جریان — خودآموز الکترونیک از صفر

فصل ۱ از ۸

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه می‌سازی#

آخر این فصل نور را به ولتاژ تبدیل کرده‌ای: یک مقسم ولتاژ که یکی از مقاومت‌هایش با نور عوض می‌شود. مهم‌تر از آن، یاد گرفته‌ای مقاومت ثابت کنارش را طوری انتخاب کنی که سنسور در ناحیهٔ کارش کور نباشد.

یک LDR بالای یک مقاومت ثابت در یک زنجیرهٔ عمودی، با نوری که به LDR می‌تابد و خطی که از میان دو قطعه بیرون می‌آید

آخر این فصل می‌توانی:

  • توضیح بدهی چرا مقاومتی که عوض می‌شود خودش برای برد خواندنی نیست
  • خروجی مقسم LDR را برای هر نور حساب کنی
  • مقاومت ثابت مناسب یک بازهٔ نور را انتخاب کنی
  • یک مقسم کور را از روی عددهایش تشخیص بدهی

قبل از شروع#

  • از ترم ۲، فصل ۵: فرمول مقسم ولتاژ.
  • از ترم ۲، فصل ۶: اثر load روی خروجی مقسم.
  • از ترم ۵، فصل ۷: سطح منطقی یعنی ولتاژ معنا دارد، نه فقط روشن و خاموش.

۱. سنسور یعنی مقاومتی که به دنیا واکنش نشان می‌دهد#

LDR قطعه‌ای است که مقاومتش با نور عوض می‌شود. جنسش نیمه‌هادی است، و در ترم ۴ دیدی نیمه‌هادی با انرژی رفتار دیگری پیدا می‌کند. نور حامل‌های بار آزاد می‌کند و مقاومت پایین می‌آید.

بسیاری از سنسورها همین‌اند: دما، فشار، نور. یک کمیت فیزیکی عوض می‌شود و مقاومت با آن تغییر می‌کند.

ولی ورودی یک برد، مقاومت نمی‌خواند؛ ولتاژ می‌خواند. پس باید مقاومت را به ولتاژ تبدیل کنی. ابزارش را از ترم ۲ داری: مقسم ولتاژ.

3V3 -- RLDR -- out -- RF -- GND

V(out) = 3.3 × RF / (RLDR + RF)

در این آرایش نور بیشتر یعنی RLDR کمتر، و خروجی بالاتر.

۲. از نور تا ولتاژ#

جدول زیر مقدارهای نمونه است، نه مشخصات یک قطعهٔ خاص. هر LDR عدد خودش را دارد.

قبل از ادامه، جواب بده: با RF = 10 kΩ در اتاق معمولی، که LDR هم حدود 10 kΩ است، V(out) چقدر است؟

  1. «اجرا ▶» را بزن و تیک V(out) را بگذار.
  2. مقاومت ثابت را روی ۱۰ بگذار.
  3. مقاومت LDR را روی هر ردیف جدول ببر.
Light (sample) RLDR V(out) at ⁦RF = 10⁩ kΩ
bright 1 kΩ 3.000 V
room 10 kΩ 1.650 V
dim 50 kΩ 0.550 V
dark 200 kΩ 0.157 V

✅ چک کن: عددها باید با جدول یکی باشند. از نور زیاد تا تاریکی، خروجی حدود ۲٫۸۴ ولت جابه‌جا می‌شود.

🔧 اگر کار نکرد: عدد وقتی عوض می‌شود که اسلایدر را رها کنی. اگر V(out) را در فهرست نمی‌بینی، بخش «پروب‌ها» را باز کن.

به رابطهٔ مقاومت و ولتاژ نگاه کن. مقاومت ۲۰۰ برابر شده ولی خروجی خطی پایین نیامده است. فرمول مقسم خطی نیست؛ بیشتر تغییر ولتاژ جایی رخ می‌دهد که RLDR نزدیک RF است.

