در این فصل چه یاد میگیری#
هیچ مفهومِ تازهای اینجا نیست. کاری که میکنی این است: کلِ پنج ترم را در یک مسیرِ پیوسته میچینی — سؤال، دروازهٔ داده، خطِ پایه، مقایسهٔ نامزدها، ارزیابیِ صادقانه، تحلیلِ زیرگروه، شناسنامه، و انتشار. و در همین مسیر یک نتیجهٔ ناخوشایند میگیری که بهترین درسِ کلِ دوره است.

آخر این فصل میتوانی:
- یک پروژهٔ کامل را از سؤال تا انتشار به ترتیبِ درست انجام بدهی
- یک شناسنامهٔ ماشینخوان برای نتیجهات بسازی
- بگویی عددی که گزارش میکنی چقدر قابلِ اتکاست
- چکلیستِ قبل از انتشار را روی کارِ خودت اجرا کنی
قبل از شروع#
از کلِ دوره. این فصل هیچ چیزِ تازهای معرفی نمیکند و همهچیزش قبلاً آمده.
📓 نوتبوک: نوتبوک این فصل را در Colab باز کن — همهٔ کدهای این فصل آماده و بهترتیب داخلش هست.
۱. ترتیب، و چرا نباید عوضش کنی#
| # | قدم | اگر جا بیفتد |
|---|---|---|
| ۱ | سؤال را دقیق بنویس | تا آخر نمیدانی چه چیزی را بهینه میکنی |
| ۲ | دروازهٔ داده | دادهٔ خراب بیصدا وارد میشود |
| ۳ | تقسیم | نشتی |
| ۴ | خطِ پایه | هیچ عددی معنا ندارد |
| ۵ | چند نامزد با cross-validation |
مدلِ اول را با بهترین اشتباه میگیری |
| ۶ | یک ارزیابیِ نهایی روی test |
عددت خوشبینانه است |
| ۷ | بازه و زیرگروه | یک عدد، همهچیز را پنهان میکند |
| ۸ | شناسنامه و انتشار | شش ماه بعد هیچکس نمیداند این چیست |
سؤالِ این پروژه: برای یک لپتاپِ دستِدوم با سال، حافظه، برند و شهرِ مشخص، قیمتِ منصفانهٔ آگهی چقدر است؟ کاربردش کمک به فروشنده برای قیمتگذاری است، و تصمیمِ نهایی با انسان است، نه با مدل.
۲. قدمِ ۲: دروازهٔ داده#
import hashlib
import json
from pathlib import Path
import numpy as np
import pandas as pd
from pandas.api.types import is_numeric_dtype
FEATURES = ["year", "ram_gb", "brand", "city"]
TARGET = "price"
NUMERIC = ["year", "ram_gb", "price"]
def check_data(frame):
problems = [f"ستون {c} نیست" for c in FEATURES + [TARGET] if c not in frame.columns]
if problems:
return problems
problems = [f"ستون {c} عددی نیست" for c in NUMERIC if not is_numeric_dtype(frame[c])]
if problems:
return problems
if frame[TARGET].isna().any():
problems.append("قیمت خالی دارد")
if frame[TARGET].min() <= 0:
problems.append("قیمت غیرمثبت دارد")
if frame.duplicated().any():
problems.append("ردیف تکراری دارد")
return problems
def fingerprint(frame):
digest = hashlib.sha256(pd.util.hash_pandas_object(frame, index=True).values.tobytes())
return digest.hexdigest()[:16]
df = pd.read_csv("laptops_clean.csv")
problems = check_data(df)
print("مشکلات داده:", problems)
print("اثر انگشت :", fingerprint(df))
print("اندازه :", df.shape)
assert not problems, "بدون دادهٔ سالم جلو نرو"
مشکلات داده: []
اثر انگشت : 833b0ebd03779d4f
اندازه : (238, 5)
آن assert در انتها عمدی است: اگر داده سالم نیست، ادامه دادن ضرر دارد، نه فایده. بهتر است همینجا بایستد تا اینکه سی سلول بعد یک عددِ بیمعنا بدهد.
