هم‌هوش — خودآموز هوش مصنوعی

فصل ۸ از ۸

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه یاد می‌گیری#

این فصل مفهومِ تازه‌ای ندارد؛ پروژهٔ پایانیِ این ترم است. اپِ «دستیارِ من» را ساختی و سختش کردی؛ حالا از کامپیوترِ خودت بیرونش می‌آوری و روی اینترنت منتشرش می‌کنی تا هر کسی با یک آدرس بازش کند. قلبِ این فصل یک نکتهٔ امنیتی است که کلِ ترم رویش ایستاده: کلید هرگز داخلِ کد نیست، پس انتشار امن است — صفحه از هر بازدیدکننده کلیدِ خودش را می‌پرسد.

یک صفحهٔ منتشرشده روی یک کرهٔ کوچک که یک جای‌کلیدِ خالی دارد و کلیدی جدا کنارش شناور است تا هر بازدیدکننده کلیدِ خودش را در آن بگذارد

آخر این فصل می‌توانی:

  • فایل‌های اپ را از آزمایشگاه به کامپیوترِ خودت و یک ویرایشگرِ واقعی ببری
  • نشان بدهی چرا کلید در کدِ منتشرشده نیست و انتشار امن است
  • اپ را روی یک میزبانِ static منتشر کنی و آدرسِ زنده‌اش را بگیری
  • مرزِ صادقانه‌اش را بشناسی: یک ابزارِ تک‌کاربرهٔ شخصی، نه یک سرویسِ عمومی

قبل از شروع#

  • از فصل ۷ همین ترم: اپِ سخت‌شده — index.html، script.js و styles.css — با مهارِ 429، کلیدِ غلط و اینترنتِ قطع.
  • از فصل ۱ همین ترم: الگوی BYOK — کلید مالِ خودِ کاربر است و هرگز در کد نمی‌رود.
  • پیش‌نیازِ اختیاری، از تاروپود (ترم ۶): انتشار روی میزبانِ static با Netlify Drop یا GitHub Pages. اگر آن را نگذرانده‌ای، همین فصل قدم‌هایش را کوتاه می‌گوید.

۱. اپ کجا زندگی می‌کند: میزبانِ static#

اپِ تو فقط از سه فایلِ آماده ساخته شده — index.html، script.js و styles.css — و هیچ سرورِ خاصی لازم ندارد؛ همهٔ کارش در مرورگرِ خودِ بازدیدکننده اجرا می‌شود. پس یک میزبانِ static می‌خواهد: کامپیوترِ همیشه‌روشنی که فقط همین فایل‌ها را سِرو کند. برای انتشار، اول فایل‌ها را از آزمایشگاه به کامپیوترِ خودت ببر:

  1. روی کامپیوترت یک پوشهٔ تازه بساز، مثلاً my-ai-tool.
  2. یک ویرایشگرِ متن مثلِ VS Code را باز کن و آن پوشه را در آن باز کن.
  3. سه فایل با همین نام‌ها بساز — index.html، script.js، styles.css — و کدِ هرکدام را از آزمایشگاه (یا از همین فصل) در فایلِ هم‌نامش کپی کن.
  4. روی index.html دوبار کلیک کن تا در مرورگرت باز شود؛ کلیدت را بگذار و یک سؤال بپرس.

۲. ستونِ امنیت: کلید هرگز در کد نیست#

اینجا مهم‌ترین نکتهٔ کلِ ترم است. یک میزبانِ static فایل‌هایت را همان‌طور که هستند به هر بازدیدکننده می‌دهد — یعنی هر کسی می‌تواند script.js تو را باز کند و بخواند. حالا به فایل نگاه کن: هیچ کلیدی در آن نوشته نشده. کلید فقط از کادرِ ورودی خوانده می‌شود:

const key = document.querySelector("#key").value.trim();

این خط یعنی کلید از <input type="password"> روی صفحه می‌آید، نه از کد. پس وقتی اپت را منتشر می‌کنی، کلیدِ تو با آن منتشر نمی‌شود — چون اصلاً جایی در کد نیست. هر بازدیدکننده صفحه را باز می‌کند، کلیدِ خودش را در کادر می‌گذارد، و آن کلید روی کامپیوترِ خودِ او می‌ماند. این دقیقاً همان الگوی BYOK است که فصلِ ۱ وعده‌اش را داد، و حالا دلیلش عملی شد: اگر کلید در کد بود، انتشار یعنی لو دادنش به همه.

