جریان — خودآموز الکترونیک از صفر

فصل ۱ از ۸

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه می‌سازی#

دیود جریان را فقط اجازه می‌داد یا می‌بست. آخر این فصل قطعه‌ای را اندازه گرفته‌ای که با جریانی بسیار کوچک، جریانی صد برابر بزرگ‌تر را کنترل می‌کند. این ایده پایهٔ تقریباً همهٔ الکترونیک امروز است.

ترانزیستوری با سه پایه که پیکانی نازک وارد پایهٔ میانی و پیکانی ضخیم از میان دو پایهٔ دیگر می‌گذرد

آخر این فصل می‌توانی:

  • سه پایهٔ NPN را با نام collector، base و emitter مشخص کنی
  • جریان base و collector را جدا اندازه بگیری
  • Ic = β × Ib را به‌کار ببری
  • بگویی چرا V(b) حدود ۰٫۷ ولت می‌ماند

قبل از شروع#

  • از ترم ۴، فصل ۲: افت حدود 0.7 V پیوند pn.
  • از ترم ۲، فصل ۴: KCL: مجموع جریان‌های ورودی به گره با خروجی برابر است.
  • از ترم ۱، فصل ۵: قانون اهم.

۱. سه پایه، دو مسیر#

NPN سه لایه نیمه‌هادی دارد: n، سپس p و دوباره n. به سه پایه‌اش این نام‌ها را می‌دهند: collector، base و emitter. دو مسیر جریان در آن هست:

small path:  source → RB (100 kΩ) → base → emitter → GND
big path:    3V3 → R1 (1 kΩ) → collector → emitter → GND

پس I(RB) همان جریان base است که با Ib نشان می‌دهیم، و I(R1) جریان collector است، یعنی Ic. مسیر کوچک، مسیر بزرگ را باز می‌کند.

  1. «اجرا ▶» را بزن.
  2. ولتاژ منبع را روی ۲۰ بگذار.
  3. I(RB) و I(R1) را بخوان.

✅ چک کن: I(RB) حدود ۰٫۰۱۳ میلی‌آمپر و I(R1) حدود ۱٫۲۸ میلی‌آمپر است.

🔧 اگر کار نکرد: جریان base خیلی کوچک است، ولی نمایشگر جریان‌های زیر ۱ میلی‌آمپر را با سه رقم اعشار نشان می‌دهد و این‌جا باید 0.013 mA ببینی. اگر 0.000 mA دیدی، ولتاژ منبع هنوز روی عدد کوچکی است.

۲. نسبت ثابت#

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر ولتاژ منبع را بالا ببری، I(R1) چند برابر I(RB) می‌ماند؟

Slider V V(b) I(RB) I(R1) V(c)
5 0.500 V 0.000 mA 0.000 mA 3.300 V
7 0.641 V 0.001 mA 0.059 mA 3.241 V
10 0.684 V 0.003 mA 0.316 mA 2.984 V
15 0.708 V 0.008 mA 0.792 mA 2.508 V
20 0.721 V 0.013 mA 1.279 mA 2.021 V
25 0.729 V 0.018 mA 1.771 mA 1.529 V
30 0.735 V 0.023 mA 2.265 mA 1.035 V

✅ چک کن: در ردیف‌های ۱۰ به بعد، I(R1) حدود صد برابر I(RB) است.

جدول جریان را با سه رقم اعشار آورده است، ولی نمایشگر جریان‌های بالای ۱ میلی‌آمپر را با دو رقم نشان می‌دهد. برای همین ۱٫۲۷۹ را آن‌جا 1.28 mA می‌بینی.

برای دقت بیشتر، Ib را با قانون اهم حساب کن. در ردیف ۲۰: (2.000 − 0.721) / 100 kΩ = 12.79 µA. صد برابر این عدد دقیقاً ۱٫۲۷۹ میلی‌آمپر است. به این نسبت ثابت بهرهٔ جریان می‌گویند و با β (بتا) نشان می‌دهند:

Ic = β × Ib          β = 100 in this simulator

جالب است که I(R1) به ولتاژ 3V3 یا R1 مستقیم وابسته نیست. تا وقتی ترانزیستور جا داشته باشد، collector همان‌قدر جریان می‌کشد که base دستور می‌دهد. این را فصل بعد با دقت بررسی می‌کنی.