۳. قدمِ ۳ تا ۵: تقسیم، خطِ پایه، نامزدها#
from sklearn.compose import ColumnTransformer
from sklearn.dummy import DummyRegressor
from sklearn.ensemble import RandomForestRegressor
from sklearn.impute import SimpleImputer
from sklearn.linear_model import Ridge
from sklearn.metrics import mean_absolute_error
from sklearn.model_selection import KFold, cross_val_score, train_test_split
from sklearn.pipeline import Pipeline
from sklearn.preprocessing import OneHotEncoder, StandardScaler
X, y = df[FEATURES], df[TARGET]
X_train, X_test, y_train, y_test = train_test_split(X, y, test_size=0.2, random_state=11)
prepare = ColumnTransformer([
("num", Pipeline([("fill", SimpleImputer(strategy="median")),
("scale", StandardScaler())]), ["year", "ram_gb"]),
("cat", OneHotEncoder(handle_unknown="ignore"), ["brand", "city"]),
])
folds = KFold(5, shuffle=True, random_state=0)
CANDIDATES = {
"خط پایه (میانه)": DummyRegressor(strategy="median"),
"خطی (Ridge)": Ridge(alpha=0.1),
"جنگل": RandomForestRegressor(n_estimators=200, random_state=0),
}
for name in CANDIDATES:
pipe = Pipeline([("prepare", prepare), ("model", CANDIDATES[name])])
cv = -cross_val_score(pipe, X_train, y_train, cv=folds, scoring="neg_mean_absolute_error")
print(f"{name}: {round(cv.mean())} ± {round(cv.std())}")
خط پایه (میانه): 7981053 ± 859462
خطی (Ridge): 1518561 ± 199766
جنگل: 2118368 ± 207774
مدلِ خطی برنده است و فاصلهاش از جنگل (۶۰۰ هزار) از نوسانِ هر دو بیشتر است — پس تفاوت واقعی است. و همهٔ این مقایسه روی X_train انجام شد؛ دادهٔ آزمون هنوز دستنخورده است.
۴. قدمِ ۶: آن یک بارِ نهایی#
final = Pipeline([("prepare", prepare), ("model", Ridge(alpha=0.1))]).fit(X_train, y_train)
baseline = DummyRegressor(strategy="median").fit(X_train, y_train)
test_mae = mean_absolute_error(y_test, final.predict(X_test))
baseline_mae = mean_absolute_error(y_test, baseline.predict(X_test))
print("MAE مدل روی آزمون:", round(test_mae))
print("MAE خط پایه :", round(baseline_mae))
print("بهبود :", round((1 - test_mae / baseline_mae) * 100, 1), "درصد")
MAE مدل روی آزمون: 1607631
MAE خط پایه : 8681250
بهبود : 81.5 درصد
۵. قدمِ ۷: و اینجا نتیجهٔ ناخوشایند#
spread = []
for seed in range(5):
a_train, a_test, b_train, b_test = train_test_split(X, y, test_size=0.2, random_state=seed)
m = Pipeline([("prepare", prepare), ("model", Ridge(alpha=0.1))]).fit(a_train, b_train)
spread.append(mean_absolute_error(b_test, m.predict(a_test)))
spread = np.array(spread)
print("بازهٔ MAE روی ۵ تقسیم:", round(spread.min()), "تا", round(spread.max()))
print("میانه :", round(float(np.median(spread))))
بازهٔ MAE روی ۵ تقسیم: 1100034 تا 1521409
میانه : 1390108
عددی که در بخشِ ۴ گزارش کردیم — ۱٬۶۰۷٬۶۳۱ — از کلِ این بازه بیرون است.
هیچ اشتباهی نکردیم: تقسیم قبل از همهچیز انجام شد، test فقط یک بار دیده شد، نشتی نبود. فقط random_state=11 تصادفاً مجموعهٔ آزمونِ سختتری ساخت.
و این دقیقاً همان درسی است که کلِ دوره به آن ختم میشود: یک عدد از یک تقسیم، حتی وقتی همهچیز درست انجام شده، فقط یک نمونه از عددهای ممکن است. صادقانهترین گزارش این است: «MAE بینِ ۱٫۱ و ۱٫۶ میلیون، میانه حدودِ ۱٫۴».
📏 اندازه بگیر: توجه کن که این با «تست را چند بار نگاه کن» فرق دارد و نباید با هم اشتباه شوند. کارِ درست این است: یک بار روی
testبسنج و همان را گزارش کن، و جدا از آن، پایداریِ روش را روی چند تقسیم بسنج. اولی میگوید «این مدل چقدر خوب است»، دومی میگوید «به آن عدد چقدر میشود اعتماد کرد». هر گزارشی که فقط اولی را دارد، ناقص است.
report = X_test.copy()
report["actual"] = y_test
report["abs_error"] = (final.predict(X_test) - y_test).abs()
report["rel_error"] = report["abs_error"] / report["actual"] * 100
by_brand = report.groupby("brand").agg(
n=("abs_error", "size"),
rel_pct=("rel_error", "mean"),
).round(1).sort_values("rel_pct", ascending=False)
print(by_brand.to_string())
n rel_pct
brand
اچ پی 7 13.2
لنوو 7 11.3
دل 15 11.2
ایسوس 12 4.6
اپل 7 1.4
«اچ پی» با ۱۳٫۲ درصد بدترین است و «اپل» با ۱٫۴ درصد بهترین — نزدیک به ده برابر تفاوت. هیچکدام از این دو گروه در عددِ کلی دیده نمیشدند.
✅ چک کن: بدترین زیرگروهت اینجا اچ پی درآمد، همان که در فصلِ ۷ با تقسیمِ دیگری هم بدترین بود. وسوسه میشوی بگویی چون دو بار تکرار شد، واقعی است. ولی این گروهها در هر آزمون چند نمونه بیشتر ندارند، و دو تقسیم برای چنین گروههایی کم است. همین را با ۳۰ تقسیم سنجیدیم: اچ پی فقط ۸ بار بدترین بود و لنوو ۱۴ بار. یافتهای که فقط یک یا دو بار دیده شده، هنوز یک حدس است، پس قبل از اینکه واردِ کارتِ مدل شود، روی تقسیمهای بیشتری بسنجش.
۶. قدمِ ۸: شناسنامه و انتشار#
import joblib
card = {
"data_fingerprint": fingerprint(df),
"rows": int(len(df)),
"features": FEATURES,
"model": "Ridge(alpha=0.1) در Pipeline",
"test_mae": round(test_mae),
"baseline_mae": round(baseline_mae),
"mae_range_over_5_splits": [round(spread.min()), round(spread.max())],
"worst_subgroup": by_brand["rel_pct"].idxmax(),
}
joblib.dump(final, "capstone_model.joblib")
Path("model_card.json").write_text(
json.dumps(card, ensure_ascii=False, indent=2), encoding="utf-8"
)
print(json.dumps(card, ensure_ascii=False, indent=2))
{
"data_fingerprint": "833b0ebd03779d4f",
"rows": 238,
"features": [
"year",
"ram_gb",
"brand",
"city"
],
"model": "Ridge(alpha=0.1) در Pipeline",
"test_mae": 1607631,
"baseline_mae": 8681250,
"mae_range_over_5_splits": [
1100034,
1521409
],
"worst_subgroup": "اچ پی"
}
یک نکتهٔ کوچک در ساختنِ کارت: by_brand["rel_pct"].idxmax() را با .max() اشتباه نگیر. max بزرگترین مقدار را میدهد و idxmax برچسبِ ردیفی را که آن مقدار در آن است. اینجا برچسب همان نامِ برند است — و آن چیزی است که در کارت میخواهیم، نه خودِ عدد.
این فایل ماشینخوان است و همین ارزشش را چند برابر میکند: یک برنامهٔ دیگر میتواند بخواندش و مثلاً هشدار بدهد که اثرِ انگشتِ دادهٔ امروز با آنچه مدل روی آن آموزش دیده فرق دارد. ensure_ascii=False هم لازم است، وگرنه «اچ پی» بهصورتِ کدهای \u06... ذخیره میشود و هیچ انسانی نمیتواند فایل را بخواند.
۷. چکلیستِ قبل از انتشار#
| ☐ | نوتبوک با Restart and run all از بالا تا پایین اجرا میشود |
| ☐ | همهٔ random_stateها گذاشته شدهاند |
| ☐ | requirements.txt با نسخهٔ قفلشده |
| ☐ | تستها سبزند و دستِکم یکیشان را عمداً شکستهای |
| ☐ | هیچ کلید، رمز یا دادهٔ شخصی در مخزن نیست |
| ☐ | خروجیهای نوتبوک قبل از commit پاک شدهاند |
| ☐ | ورودیهای رابط محدودند و پیامِ خطا فارسی و روشن است |
| ☐ | کارتِ مدل نوشته شده و بخشِ «بهکارش نبر برای» را دارد |
| ☐ | عدد بهصورتِ بازه گزارش شده، نه یک رقمِ تنها |
| ☐ | تاریخِ آموزش کنارِ مدل ثبت شده |
🤖 از دستیارت بپرس: کلِ نوتبوکِ پروژهات را به دستیارت بده و بپرس: «اگر بخواهی به این نتیجه اعتماد نکنی، به کدام قسمت گیر میدهی؟» این سؤال از «آیا کدم درست است؟» خیلی مفیدتر است، چون دستیار را در نقشِ منتقد میگذارد نه تأییدکننده. هر ایرادی را که گرفت با عدد جواب بده یا در کارتِ مدل بنویس.
پنج ترم، در سه جمله#
| ترم | چه چیزی ساختی | چه چیزی فهمیدی |
|---|---|---|
| ۱ | اولین برنامههای پایتون | نوتبوک دروغ میگوید اگر ترتیب را رها کنی |
| ۲ | پاکسازی و کاوشِ داده | داده همیشه کثیف است و اول باید ببینیاش |
| ۳ | مدلهای یادگیری ماشین | بدونِ خطِ پایه هیچ عددی معنا ندارد |
| ۴ | ابزارهای مبتنی بر مدلِ آماده | خروجیِ غیرقطعی باید سنجیده شود، نه باور |
| ۵ | یک اپِ منتشرشده | عددی که بازه ندارد، نصفِ حقیقت است |
سه قاعدهای که از فصلِ اولِ ترمِ ۱ تا همینجا تکرار شدند و از هر کتابخانهای که یاد گرفتی دوام بیشتری دارند:
- اول داده را ببین.
- اول یک خطِ پایه بساز.
- روی چیزی که مدل ندیده امتحان کن.
کتابخانهها عوض میشوند، مدلها بهتر میشوند، و نامِ ابزارها هر چند سال یک بار جابهجا میشود. این سه جمله عوض نمیشوند — و همینها هستند که کسی را که با هوش مصنوعی چیزی میسازد از کسی که فقط کدش را اجرا میکند جدا میکنند.
تمرینها
اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.
به آخر این فصل رسیدی!
اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.