
الگوریتم و فلوچارت به زبان ساده، با سه مثال کامل و کد پایتون
فلوچارت یک نقشهٔ تصویری برای الگوریتم است: هر قدم یک شکل دارد و فلشها ترتیب قدمها را نشان میدهند. بهجای اینکه همهچیز را در ذهنت نگه داری، منطق را روی کاغذ میکشی، با دست دنبالش میروی و بعد کد مینویسی. برای مسئلههای کوچک و برای فهمیدن حلقه و شرط عالی است.
اگر هنوز نمیدانی الگوریتم چیست، اول الگوریتم چیست؟ را بخوان. اینجا فرض میکنیم الگوریتم دنبالهای از قدمهای دقیق و پایاندار است.
نمادهای اصلی
هر شکل در فلوچارت معنای ثابتی دارد:
| شکل | اسم | کاربرد |
|---|---|---|
| بیضی (یا مستطیل با گوشههای گرد) | شروع / پایان | هر فلوچارت یک شروع و دستکم یک پایان دارد |
| مستطیل | پردازش | یک کار یا محاسبه، مثل «جمع را صفر کن» |
| لوزی | تصمیم | یک پرسش بله/خیر با دو خروجی |
| متوازیالاضلاع | ورودی / خروجی | گرفتن عدد از کاربر یا نمایش جواب |
| فلش | جهت جریان | مشخص میکند قدم بعد کدام است |
از این پنج شکل برای بیشتر مسئلهها بس است. یک نکتهٔ مهم: لوزی دو خروجی دارد و باید روی هر دو برچسب «بله» و «خیر» بنویسی. حلقه هم در فلوچارت یعنی یک فلش که بعد از چند قدم به عقب برمیگردد و به یک لوزی میرسد.
مثال ۱: زوج یا فرد
الگوریتم:
- شروع.
- عدد
nرا بگیر. - باقیماندهٔ
nبر ۲ را حساب کن. - اگر باقیمانده ۰ است، بنویس «زوج».
- وگرنه بنویس «فرد».
- پایان.
در فلوچارت، قدمهای ۳ و ۴ یک لوزی میشوند («باقیمانده صفر است؟») با دو فلش به دو شکل خروجی.
n = 7
if n % 2 == 0:
print("even")
else:
print("odd")
odd
در کد، بهجای «گرفتن» عدد از کاربر، n را مستقیم ۷ گذاشتهایم تا خروجی معلوم باشد. عملگر % باقیماندهٔ تقسیم را میدهد، == میپرسد «آیا برابر است؟»، و if و else همان دو خروجی لوزیاند: اگر شرط درست بود خط زیر if اجرا میشود، وگرنه خط زیر else. print هم همان شکل خروجی است. برای n = 7 باقیمانده ۱ است، پس شاخهٔ «خیر» اجرا میشود.
مثال ۲: بزرگترین از سه عدد
ایدهٔ مهم: بزرگترین را در یک متغیر نگه دار و با هر عدد دیگر مقایسه کن.
الگوریتم:
- شروع.
- سه عدد
aوbوcرا بگیر. largestرا برابرaبگذار.- اگر
bازlargestبزرگتر است،largestرا برابرbکن. - اگر
cازlargestبزرگتر است،largestرا برابرcکن. largestرا بنویس.- پایان.
دو لوزی داریم که پشت سر هم میآیند، نه تو در تو.
a, b, c = 7, 12, 9
largest = a
if b > largest:
largest = b
if c > largest:
largest = c
print(largest)
12
ردیابی: largest اول ۷ است، بعد چون ۱۲ > ۷ میشود ۱۲، و چون ۹ > ۱۲ نیست همان میماند.
مثال ۳: جمع اعداد از ۱ تا n
اینجا حلقه داریم. دو متغیر لازم است: total برای جمع و i برای شمارنده.
الگوریتم:
- شروع.
nرا بگیر.totalرا صفر وiرا ۱ کن.- اگر
iازnبزرگتر شد، برو به قدم ۷. iرا بهtotalاضافه کن.iرا یکی زیاد کن و به قدم ۴ برگرد.totalرا بنویس.- پایان.
قدم ۶ همان فلش برگشتی است که حلقه را میسازد.
در پایتون while یعنی «تا وقتی شرط درست است، خطهای زیر را تکرار کن». شرط کد i <= n («i کوچکتر یا مساوی n است») همان پرسش قدم ۴ است، فقط از طرف دیگر پرسیده شده: تا وقتی i از n بزرگتر نشده، ادامه بده. total += i کوتاهشدهٔ total = total + i است.
n = 5
total = 0
i = 1
while i <= n:
total += i
i += 1
print(total)
15
ردیابی برای n = 5:
| دور | i در این دور |
total بعد از اضافهشدن |
|---|---|---|
| ۱ | ۱ | ۱ |
| ۲ | ۲ | ۳ |
| ۳ | ۳ | ۶ |
| ۴ | ۴ | ۱۰ |
| ۵ | ۵ | ۱۵ |
بعد از دور پنجم i برابر ۶ میشود، شرط i <= n نادرست است و حلقه تمام میشود. جواب با فرمول n(n+1)/2 هم میخواند: ۵ × ۶ ÷ ۲ = ۱۵.
اشتباههای رایج
- فلوچارتی که تمام نمیشود. اگر در مثال ۳ قدم «
iرا زیاد کن» را فراموش کنی،iهمیشه ۱ میماند و حلقه هیچوقت پایان نمییابد. - لوزی با یک خروجی. هر تصمیم دو راه دارد. راه فراموششده معمولاً جایی است که باگ مینشیند.
- قدم مبهم. «عدد را درست کن» قدم نیست. هر مستطیل باید یک کار دقیق باشد.
- شروع بدون مقداردهی. اگر
totalرا صفر نکنی، جمع از یک مقدار نامعلوم شروع میشود. - امتحاننکردن با ورودی مرزی. فلوچارت را با
n = 0،n = 1و یک مقدار معمولی دستکم یک بار با دست اجرا کن. برایn = 0در مثال ۳ حلقه اصلاً اجرا نمیشود و جواب ۰ است، که درست است.
بعد از فلوچارت
فلوچارت برای منطق کوتاه خوب است، ولی برای برنامهٔ بزرگ کند و شلوغ میشود. بعد از آن باید یاد بگیری الگوریتمها را اندازه بگیری: دو الگوریتم درست ممکن است یکی سریع و دیگری بسیار کند باشد. Big O همین را میسنجد، و خودآموز بنیاد آن را با اندازهگیری واقعی پیش میبرد.
اگر میخواهی این موضوع را کامل یاد بگیری
ساختمان داده و الگوریتم، با اندازهگیری واقعی
ساختمان داده و الگوریتم را با پایتون یاد بگیر، با اندازهگیری بهجای حفظکردن. کدت درست کار میکند و روی دادهٔ واقعی غیرقابلِ استفاده است. این دوره میگوید چرا — و مهمتر، چطور قبل از اجرا پیشبینیاش کنی: اندازهگیریِ صادقانهٔ زمان، Big-O بهعنوان یک پیشبینی که آزمون میدهد، list و hash و درخت و گراف، مرتبسازی و جستوجو، و یک قاعدهٔ سخت — هیچ ادعای پیچیدگی بدونِ جدولِ اندازهگیری. همه در Google Colab، فقط روی CPU و فقط با کتابخانهٔ استاندارد.
- ۶ ترم
- ۴۹ فصل
- همهٔ فصلها رایگان