۳. منتشرش کن#

سایتِ static را روی یک میزبانِ رایگان می‌گذاری. دو راهِ رایج — همان‌ها که در تاروپود دیدی:

  1. Netlify Drop: صفحه‌اش را باز کن و پوشهٔ my-ai-tool را با موس روی آن بکش و رها کن. چند ثانیه بعد یک آدرسِ زندهٔ اینترنتی می‌گیری.
  2. GitHub Pages: فایل‌هایت را در یک مخزنِ GitHub بگذار و گزینهٔ Pages را روشن کن تا از همان مخزن سایت را منتشر کند.

حالا اگر آن آدرس را برای هر کسی بفرستی، صفحه برایش باز می‌شود و از خودش کلید می‌خواهد.

۴. مرزِ صادقانه: ابزارِ شخصی، نه سرویسِ عمومی#

این ابزار یک ابزارِ تک‌کاربرهٔ شخصی است: برای هر کسی باز می‌شود، ولی هر کس باید کلیدِ خودش را بیاورد. اگر می‌خواستی یک سرویسِ عمومی بسازی که بازدیدکننده اصلاً کلید لازم نداشته باشد و هزینه‌اش را تو بدهی، آن‌وقت کلید باید روی یک سرورِ واقعیِ خودت بماند که مرورگرِ کاربر هرگز آن را نبیند — و آن، کارِ این دوره نیست. مرزِ صادقانه را همین‌جا با خودت روشن نگه‌دار: چیزی که ساختی برای خودت و دوستانت عالی است؛ یک سرویسِ عمومیِ واقعی داستانِ دیگری است.

کدِ نهایی که منتشر می‌کنی#

این سه فایل، دقیقاً همان چیزی‌اند که روی میزبان می‌گذاری:

<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
  <head>
    <meta charset="UTF-8">
    <meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1">
    <title>دستیارِ من</title>
    <link rel="stylesheet" href="styles.css">
  </head>
  <body>
    <main>
      <h1>دستیارِ من</h1>
      <p class="hint">کلیدِ Gemini خودت را بگذار، بعد بپرس.</p>
      <input type="password" id="key" placeholder="کلیدِ API خودت — روی کامپیوترِ خودت می‌ماند">
      <textarea id="prompt" placeholder="سؤالت را اینجا بنویس"></textarea>
      <button id="ask">بپرس</button>
      <p id="status" class="status"></p>
      <div id="answer" class="answer"></div>
    </main>
    <script src="script.js"></script>
  </body>
</html>
// script.js
// modelِ رایگان — dar zaman-e khandan az mostanadat-e Gemini check kon:
const MODEL = "gemini-flash-latest";
const URL = "https://generativelanguage.googleapis.com/v1beta/models/" + MODEL + ":generateContent";

const askBtn = document.querySelector("#ask");

askBtn.addEventListener("click", async function () {
  const key = document.querySelector("#key").value.trim();
  const prompt = document.querySelector("#prompt").value.trim();
  const status = document.querySelector("#status");
  const answer = document.querySelector("#answer");

  answer.textContent = "";
  if (key === "" || prompt === "") {
    status.textContent = "کلید و سؤال را بگذار.";
    return;
  }
  status.textContent = "در حالِ فکر کردن…";
  askBtn.disabled = true;

  try {
    const res = await fetch(URL + "?key=" + key, {
      method: "POST",
      headers: { "Content-Type": "application/json" },
      body: JSON.stringify({
        system_instruction: {
          parts: [{ text: "تو یک دستیارِ فارسی، دقیق و کوتاه‌گو هستی." }]
        },
        contents: [{ parts: [{ text: prompt }] }]
      })
    });

    if (res.status === 429) {
      status.textContent = "سهمیهٔ الان تمام شد؛ کمی بعد دوباره امتحان کن.";
      return;
    }
    if (!res.ok) {
      status.textContent = "خطا از سرور: " + res.status;
      return;
    }

    const data = await res.json();
    const text = data.candidates[0].content.parts[0].text;
    status.textContent = "";
    answer.textContent = text;
  } catch (e) {
    status.textContent = "در اینترنت یا کلیدت مشکلی هست؛ دوباره امتحان کن.";
  } finally {
    askBtn.disabled = false;
  }
});
/* styles.css */
body { font-family: Vazirmatn, Tahoma, sans-serif; background: #0f1413; color: #e9ede9; }
main { max-width: 640px; margin: 2rem auto; padding: 0 1rem; }
h1 { color: #2fc6ce; }
input, textarea { width: 100%; margin: 0.5rem 0; padding: 0.7rem; box-sizing: border-box;
  background: #151b19; color: #e9ede9; border: 1px solid #253029; border-radius: 8px; }
textarea { min-height: 8rem; }
button { background: #2fc6ce; color: #06130b; border: 0; padding: 0.7rem 1.4rem;
  border-radius: 8px; font-size: 1rem; cursor: pointer; }
button:disabled { opacity: 0.6; }
.status { color: #98a49e; }
.answer { white-space: pre-wrap; margin-top: 1rem; padding: 1rem;
  background: #151b19; border-radius: 8px; min-height: 2rem; }

✅ چک کن: فایلِ script.js را باز کن و در کلِ آن دنبالِ کلیدِ API خودت بگرد. پیدایش نمی‌کنی — چون تنها جایی که کلید وجود دارد، کادرِ روی صفحه است، و آن هم روی کامپیوترِ خودِ بازدیدکننده می‌ماند. یعنی این سه فایل را می‌شود با خیالِ راحت منتشر کرد.

چک‌لیستِ پیش از انتشار#

قبل از اینکه لینک را دستِ کسی بدهی، این فهرست را یک‌بار برو — هرکدام درسی از همین ترم است:

  1. در کلِ script.js هیچ کلیدِ API نوشته نشده؛ کلید فقط از کادرِ ورودی خوانده می‌شود.
  2. کادرِ کلید type="password" است تا کلید روی صفحه پیدا نباشد.
  3. اپ خطای 429، کلیدِ غلط و اینترنتِ قطع را دوستانه مهار می‌کند (فصلِ ۷).
  4. نامِ مدل در ثابتِ MODEL با کامنتِ «check kon» ایزوله است؛ هیچ عددِ فرّاری در متنِ کد جا نمانده.
  5. صفحه یک جملهٔ شفاف دارد که می‌گوید کلید مالِ خودِ بازدیدکننده است و روی کامپیوترِ خودش می‌ماند.
  6. اپ را یک بارِ آخر با یک کلیدِ درست امتحان کرده‌ای و واقعاً جواب می‌دهد.

✅ وارسی: می‌توانی از دستیارِ هوش مصنوعی‌ات بپرسی «آیا انتشارِ این کد امن است؟» — ولی جوابش را چشم‌بسته نپذیر. مدل کدِ تو را کامل نمی‌بیند و گاهی با اطمینان حکمِ «امن است» یا «امن نیست» می‌دهد که غلط است. خودت وارسیِ نهایی را بکن: در فایل دنبالِ کلید بگرد و مطمئن شو نیست. سه قانونِ ثابتِ این دوره: «اول خودت فکر کن» — «وارسی کن، خط به خط» — «مدل مطمئن است؛ دلیل نمی‌شود درست باشد».

واژه‌های تازهٔ این فصل#

کلمه تلفظ به حروف فارسی یعنی چه
static host استاتیک هاست میزبانی که فقط فایل‌های آمادهٔ سایت را سِرو می‌کند
Netlify Drop نِت‌لیفای دراپ میزبانِ static که با کشیدن و رهاکردنِ پوشه سایت را منتشر می‌کند
GitHub Pages گیت‌هاب پیجز انتشارِ سایتِ static از روی یک مخزنِ GitHub

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

اینجا پایانِ ترمِ ساختن است — و تو حالا یک وب‌اپِ واقعیِ هوش‌مصنوعی‌دار ساخته‌ای، سختش کرده‌ای و روی اینترنت منتشرش کرده‌ای، بی‌آنکه کلیدت یک لحظه لو برود. این ترم یک شاخهٔ عمقِ اختیاری بود؛ اگر تا اینجا کد نوشتی، حالا می‌دانی برنامه‌ها از راهِ API چطور با مدل حرف می‌زنند. ترمِ بعد، شهروندِ عصرِ هوش مصنوعی، دیگر کد لازم ندارد و برای همه است. آنجا از ساختن می‌رویم سراغِ زندگی در دنیایی که پُر از محتوای مصنوعی است: دیپ‌فیک و رسانهٔ جعلی، حریمِ خصوصی و دادهٔ تو، سوگیری و انصاف، مالکیتِ خروجی، و انتخابِ آگاهانه و ایمن. همان نخِ وارسی و مسئولیتی که از فصلِ اول با تو بوده، آنجا به یک بحثِ کامل تبدیل می‌شود — چون ساختن یک مهارت است، ولی شهروندِ مسئولِ این عصر بودن یک مهارتِ دیگر.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.