع‌هایت روشن بود یا نه. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱جای خالی را با «که»، «تا»، «و» یا «اما» پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

درس خواندم قبول شوم.

۲جای خالی را پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

می‌خواستم بروم، باران می‌آمد.

۳جای خالی را پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

مادرم گفت شام آماده است.

۴هر واژهٔ ربط را به کارش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۵واژه‌ای را که هدف را نشان می‌دهد پیدا کن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶گام‌های گزارش تحقیق را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۷کدام جمله «خوب دیدن» را نشان می‌دهد؟
۸«وارسی» در جمله «کارفرما برای وارسی خانه آمد» یعنی چه؟

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباهنامرقوب

در «مرغوب» حرف «غ» است، نه «ق». «غ» و «ق» صدای نزدیکی دارند و باید املا را حفظ کنی.

درستنامرغوب

اشتباهبازنشستع

آخر «بازنشسته» «ه» است، نه «ع»؛ «ه» و «ع» هم‌صدا نیستند، فقط ظاهرشان شبیه است.

درستبازنشسته

اشتباهدر «گفت که می‌آیم» به‌جای «که» «تا» می‌گذارم

بعد از گفتن، گفته‌شده را با «که» به جمله می‌چسبانیم. «تا» هدف است.

درستگفت که می‌آیم

اشتباهدر گزارش تحقیق، منبع‌ها را نمی‌نویسم

خواننده باید بتواند بفهمد اطلاعات از کجا آمده است؛ بدون منبع، نوشته قابل اعتماد نیست.

درستمنبع‌ها را در پایان بنویس: نام نویسنده، نام کتاب و ناشر

فراتر از کتاباطلاعات را از کجا آورده‌ای؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

دانشمندان هر چه می‌نویسند، می‌گویند از کجا آورده‌اند؛ برای همین دیگران می‌توانند آن را دوباره بسنجند. این رسم از زمان دانشمندان قدیمی هم بوده و امروز هم مهم‌تر شده است، چون خیلی چیزها در اینترنت و حتی از ابزارهای هوش مصنوعی به دست ما می‌رسد. ابزار هوش مصنوعی هم ممکن است اشتباه کند؛ پس هر چه از آن پرسیدی، با یک منبع معتبر یا یک بزرگ‌تر درست بسنج و منبع اصلی را بنویس. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید.

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۶: علم و عمل

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون