
ب.م.م و ک.م.م چیست و چطور پیدا میشود؟
ب.م.م (بزرگترین مقسومعلیه مشترک) بزرگترین عددی است که هر دو عدد را بدون باقیمانده قسمت میکند. ک.م.م (کوچکترین مضرب مشترک) کوچکترین عددی است که هر دو عدد آن را قسمت میکنند. برای ۱۲ و ۱۸ جوابها ۶ و ۳۶ هستند. در انگلیسی به ترتیب GCD و LCM نامیده میشوند. اولی را برای ساده کردن کسر لازم داری، دومی را برای جمع کردن کسرها و پیدا کردن «کی دوباره با هم میشویم».
دو کلمه که باید بدانی
مقسومعلیه یک عدد، عددی است که آن را بدون باقیمانده قسمت میکند. مقسومعلیههای ۱۲ اینها هستند: ۱، ۲، ۳، ۴، ۶ و ۱۲. مقسومعلیههای ۱۸: ۱، ۲، ۳، ۶، ۹ و ۱۸. مشترکها ۱، ۲، ۳ و ۶ هستند و بزرگترینشان ۶ است، پس ب.م.م برابر ۶ است.
مضرب یک عدد، حاصلضرب آن در ۱ و ۲ و ۳ و ... است. مضربهای ۱۲ به این ترتیباند: ۱۲، ۲۴، ۳۶، ۴۸ و ادامه. مضربهای ۱۸: ۱۸، ۳۶، ۵۴ و ادامه. اولین عددی که در هر دو فهرست هست ۳۶ است، پس ک.م.م برابر ۳۶ است.
این فهرستنویسی برای عددهای کوچک کار میکند، ولی برای عددهای بزرگ طولانی میشود. دو روش زیر سریعترند.
روش اول: تجزیه به عددهای اول
عدد اول عددی بزرگتر از ۱ است که جز ۱ و خودش مقسومعلیهای ندارد، مثل ۲ و ۳ و ۵ و ۷. «تجزیه» یعنی عدد را به شکل حاصلضرب عددهای اول بنویسی. راهش این است که عدد را تا جایی که میشود بر ۲ تقسیم کنی، بعد بر ۳، بعد بر ۵ و همینطور، تا به ۱ برسی. مثلاً ۱۲ ÷ ۲ = ۶، ۶ ÷ ۲ = ۳، ۳ ÷ ۳ = ۱، پس ۱۲ = ۲ × ۲ × ۳.
عدد کوچکی که بالای عدد اول نوشته میشود «توان» است و میگوید آن عدد چند بار در خودش ضرب شده: 2² یعنی 2 × 2.
12 = 2 × 2 × 3 = 2² × 3
18 = 2 × 3 × 3 = 2 × 3²
- ب.م.م: از هر عدد اول، کمترین توانی را که در هر دو هست بردار. اینجا
2¹و3¹پس2 × 3 = 6. - ک.م.م: از هر عدد اول، بیشترین توانی را که در هر کدام هست بردار. اینجا
2²و3²پس4 × 9 = 36.
یک مثال بزرگتر: ۸۴ و ۳۶.
84 = 2² × 3 × 7
36 = 2² × 3²
ب.م.م = 2² × 3 = 12
ک.م.م = 2² × 3² × 7 = 252
عدد ۷ فقط در ۸۴ هست، پس در ب.م.م نمیآید (کمترین توانش در ۳۶ صفر است) ولی در ک.م.م میآید.
روش دوم: الگوریتم اقلیدس
تجزیهٔ عددهای بزرگ سخت است. اقلیدس، بیش از دو هزار سال پیش، راهی بدون تجزیه نشان داد: عدد بزرگتر را بر کوچکتر تقسیم کن، و باقیمانده را جای عدد بزرگتر بگذار. تا جایی ادامه بده که باقیمانده صفر شود. آخرین مقسومعلیه همان ب.م.م است.
ب.م.م 252 و 105:
252 = 2 × 105 + 42
105 = 2 × 42 + 21
42 = 2 × 21 + 0
آخرین مقسومعلیه ۲۱ است، پس ب.م.م برابر ۲۱ است. با تجزیه هم میشود وارسی کرد: 252 = 2² × 3² × 7 و 105 = 3 × 5 × 7، و عاملهای مشترک 3 × 7 = 21.
چرا درست است؟ باقیمانده یعنی 42 = 252 − 2 × 105. هر عددی که هم ۲۵۲ و هم ۱۰۵ را قسمت کند، تفاضل آنها، یعنی ۴۲، را هم قسمت میکند. برعکسش هم درست است: هر عددی که ۱۰۵ و ۴۲ را قسمت کند، 252 = 2 × 105 + 42 را هم قسمت میکند. پس فهرست مقسومعلیههای مشترک در هر قدم عوض نمیشود و فقط عددها کوچکتر میشوند.
این روش را با دست روی عددهای چهار و پنجرقمی هم میشود انجام داد، چیزی که با تجزیه دردسر دارد. فصل تقسیم در خودآموز ریشه همین «تقسیم با باقیمانده» را که اقلیدس روی آن ساخته شده، از پایه میگوید.
رابطهٔ ب.م.م و ک.م.م
برای هر دو عدد طبیعی a و b داریم:
a × b = ب.م.م × ک.م.م
وارسی با ۱۲ و ۱۸: 12 × 18 = 216 و 6 × 36 = 216. با ۸۴ و ۳۶: 84 × 36 = 3024 و 12 × 252 = 3024. این یعنی اگر ب.م.م را با اقلیدس پیدا کردی، ک.م.م را بدون تجزیه بهدست میآوری:
ک.م.م 252 و 105 = (252 × 105) / 21 = 26460 / 21 = 1260
دلیلش در تجزیه دیده میشود. در ۱۲ و ۱۸، عدد ۲ یک بار با توان ۲ و یک بار با توان ۱ آمده است. ب.م.م کمترینش (۱) را برمیدارد و ک.م.م بیشترینش (۲) را، و ۱ + ۲ همان مجموع توانهای ۲ در هر دو عدد است. برای ۳ هم همینطور. پس حاصلضرب ب.م.م و ک.م.م همهٔ عاملهای a و b را دقیقاً یک بار دارد، یعنی برابر a × b است.
حالت خاص: وقتی ب.م.م برابر ۱ باشد، دو عدد را نسبت به هم اول میگویند. مثلاً ۸ و ۱۵ هیچ عامل مشترکی ندارند، و ک.م.مشان همان حاصلضربشان یعنی ۱۲۰ است.
کاربردها
ساده کردن کسر. برای 18/48 صورت و مخرج را بر ب.م.م آن دو، یعنی ۶، تقسیم کن: 3/8. چون ب.م.م را گرفتی، جواب یکباره سادهترین شکل است و لازم نیست چند بار ساده کنی.
جمع کسرها. برای 5/12 + 7/18 مخرج مشترک لازم داری، و کوچکترینش همان ک.م.م است:
5/12 = 15/36
7/18 = 14/36
مجموع = 29/36
اگر بهجای ۳۶ از 12 × 18 = 216 استفاده میکردی، جواب همان بود ولی عددها بزرگتر و ساده کردن لازم میشد. جمع کسرها در خودآموز ریشه در فصل جمع و تفریق کسرها آمده است.
چرخدنده. چرخدندهای با ۱۲ دندانه با یکی با ۱۸ دندانه درگیر است. دو دندانهٔ علامتخورده بعد از چند دندانه دوباره روبهروی هم میرسند؟ بعد از ک.م.م، یعنی ۳۶ دندانه: چرخ اول ۳ دور و دومی ۲ دور زده است.
زمانبندی. یک خط اتوبوس هر ۱۲ دقیقه و دیگری هر ۱۸ دقیقه میآید. اگر الان هر دو رسیده باشند، دوباره هر ۳۶ دقیقه با هم میرسند.
تقسیم مساوی. ۸۴ مداد و ۳۶ پاککن را میخواهی در بیشترین تعداد بسته بهطور مساوی تقسیم کنی، بهطوری که از هیچکدام چیزی نماند. ب.م.م میگوید ۱۲ بسته: هر بسته ۷ مداد و ۳ پاککن.
الگوی تشخیص: اگر سؤال «بیشترین تعداد قسمت مساوی» یا «بزرگترین اندازهٔ ممکن» میپرسد، ب.م.م است؛ اگر «کی دوباره با هم» یا «کمترین مقدار لازم» میپرسد، ک.م.م.
مسیر کامل از چهار عمل تا کسر و جبر، با دلیل برای هر قاعده، در خودآموز ریشه است.
اگر میخواهی این موضوع را کامل یاد بگیری
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان




