نگارش پنجم دبستان · فصل ۶ · بخش ۲ از ۲

درس هفدهم: کار و تلاش

صفحه‌های ۸۹ تا ۹۶ کتاب درسی

نگارش پنجم درس هفدهم (صفحهٔ ۸۹ تا ۹۶): حرف‌های هم‌صدا، دسته‌بندی بر اساس ریشه، شکل کوتاه‌شده، شعر به نثر، نمودار جمله، جدول ستاره‌ای و جواب تمرین‌ها.

دربارهٔ این درس#

این بخش از کتاب نگارش، درس هفدهم است و با درس فارسی «کار و تلاش» هم‌نام است. این شعر از پروین اعتصامی است (در دیوان او «سعی و عمل» نام دارد) و معنی بیت‌هایش در درس هفدهم فارسی پنجم آمده است. تمرین‌های نوشتن (صفحه‌های ۸۹ تا ۹۶) این‌هاست:

  1. پیدا کردن واژه‌هایی با حرف‌های ح و ه، غ و ق، س و ص، ز و ذ.
  2. دسته‌بندی واژه‌ها بر اساس ریشه.
  3. مرتب کردن واژه‌های جمله به ترتیب ساده.
  4. شناختن شکل کوتاه‌شدهٔ واژه‌ها و لحن بیت‌ها.
  5. بازنویسی داستان شعر به نثر، خوش‌نویسی و نمودار اجزای جمله.
  6. جدول ستاره‌ای با هشت واژه که همه به «ار» ختم می‌شوند.

حرف‌های هم‌صدا#

بعضی حرف‌ها صدای یکسان یا نزدیک دارند: ح و ه، غ و ق، س و ص، ز و ذ. با گوش نمی‌شود فهمید کدام درست است؛ باید املای واژه را بدانی. دو راه کمک می‌کند: واژه‌های هم‌خانواده (مثلاً «قانع» به «قناعت» می‌خورد، پس «ق» دارد) و دیدن واژه در متن. در شعر درس این واژه‌ها هستند: راحت (ح)، همواره (ه)، فارغ (غ)، قناعت و قصر (ق)، سلیمان و سفره (س)، صد (ص)، زحمت و زور (ز) و رهگذار (ذ).

دسته‌بندی بر اساس ریشه#

بسیاری از واژه‌های عربی را می‌توان با سه حرف اصلی‌شان یک خانواده کرد. به این سه حرف ریشه می‌گوییم. نمونهٔ خودمان: «کتاب، کاتب، مکتب» همه ریشهٔ «ک ت ب» دارند و به نوشتن مربوط‌اند؛ «علم، عالم، معلوم» ریشهٔ «ع ل م» دارند و به دانستن مربوط‌اند. برای دسته‌بندی چند واژه: ۱) هر واژه را ببین و حرف‌های اصلی‌اش را پیدا کن؛ ۲) واژه‌هایی را که حرف‌های اصلی یکسان دارند در یک گروه بگذار؛ ۳) معنی هر گروه را بررسی کن.

ترتیب واژه‌ها در جمله#

در نثر معمولاً کننده می‌آید، بعد بقیهٔ جمله و فعل آخر. در شعر ممکن است واژه‌ها جابه‌جا شوند. برای بازگرداندن بیت به ترتیب ساده، اول فعل را پیدا کن و بقیه را پیش از آن بچین. نمونه از خودمان: «بیهوده این کار را مکن» در نثر می‌شود «این کار را بیهوده مکن».

شکل کوتاه‌شده و لحن#

بعضی واژه‌ها را شاعر کوتاه می‌نویسد تا وزن بماند. اسم این شکل مخفّف است. نمونه‌ها: ره = راه، گه = گاه، بُد = بود، گرت = اگر تو را. لحن بیت هم دو نوع ساده دارد: خبری (خبر می‌دهد) و پرسشی (می‌پرسد). نشانهٔ پرسشی بودن واژه‌های «چرا»، «چه» و «کی» است.

نمودار اجزای جمله#

یک جملهٔ ساده را می‌شود در سه بخش نوشت: کننده، آنچه کار روی آن انجام می‌شود (با «را») و فعل. نمونهٔ ما: «مریم نامه‌ای را نوشت.» کننده: مریم. آنچه کار روی آن انجام شده: نامه‌ای را. فعل: نوشت. در نمودار سه‌خانه، خانهٔ راست کننده است، خانهٔ وسط آنچه کار روی آن است و خانهٔ چپ فعل.

بازنویسی داستان شعر#

مثل درس پانزدهم، این کارها را بکن: موضوع و شخصیت‌ها را نگه دار، زمان و مکان را بگو، رویدادها را به ترتیب و با جزئیات بنویس، شروع و پایان بگذار و نام مناسبی انتخاب کن.

جواب تمرین‌های کتاب#

اول خودت حل کن، بعد «پاسخ را ببین» را باز کن. تمرین‌های باز، نمونهٔ ما و فهرست یک جواب خوب را دارند؛ جواب تو می‌تواند فرق کند.

واژه‌ها و معنی‌شان

واژه‌های این درس و معنی‌شان
واژهمعنیهم‌معنیمتضادهم‌خانوادهاملا
مخفّفشکل کوتاه‌شدهٔ یک واژه یا عبارتکوتاه‌شده—تخفیف، خفیفبا «م» و «خ» و فای مشدّد؛ «مخفّف» با «ف» نوشته می‌شود.
اجسامجمع «جسم»؛ چیزهای مادی که می‌بینیم و لمس می‌کنیم——جسم، جسمی، مجسّمبا الف شروع می‌شود و «اَجسام» خوانده می‌شود؛ «س» دارد، نه «ص».
تجسّمبه شکل جسم درآمدن؛ مجسم کردن چیزی در ذهن——جسم، اجسام، مجسّمبا «ت» و «ج» و «س» مشدّد.
مدبّرکسی که کارها را با فکر و تدبیر انجام می‌دهدکاردان—تدبیر، تدابیر«ب» مشدّد دارد.
تدابیرجمع «تدبیر»؛ راه‌های فکرشده برای انجام کار——تدبیر، مدبّرهمان ریشهٔ «د ب ر» با «ا» میان «د» و «ب».
معقولمطابق عقل و منطق—نامعقولعقل، عاقلبا «ع» و «ق»؛ «ق» و «غ» را قاطی نکن.
کوهسارجایی پر از کوه و کوهستانکوهستان——«سار» پسوندی به معنی «جای پر از» است، مثل شاخسار و چشمه‌سار.
بردبارکسی که در سختی‌ها صبور و آرام استصبوربی‌صبربردباری«برد» + «بار»؛ هر دو بخش به هم می‌چسبند.
پروردگارخدایی که همه را آفریده و پرورش می‌دهد——پرورش، پروردهاز «پروردن» + «گار» (مثل آموزگار)؛ بعد از «پرور» حرف «د» را فراموش نکن.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸۹

پرسش ۱ (املا و واژه‌آموزی (تمرین ۱))با توجه به شعر درس، چهار جدول را با واژه‌هایی که یکی از حرف‌های ح و ه، غ و ق، س و ص، ز و ذ را دارند کامل کن.

پاسخ را ببین

نمونه از شعر پروین (همه در متن آمده‌اند): ح: راحت؛ ه: همواره یا راه؛ غ: فارغ؛ ق: قناعت یا قصر؛ س: سلیمان یا سفره یا سعی؛ ص: صد (در «به صد گنج»)؛ ز: زحمت یا زور؛ ذ: رهگذار. هر واژه‌ای از شعر که یکی از این حرف‌ها را داشته باشد، درست است. برای هر واژه مطمئن شو املایش را درست نوشته‌ای.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۹۰

پرسش ۱ (املا و واژه‌آموزی (تمرین ۲))دوازده واژهٔ کادر را مانند نمونه (نظر، ناظر، نظارت) بر اساس ریشه در چهار گروه دسته‌بندی کن: تجسّم، عاقل، تدبیر، قناعت، اجسام، عقل، مدبّر، جسم، معقول، تدابیر، قانع، مجسّم.

پاسخ را ببین

گروه ریشهٔ «ج س م»: تجسّم، اجسام، جسم، مجسّم. گروه ریشهٔ «ع ق ل»: عاقل، عقل، معقول. گروه ریشهٔ «د ب ر»: تدبیر، مدبّر، تدابیر. گروه ریشهٔ «ق ن ع»: قناعت، قانع. تعداد کل ⁦۴ + ۳ + ۳ + ۲ = ۱۲⁩ است و همه جا گرفتند. راه کار: هر واژه را بخوان، سه حرف اصلی‌اش را پیدا کن و واژه‌هایی را که همان حرف‌ها را دارند کنار هم بگذار.

پرسش ۲ (املا و واژه‌آموزی (تمرین ۳))واژه‌های هر یک از چهار جملهٔ شعر را مانند نمونه به ترتیب ساده بچین. نمونه: این بار گران را بیهوده مکش.

پاسخ را ببین

دومی: رسم بردباری را از مور بیاموز. سومی: در بهار زندگانی بکوش. چهارمی: هر چه خواهی در سفرهٔ ما بخور. راه کار: اول فعل (بیاموز، بکوش، بخور) را آخر جمله بگذار، بعد جای واژه‌های دیگر را طوری درست کن که جمله مثل نثر معمولی خوانده شود.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۹۱

پرسش ۱ (درک متن (تمرین ۱))شکل کامل واژه‌های کوتاه‌شدهٔ «گه»، «بُد»، «کز»، «کای»، «وزان» و «بُرون» را بنویس (نمونه‌ها: ره = راه، گرت = اگر تو را).

پاسخ را ببین

گه = گاه (هنگام)؛ بُد = بود؛ کز = که از؛ کای = که ای؛ وزان = و از آن؛ بُرون = بیرون. چنین واژه‌هایی را مخفّف می‌نامیم؛ شاعر آن‌ها را کوتاه می‌کند تا وزن بیت درست شود. در نثر شکل کامل را می‌نویسیم.

پرسش ۲ (درک متن (جدول))از شعر درس چهار بیت پیدا کن: یکی با لحن خبری، یکی با لحن پرسشی، یکی با علامت «،» و یکی که دو جمله‌اش با «که» به هم وصل شده باشد.

پاسخ را ببین

نمونه از شعر پروین (بیت‌ها همان‌طور که در کتاب فارسی آمده): لحن خبری: مرا امّید راحت‌هاست زین رنج / من این پای ملخ، ندهم به صد گنج. لحن پرسشی: به تندی گفت: کای مسکین نادان / چرایی فارغ از مُلک سلیمان؟ (نشانه‌اش «چرا» و علامت سؤال است). علامت «،»: به زحمت، خویش را هر سو کشیدی / وزان بار گران، هر دَم خمیدی. دو جمله با «که»: به راهی در، سلیمان دید موری / که با پای ملخ می‌کرد زوری. بیت‌های دیگر هم می‌توانند درست باشند (مثلاً بیتی که با «مَرو راهی» شروع می‌شود، برای «که»)؛ فقط بررسی کن نشانهٔ خواسته‌شده در بیت باشد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۹۲

پرسش ۱ (نگارش (قصهٔ شعر))داستان شعر «کار و تلاش» را به نثر ساده بنویس.

پاسخ را ببین

نمونه: روزی سلیمان در راهی مورچه‌ای را دید که با زحمت پای ملخی را می‌کشید. بار برایش سنگین بود و هر لحظه خم می‌شد؛ هر گرد و خاکی او را از راه بیرون می‌انداخت و هر بادی مثل پر کاه بلندش می‌کرد، ولی او چنان سرگرم کارش بود که به هیچ‌کس جز خودش فکر نمی‌کرد. سلیمان با تندی به او گفت چرا از ثروت پادشاهی بی‌خبر مانده است، به قصرش دعوتش کرد تا هر چه بخواهد بخورد و هشدار داد که این راه شلوغ است و ممکن است زیر پای رهگذران له شود. مورچه جواب داد که برای مورچه قناعت از مهمانی بهتر است؛ خودش هم توشه دارد و هم انبار و امید دارد این رنج به آسایش برسد، پس پای ملخش را با صد گنج هم عوض نمی‌کند. در پایان شاعر به ما پند می‌دهد که مثل مور بردبار باشیم، با تدبیر کار کنیم، کار امروز را به فردا نیندازیم و در جوانی بکوشیم. نام پیشنهادی: مورچه و سلیمان. فهرست یک نوشتهٔ خوب: موضوع و شخصیت‌ها حفظ شده‌اند؛ مکان و رویدادها به ترتیب آمده‌اند؛ جزئیات و شروع و پایان دارد؛ نام مناسبی دارد. نوشتهٔ تو می‌تواند فرق کند.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۹۳

پرسش ۱ (نگارش (فهرست «توجه»))در تبدیل شعر به قصه چه نکته‌هایی را باید رعایت کنی؟

پاسخ را ببین

هفت نکتهٔ صفحه: ۱) موضوع اصلی شعر و شخصیت‌های داستان را حفظ کن؛ ۲) زمان، مکان و رویدادها را بگو؛ ۳) در بیان رویدادها جزئیات را دقیق بنویس؛ ۴) برای داستان شروع و پایان مناسب بنویس؛ ۵) از تخیل برای جذابیت داستان استفاده کن؛ ۶) نام مناسبی انتخاب کن؛ ۷) از نشانه‌های نگارشی مناسب استفاده کن. این صفحه پرسش جدایی ندارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۹۴

پرسش ۱ (هنر و سرگرمی (تمرین ۱))چهار پاره از شعر سرمشق را خوش‌خط و زیبا بنویس.

پاسخ را ببین

صفحه نام شاعر این چهار پاره را ننوشته و شعر از شاعران قدیمی‌ای نیست که ما شعرشان را می‌آوریم، پس آن را نمی‌نویسیم؛ فقط می‌گوییم دربارهٔ چیست: دعایی کوتاه است که از خدا می‌خواهد دل را زنده کند و به ما بال و پر و پرواز بیاموزد. برای خط زیبا: روی خط راهنما بنویس، کشیده‌ها را هم‌اندازه بکش، فاصلهٔ واژه‌ها را یکسان نگه دار و اول با مداد تمرین کن. خط هر کس شکل خودش را دارد.

پرسش ۲ (هنر و سرگرمی (تمرین ۲))مانند نمونه برای هر جمله نمودار سه‌خانه بکش: جمله‌ای دربارهٔ جوانی که آرزوی رفتن به خانهٔ کعبه را داشت؛ جمله‌ای دربارهٔ پدر و مادری که شوق آموختن را در فرزند پدید آوردند.

پاسخ را ببین

جملهٔ آرزوی سفر: کننده: جوانی؛ آنچه کار روی آن است: آرزوی رفتن به خانهٔ کعبه را؛ فعل: در سر داشت. جملهٔ پدر و مادر: کننده: پدر و مادرم؛ آنچه کار روی آن است: شوق آموختن را؛ فعل: در من به وجود آوردند. مثل نمونهٔ کتاب، خانهٔ راست کننده است، خانهٔ وسط چیزی است که کار روی آن انجام می‌شود (با «را») و خانهٔ چپ فعل. راه تشخیص: اول فعل را پیدا کن، بعد بپرس «چه کسی؟» و «چه چیزی را؟».

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۹۵

پرسش ۱ (هنر و سرگرمی (تمرین ۳، پرسش ۱ و ۲))در ستارهٔ واژه‌ها هشت واژه با «ـار» ساخته شده است. برای واژهٔ ۱ (پروردگار) و واژهٔ ۲ (نامدار) پرسش مناسب بنویس.

پاسخ را ببین

ستاره از وسط «ار» دارد و هشت واژه از آن بیرون می‌آیند: ۱) پروردگار، ۲) نامدار، ۳) آموزگار، ۴) انتظار، ۵) سپاسگزار، ۶) کوهسار، ۷) امیدوار، ۸) بردبار. پرسش ۱: چه کسی جهان را آفریده و همهٔ ما را پرورش می‌دهد؟ (پروردگار). پرسش ۲: به کسی که نامش را همه می‌شناسند و مشهور است چه می‌گویند؟ (نامدار). پرسش خوب جوابش خود واژه است و با «چه کسی»، «چه چیزی» یا «به چه می‌گویند» شروع می‌شود. پرسش‌های تو می‌توانند فرق کنند.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۹۶

پرسش ۱ (هنر و سرگرمی (تمرین ۳، پرسش ۳ تا ۸))برای واژه‌های ۳ تا ۸ ستاره (آموزگار، انتظار، سپاسگزار، کوهسار، امیدوار، بردبار) پرسش مناسب بنویس.

