تاروپود — خودآموز HTML و CSS

فصل ۱۰ از ۱۱

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه می‌سازی#

تا امروز صفحه‌هایت متن و عکس داشتند. آخر این فصل یک صفحهٔ «موزهٔ علوم» داری که پخش می‌شود: ویدیوی هشت‌ثانیه‌ایِ بافتنِ یک صفحه، صدای کوتاهِ سه نُت، و یک ویدیوی خوش‌آمدگویی که زیرنویس دارد — تا کسی که صدا را نمی‌شنود هم هیچ‌چیز را از دست ندهد. همه فقط با HTML.

صفحهٔ موزهٔ علوم در مرورگر: یک پخش‌کنندهٔ ویدیو با تصویر گل و دکمهٔ پخش، و زیر آن یک نوار پخش صدا

آخر این فصل می‌توانی:

  • با <video> و <audio> ویدیو و صدا در صفحه بگذاری و بگویی controls چه می‌کند و چرا بدونش کاربر گیر می‌افتد
  • با <source> بیش از یک فرمت به مرورگر پیشنهاد بدهی و بگویی چرا
  • با <track> برای ویدیو caption بگذاری و بگویی نبودنش چه کسانی را بیرون می‌گذارد
  • یک ویدیوی پخش‌نشده را با پنل Network در DevTools عیب‌یابی کنی

قبل از شروع#

  • از فصل ۴: <img> و src و width/height — <video> برادرِ بزرگ‌ترِ همان است.
  • از فصل ۳: مسیر نسبی و مطلق — آدرسِ فایلِ ویدیو و صدا دقیقاً همان قاعده را دارد.
  • از فصل ۹: عینکِ دسترس‌پذیری — این فصل همان درس را به صدا و تصویر می‌رساند.

مثل همیشه فقط یک مرورگر لازم داری، یا همین آزمایشگاه.

۱. <video>: برادرِ بزرگ‌ترِ <img>#

عکس را با <img src> آوردی؛ ویدیو هم همان‌قدر ساده شروع می‌شود. در آزمایشگاه این را داری:

<h2>بافتنِ یک صفحه</h2>
<video src="/demo/taropood-loom.mp4"
       width="640" height="360" controls></video>

مثل عکس، ویدیو هم یک فایلِ جداست که مرورگر می‌رود و می‌آورد — فقط خیلی سنگین‌تر. و این فایل روی همین سایت است، نه روی سایتِ کسِ دیگر — عمداً، چون نشانیِ فایلِ دیگران روزی از کار می‌افتد و آن‌وقت فصلِ تو خراب می‌شود. و دو فرق با <img> می‌بینی. اول، <video> یک tag بسته دارد — داخلش بعداً چیزهای مهمی می‌گذاریم. دوم، یک attribute تازه: controls. این به مرورگر می‌گوید «دکمه‌های خودت را بگذار» — پخش، مکث، صدا، تمام‌صفحه. و width/height همان درسِ فصل ۴ است: جای ویدیو از اول رزرو می‌شود تا صفحه نپرد.

✅ چک کن: یک پخش‌کننده با دکمهٔ پخش می‌بینی. پخشش کن — در هشت ثانیه یک صفحه جلوی چشمت بافته می‌شود.

۲. حالا عمداً خرابش کن: controls را بردار#

controls را از tag حذف کن و به صفحه نگاه کن. ویدیو هنوز آن‌جاست — قابِ اولش را مثل یک عکسِ بی‌حرکت می‌بینی — ولی هیچ دکمه‌ای نیست. نه پخش، نه مکث، نه صدا. ویدیو هست، ولی هیچ‌کس نمی‌تواند پخشش کند. و مرورگر هم مثل همیشه فریاد نمی‌زند (فصل ۱ را یادت هست: HTML خراب معمولاً ساکت می‌شود).

حالا controls را برگردان تا دکمه‌ها برگردند. این attribute مقدار هم نمی‌خواهد؛ خودِ بودنش یعنی «بله».

این را یادداشت کن: اولین باری بود که جاافتادنِ یک attribute کاربر را نه با ظاهرِ زشت، بلکه با قفل‌شدنِ کامل تنبیه کرد. در بخش ۵ همین اتفاق برای گوش می‌افتد.

⚠️ مواظب باش: شاید جایی attribute ای به‌نام autoplay ببینی که ویدیو را خودکار پخش می‌کند. سراغش نرو: صفحه‌ای که سرخود صدا پخش می‌کند کاربر را فراری می‌دهد، و مرورگرها هم معمولاً جلوی پخشِ خودکارِ صدادار را می‌گیرند. بگذار کاربر خودش دکمه را بزند.

۳. <audio>، و فایلِ خودت با مسیر نسبی#

صدا هم دقیقاً همین الگوست، فقط قاب تصویری ندارد. آدرسِ صدای نمونه داخل کامنتِ آزمایشگاه است:

<h2>سه نُت</h2>
<audio src="/demo/three-notes.mp3" controls></audio>

✅ چک کن: یک نوار پخشِ باریک می‌بینی؛ پخشش کن و سه نُت را بشنو. حالا controls را از <audio> بردار: این‌بار هیچ‌چیز روی صفحه نمی‌ماند — صدا قاب ندارد که حداقل دیده شود. برش گردان.

این آدرس‌ها با / شروع می‌شوند، یعنی از ریشهٔ همین سایت: فایل‌های نمونه‌ای که اینجا کنارِ آزمایشگاه زندگی می‌کنند. روی کامپیوتر خودت، فایل ویدیو یا صدا را کنار index.html می‌گذاری و مثل فصل ۳ مسیر نسبی می‌دهی: src="taropood-loom.mp4". قاعده عیناً همان است: مسیر از جایی شروع می‌شود که خودِ صفحه هست؛ اگر فایل‌ها را در پوشه‌ای به‌نام media مرتب کردی، مسیر می‌شود media/taropood-loom.mp4.

🔧 اگر کار نکرد: مسیر را اشتباه بنویسی — مثلاً src="video.mp4" وقتی اسم واقعی فایل taropood-loom.mp4 است — فقط یک قابِ خالیِ پخش‌نشدنی می‌بینی و باز هم هیچ خطایی فریاد نمی‌زند. راهِ دیدنِ حقیقت، پنل Network در DevTools است: 1. با F12 بازش کن و tab با نام Network را انتخاب کن. 2. صفحه را refresh کن. 3. در فهرست، خطِ فایلِ ویدیو را پیدا کن — قرمز است با وضعیت 404، یعنی «مرورگر خواست، کسی جواب نداد». (اگر صفحه را مستقیم از روی کامپیوترت باز کرده باشی، به‌جای آن (failed) می‌بینی.) اسم یا مسیر فایل را درست کن و دوباره refresh کن تا خطِ قرمز برود.

۴. <source>: به‌جای یک فایل، چند پیشنهاد#

فایل‌های ویدیو شکل‌های ذخیره‌سازی متفاوتی دارند که به هرکدام یک فرمت می‌گویند — مثل MP4 و WebM. هر مرورگری هر فرمتی را پخش نمی‌کند، و اینکه دقیقاً کدام را، چیزی است که با زمان عوض می‌شود. پس قاعدهٔ ما حفظ‌کردنِ جدول نیست؛ پیشنهاد دادن است: src را بردار و به‌جایش چند <source> داخل خود <video> بگذار:

<video width="640" height="360" controls>
  <source src="taropood-loom.webm" type="video/webm">
  <source src="taropood-loom.mp4" type="video/mp4">
  <p>مرورگرت این ویدیو را نشان نمی‌دهد — <a href="taropood-loom.mp4">فایلش را دانلود کن</a>.</p>
</video>

مرورگر از بالا می‌خواند و اولین فرمتی را که بلد است برمی‌دارد؛ type کمکش می‌کند بدون دانلودکردن تصمیم بگیرد. آن پاراگرافِ آخر هم فقط در مرورگرهای خیلی قدیمی دیده می‌شود که اصلاً <video> را نمی‌شناسند — برای بقیه نامرئی است. (این نسخه با مسیرِ نسبی برای کامپیوترِ خودت است؛ وقتی در آزمایشگاه امتحانش می‌کنی، همان آدرسِ /demo/taropood-loom.mp4 را داخل src یکی از <source> ها بگذار تا واقعاً پخش شود.)

💡 نکته: «کدام فرمت بهتر است؟» جوابش امروز و فردا فرق دارد، پس حفظش نکن. MP4 معمولاً امن‌ترین نقطهٔ شروع است؛ اگر نسخهٔ WebM هم داشتی، به‌عنوان پیشنهاد اول اضافه‌اش کن. همین.

قبل از ادامه، جواب بده: اگر مرورگر هر دو فرمت را بلد باشد، کدام را پخش می‌کند؟ — اولی را از بالا. برای همین ترتیبِ <source> ها دستِ توست، نه دستِ شانس.

۵. <track>: زیرنویس، همان alt برای صدا#

فصل ۴ گفتیم عکسِ بی‌alt برای کاربرِ screen reader یک سوراخِ سیاه است. ویدیویی که در آن حرف می‌زنی هم برای کسی که نمی‌شنود — یا در اتوبوس بی‌هندزفری نشسته — دقیقاً همان سوراخ است. جوابش caption است: متنِ گفته‌ها که همزمان روی ویدیو نشان داده می‌شود. و فقط برای ناشنوایان هم نیست: در جای شلوغ، در سکوتِ نیمه‌شب، و برای کسی که تازه دارد فارسی یاد می‌گیرد، همان متن نجات‌بخش است. دو تکه دارد. اول یک فایل متنی سادهٔ زمان‌بندی‌شده با نام‌هایی مثل captions.vtt (به این قالب WebVTT می‌گویند):

WEBVTT

00:00.000 --> 00:03.000
سلام! به موزهٔ علوم خوش آمدی.

00:03.000 --> 00:07.000
اینجا هر چیزی یک داستان دارد.

و دوم یک <track> که آن فایل را به ویدیو وصل می‌کند. چهار attribute کارش را کامل می‌کنند:

  • kind="captions" — نوعِ این متن: caption.
  • srclang="fa" — زبانِ متن.
  • label="فارسی" — اسمی که در منوی پخش‌کننده دیده می‌شود.
  • default — خودکار روشن باشد.
<video width="640" height="360" controls>
  <source src="welcome.mp4" type="video/mp4">
  <track src="captions.vtt" kind="captions" srclang="fa" label="فارسی" default>
</video>

یک نکتهٔ صادقانه: مرورگر فایلِ زیرنویس را فقط از همان سایتی بار می‌کند که صفحه از آن آمده — یک قانونِ امنیتی است. در آزمایشگاه نوشتنش اشکال ندارد، فقط زیرنویس ظاهر نمی‌شود. روی کامپیوتر خودت هم اگر فایل را با دوبار کلیک باز کنی زیرنویس نمی‌آید، چون صفحه‌ای که مستقیم از روی دیسک باز شده سایت حساب نمی‌شود؛ باید صفحه را با یک سرورِ کوچکِ محلی باز کنی، مثل افزونهٔ Live Server در VS Code.

💡 نکته: caption فقط گفته‌ها نیست؛ صداهای مهمِ غیرگفتاری را هم می‌نویسد — مثل «[صدای در]» یا «[موسیقی آرام]». معیارش این است: اگر کسی صدا را نشنود، چه چیزی از داستان را از دست می‌دهد؟ همان را بنویس.

یک پخش‌کنندهٔ ویدیو با نوار زیرنویس روشن در پایین تصویر، و کنارش همان ویدیو بدون زیرنویس با علامت صدای قطع

چالش: ویدیوی بی‌گفتار caption می‌خواهد؟

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

۶. صفحهٔ کاملِ موزه#

حالا همه‌چیز را در یک صفحه برای کامپیوتر خودت کنار هم بگذار — ویدیوی خوش‌آمد با caption، ویدیوی بافتن با دو پیشنهادِ فرمت، و سه نُت:

<!-- index.html -->
<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
  <head>
    <meta charset="UTF-8">
    <title>موزهٔ علوم</title>
  </head>
  <body>
    <header>
      <h1>موزهٔ علوم</h1>
      <p>ببین، بشنو، بخوان — هر سه با هم.</p>
    </header>

    <main>
      <section>
        <h2>خوش آمدی!</h2>
        <video width="640" height="360" controls>
          <source src="welcome.mp4" type="video/mp4">
          <track src="captions.vtt" kind="captions" srclang="fa" label="فارسی" default>
          <p>مرورگرت این ویدیو را نشان نمی‌دهد — <a href="welcome.mp4">فایلش را دانلود کن</a>.</p>
        </video>
        <p>در این ویدیو می‌گویم این موزه چیست — و هر جمله‌اش caption دارد.</p>
      </section>

      <section>
        <h2>بافتنِ یک صفحه</h2>
        <video width="640" height="360" controls>
          <source src="taropood-loom.webm" type="video/webm">
          <source src="taropood-loom.mp4" type="video/mp4">
          <p>مرورگرت این ویدیو را نشان نمی‌دهد — <a href="taropood-loom.mp4">فایلش را دانلود کن</a>.</p>
        </video>
        <p>همان کاری که در این دوره می‌کنی، در هشت ثانیه. این ویدیو گفتاری ندارد؛ متنِ جایگزینش همین جمله است.</p>
      </section>

      <section>
        <h2>سه نُت</h2>
        <audio controls>
          <source src="three-notes.mp3" type="audio/mpeg">
          <p>مرورگرت این صدا را پخش نمی‌کند — <a href="three-notes.mp3">فایلش را دانلود کن</a>.</p>
        </audio>
        <p>سه نُتِ پشتِ‌سرِ‌هم؛ نمونهٔ کوتاهی برای اینکه ببینی پخش‌کنندهٔ صدا چه شکلی است.</p>
      </section>
    </main>

    <footer>
      <p>موزهٔ علوم — ۱۴۰۵</p>
    </footer>
  </body>
</html>

✅ چک کن: در آزمایشگاه، همین صفحه با آدرس‌های /demo/ به‌جای مسیرهای نسبی کار می‌کند (ویدیوی خوش‌آمد فایلِ خودت است، و زیرنویسش، همان‌طور که گفتیم، فقط از روی یک سرورِ محلی ظاهر می‌شود). سه بخش می‌بینی، هر سه با دکمه‌های پخش، و هر media یک متنِ همراه دارد که بدون دیدن و شنیدن هم داستان را می‌گوید.

و یک نگاهِ آخر به اسکلت بینداز: هر media داخل یک <section> با تیتر و متنِ خودش نشسته — همان الگویی که کل ترم تمرین کردی. ویدیو و صدا مهمان‌های تازه‌اند، ولی خانه همان خانهٔ semantic است.

واژه‌های تازهٔ این فصل#

کلمه تلفظ به حروف فارسی یعنی چه
controls کنترلز attribute ای که به مرورگر می‌گوید دکمه‌های پخش و مکث و صدا را خودش بگذارد
format فرمَت شکلِ ذخیره‌سازی فایل ویدیو یا صدا، مثل MP4 و WebM
<source> سورس یک پیشنهادِ فایل داخل <video> یا <audio>؛ مرورگر اولین پیشنهادی را که بلد است برمی‌دارد
<track> ترَک tag ای که یک فایل caption را به <video> وصل می‌کند
caption کَپشِن متنِ گفته‌ها و صداهای مهم که همزمان روی ویدیو نمایش داده می‌شود
WebVTT وب‌وی‌تی‌تی قالبِ فایلِ متنیِ زمان‌بندی‌شدهٔ caption ها (پسوند .vtt)

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

با این فصل، مفهوم‌های تازهٔ ترم ۱ واقعاً تمام شد. فصل بعد فصلِ پروژه است: صفحهٔ معرفی خودت. هیچ tag تازه‌ای نیست؛ همه‌چیزِ این ترم را در یک صفحهٔ واقعیِ چندبخشی کنار هم می‌گذاری، و دو ابزارِ حرفه‌ای را می‌بینی: validator که می‌گوید HTML ات معتبر است یا نه، و پنلِ Elements در DevTools که می‌گذارد اسکلتِ صفحه‌ات را همان‌طور که مرورگر می‌بیند تماشا کنی.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.