🧭 مرز شبیه‌ساز: در این شبیه‌ساز β دقیقاً ۱۰۰ است و هیچ‌وقت عوض نمی‌شود. در قطعهٔ واقعی β از نمونه‌ای به نمونهٔ دیگر زیاد فرق می‌کند و به جریان و دما هم وابسته است. بازهٔ آن را datasheet می‌گوید. پس طراحی خوب نباید به عدد دقیق β تکیه کند.

قبل از ادامه، جواب بده: اگر Ib = 20 µA و β = 100 باشد، Ic چقدر است؟


جواب: 2 mA.

۳. درون base#

به ستون V(b) نگاه کن. منبع از ۰٫۷ تا ۳ ولت رفت و V(b) فقط از ۰٫۶۴ تا ۰٫۷۴ ولت جابه‌جا شد. این رفتار برایت آشناست: میان base و emitter یک پیوند pn است و همان منحنی نمایی ترم ۴ را دارد.

پس ولتاژ اضافه روی RB می‌افتد. این مقاومت برای base همان کاری را می‌کند که مقاومت سری برای دیود می‌کرد: جریان را محدود می‌کند. بنابراین:

Ib ≈ (Vin − 0.7) / RB

قوس نمایی ترم ۴ این‌جا هم هست و جریان base تا حدود نیم ولت تقریباً صفر است.

جریان هر دو مسیر از emitter بیرون می‌رود. KCL می‌گوید:

Ie = Ic + Ib

چون Ib صد برابر کوچک‌تر است، در حساب سرانگشتی Ie و Ic را برابر می‌گیریم.

تشبیه آب: جریان کوچک base مثل دستی است که شیر بزرگی را باز می‌کند. دست انرژی آب را نمی‌دهد و آب از منبع خودش می‌آید. مرز تشبیه: این‌جا «دست» هم جریانی واقعی است که در مدار می‌چرخد و به جریان emitter اضافه می‌شود.

۴. خرابی عمدی: base بی‌جریان#

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر ورودی را روی ۵ بگذاری، یعنی ۰٫۵ ولت، I(R1) چقدر است؟

  1. ولتاژ منبع را روی ۵ بگذار.
  2. I(R1) و V(c) را بخوان.
  3. آن را روی ۰ بگذار و دوباره بخوان.

✅ چک کن: در هر دو حالت I(R1) صفر و V(c) برابر ۳٫۳ ولت است.

ورودی ۰٫۵ ولت هیچ‌چیز خراب نکرده است. فقط پیوند base هنوز باز نشده است، پس مسیر بزرگ هم بسته می‌ماند. جریان R1 صفر است و روی آن ولتاژی نمی‌افتد، پس V(c) همان ریل است.

۵. انرژی از کجا می‌آید؟#

Ic را که نگاه می‌کنی، ممکن است فکر کنی ترانزیستور انرژی می‌سازد. نه. توان اضافی از ریل 3V3 می‌آید. ترانزیستور فقط تعیین می‌کند چقدر از آن جریان بگذرد.

به همین دلیل می‌گویند ترانزیستور «کنترل» می‌کند. قطعه‌ای که هیچ منبع تغذیه‌ای ندارد، هرگز توانی بیشتر از ورودی نمی‌دهد.

⚠️ مواظب باش: روی ترانزیستور واقعی، base را هرگز بدون مقاومت مستقیم به منبع نبند. فصل ۴ می‌بینی چرا.

🤖 با AI: از دستیار AI ات بخواه فرق β در datasheet و β در این شبیه‌ساز را بگوید. بعد یک مقدار Ib بده و بخواه Ic را بگوید و جوابش را با جدول این فصل چک کن.

واژه‌های تازهٔ این فصل#

کلمه تلفظ به حروف فارسی یعنی چه
NPN transistor اِن‌پی‌اِن تِرَنزیستور ترانزیستور با سه لایهٔ n، p و n
collector کالِکتِر پایه‌ای که جریان بزرگ وارد آن می‌شود
base بِیس پایهٔ کنترل
emitter ایمیتِر پایه‌ای که جریان از آن بیرون می‌رود
current gain کارِنت گِین بهرهٔ جریان، β

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

در جدول این فصل به ردیف ۳۰ بسنده کردیم. فصل بعد جریان base را بیشتر می‌کنی و می‌بینی رابطهٔ Ic = β × Ib جایی تمام می‌شود، و این نقطه همان کلیدشدن ترانزیستور است.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.