پاسخ را ببین

نمونه: ۳) چه کسی در مدرسه به ما درس می‌دهد؟ (آموزگار). ۴) وقتی منتظر آمدن کسی یا رسیدن چیزی می‌مانیم، به این حالت چه می‌گویند؟ (انتظار). ۵) به کسی که از لطف دیگران تشکر می‌کند چه می‌گویند؟ (سپاسگزار). ۶) جایی پر از کوه چه نام دارد؟ (کوهسار). ۷) کسی که دلش به آینده روشن است چگونه است؟ (امیدوار). ۸) کسی که در سختی‌ها صبور و آرام است چه نام دارد؟ (بردبار). همهٔ این واژه‌ها به «ار» ختم می‌شوند و برای همین در وسط ستاره یک «ار» مشترک دارند؛ ولی «ار» در همه یک جزء جدا نیست: پروردگار و آموزگار «گار» دارند، نامدار «دار»، کوهسار «سار»، امیدوار «وار»، سپاسگزار «گزار»، بردبار «بار» و «انتظار» اصلاً یک واژهٔ یک‌تکه است. پرسش‌های تو می‌توانند فرق کنند.

بعد از دیدن جواب‌ها، شعر کار و تلاش را یک بار دیگر بخوان و جای شکل کوتاه‌شده‌ها را در آن پیدا کن. بعد برو سراغ «تمرین بیشتر».

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱هر واژهٔ کوتاه‌شده را به شکل کاملش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۲واژهٔ کوتاه‌شده را در این جمله پیدا کن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۳جای خالی را پر کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

واژه‌های «عقل»، «عاقل» و «معقول» ریشهٔ دارند.

۴بخش‌های این جمله را به ترتیب ساده بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
۵کدام واژه هم‌ریشهٔ «جسم» است؟
۶در «مریم نامه‌ای را نوشت» «نامه‌ای را» کدام بخش است؟
۷هر واژه را به املایش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۸کوهسار یعنی چه؟
۹در بازنویسی شعر به قصه کدام کار درست است؟

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباهغناعت

حرف اول «قناعت» را با «غ» نوشته‌ای. «ق» و «غ» صدای نزدیکی دارند؛ واژهٔ هم‌خانوادهٔ «قانع» به یادت می‌آورد که «ق» دارد.

درستقناعت

اشتباهسور را «صور» می‌نویسم

«سور» به معنی مهمانی با «س» است؛ «صور» واژهٔ دیگری است. «س» و «ص» هم‌صدایند و باید املا را بدانی.

درستسور

اشتباهجسم و اجسام را در دو گروه ریشه جدا می‌کنم

اجسام جمع جسم است و ریشهٔ «ج س م» را دارد؛ هر دو یک خانواده‌اند.

درستجسم و اجسام و تجسّم و مجسّم یک گروه‌اند

اشتباهدر نثر «گه» و «بُد» را همان‌طور مخفّف می‌نویسم

مخفّف‌ها مخصوص شعر و وزن‌اند. در نثر باید شکل کامل نوشته شود.

درستگاه و بود

فراتر از کتابریشه‌های واژه‌هابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

ریشه مثل ژن واژه‌هاست: وقتی سه حرف اصلی را بشناسی، می‌توانی معنی واژه‌هایی را که تا حالا ندیده‌ای حدس بزنی. اگر ریشهٔ «ک ت ب» را بدانی و واژهٔ تازه‌ای مثل «مکتوب» ببینی، می‌فهمی با نوشتن مربوط است. برای تمرین، هر روز یک واژهٔ تازه پیدا کن و بگو با چه واژه‌های دیگری هم‌ریشه است. فرهنگ لغت و حتی ابزارهای جست‌وجو می‌توانند کمک کنند؛ اما همیشه جواب را با یک منبع معتبر بسنج. این بخش فراتر از کتاب است و در امتحان نمی‌آید.

جایی از این بخش اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بعد از این بخش

بخش‌های دیگر فصل ۶: علم و عمل

همهٔ بخش‌های این فصل و آزمون