۳. یک خرابی عمدی: مقسم کور#

حالا فرض کن کسی RF را ۱ کیلواهم گذاشته، چون «عدد کوچک‌تر جریان بیشتری می‌دهد». می‌خواهی فرق «کم‌نور» و «تاریک» را تشخیص بدهی.

قبل از ادامه، جواب بده: با RF = 1 kΩ، فرق V(out) میان RLDR = 50 kΩ و RLDR = 200 kΩ چقدر است؟

  1. مقاومت ثابت را روی ۱ بگذار.
  2. مقاومت LDR را روی ۵۰ و بعد ۲۰۰ بگذار.

✅ چک کن: باید حدود ۰٫۰۶۵ و ۰٫۰۱۶ ولت بخوانی. فرقشان حدود ۴۸ میلی‌ولت است.

مدار خراب نیست و هر عدد درست است، ولی سنسور در تاریکی کور شده است. همین دو حالت با RF = 10 kΩ حدود ۳۹۳ میلی‌ولت فاصله داشتند. نویز واقعی راحت چنین فاصله‌ای را می‌خورد.

۴. مقاومت ثابت را چطور انتخاب کنی#

حالا RF = 100 kΩ را هم امتحان کن. جدول کامل این است:

RF V(out), 1 kΩ V(out), 200 kΩ Swing
1 kΩ 1.650 V 0.016 V 1.634 V
10 kΩ 3.000 V 0.157 V 2.843 V
100 kΩ 3.267 V 1.100 V 2.167 V

✅ چک کن: ردیف ۱۰۰ کیلواهم را با اسلایدر بسنج. باید ۳٫۲۶۷ و ۱٫۱۰۰ ولت بخوانی.

بهترین جابه‌جایی مال مقاومتی است که میان دو سر بازه می‌نشیند. یک قاعدهٔ عملی این است: RF را نزدیک میانگین هندسی دو سر بازه بگیر.

RF ≈ √(Rmin × Rmax) = √(1 kΩ × 200 kΩ) ≈ 14 kΩ

Nearest E12 value: 15 kΩ

میانگین هندسی یعنی جذر حاصل‌ضرب. چون بازهٔ LDR چند برابری است، وسطش را هم باید با ضرب پیدا کرد، نه با جمع.

نزدیک‌ترین مقدار سری E12 ترم ۲ عدد ۱۵ کیلواهم است، با جابه‌جایی 2.864 V. مقدار پررواج‌تر ۱۰ کیلواهم هم فقط کمی عقب می‌ماند، با 2.843 V، و برای همین در ادامهٔ این ترم همان را به‌کار می‌بریم.

💡 نکته: اگر رفتار را برعکس می‌خواهی، یعنی ولتاژ با تاریکی بالا برود، جای LDR و RF را عوض کن. فرمول همان است.

🧭 مرز شبیه‌ساز: نور در این آزمایشگاه اسلایدر مقاومت است و RLDR را مستقیم تعیین می‌کند. LDR واقعی کند واکنش نشان می‌دهد و با دما هم عوض می‌شود. فصل ۳ نسخه‌ای با اسلایدر نور می‌بینی که منحنی‌اش لگاریتمی است.

واژه‌های تازهٔ این فصل#

کلمه تلفظ به حروف فارسی یعنی چه
LDR اِل‌دی‌آر مقاومت نوری
sensor سِنسور قطعه‌ای که کمیت فیزیکی را به کمیت الکتریکی تبدیل می‌کند
geometric mean جئومتریک مین میانگین هندسی
swing سوئینگ فاصلهٔ بالاترین و پایین‌ترین خروجی

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

تا این‌جا برنامهٔ آزمایشگاه را نادیده گرفتی. فصل بعد برای اولین بار خودت برنامه می‌نویسی و با یک پایهٔ برد، ولتاژ می‌سازی.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.