# فصل ۰۱ — چرا JavaScript؟ اولین اسکریپت

<div dir="rtl">

# فصل ۰۱ — چرا JavaScript؟ اولین اسکریپت

## در این فصل چه می‌سازی

این فصل درِ ورودیِ ترم ۷ است: می‌فهمی JavaScript چه چیزی به HTML و CSS اضافه می‌کند — **رفتار** — اولین `<script>` خودت را می‌نویسی، و با console مرورگر آشنا می‌شوی؛ جایی که از این به بعد خروجی‌ها و خطاهایت را آن‌جا می‌بینی. آخر فصل صفحه‌ای داری که یک جمله‌اش را نه تو، بلکه JavaScript نوشته است.

یک قولِ صادقانه هم همین اول: این ترم یک **پلِ کوتاه** است، نه یک دورهٔ کامل JavaScript. قرار است آن‌قدر یاد بگیری که صفحه‌هایی که در شش ترم ساختی جان بگیرند؛ عمقِ بیشتر، خودآموزِ خودش را می‌خواهد.

![سه لایهٔ یک صفحهٔ وب روی هم: لایهٔ اسکلت با ساختار خطی، لایهٔ ظاهر با رنگ و بافت، و لایهٔ بالایی با چرخ‌دنده و جرقه که به صفحه حرکت می‌دهد](/lesson-assets/t7-s01-why-js/prompt/01-image-three-layers.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- بگویی JavaScript چه کاری می‌کند که HTML و CSS نمی‌توانند
- با `<script>` کد JavaScript را به صفحه وصل کنی — هم داخل صفحه، هم از فایل جدا
- console مرورگر را باز کنی و با `console.log` پیام بفرستی
- یک پیام خطای JavaScript را بخوانی و بفهمی چه می‌گوید

## قبل از شروع

- **از ترم ۱:** ساختن یک صفحهٔ HTML کامل و semantic.
- **از ترم ۲:** وصل‌کردن فایل جدا با `<link>` — امروز همان الگو را با `<script>` تکرار می‌کنیم.

مثل همیشه فقط یک مرورگر لازم داری، یا فقط همین آزمایشگاه.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [آزمایشگاه این فصل را باز کن](/lab/embed/taropood/term-7-javascript/session-01-why-js) — برای اولین بار یک تب سوم می‌بینی: **JS**. هرچه آن‌جا بنویسی، آزمایشگاه خودش به‌عنوان `script.js` به صفحه وصل می‌کند.

## ۱. ضلعِ سوم: رفتار

HTML می‌گوید صفحه **چیست**؛ CSS می‌گوید **چه شکلی است**. ولی صفحه‌های واقعی کار هم می‌کنند: دکمهٔ پسندیدن می‌شمارد، جعبهٔ جست‌وجو همان‌طور که تایپ می‌کنی پیشنهاد می‌دهد، فرم قبل از ارسال چکت می‌کند.

در ترم ۵ دیدی CSS هم کمی تعامل بلد است — به hover واکنش نشان می‌دهد، نرم جابه‌جا می‌شود. ولی CSS نمی‌تواند بشمارد، تصمیم بگیرد، یا چیزی را به‌خاطر بسپارد. یک دکمهٔ پسندیدن را تصور کن: CSS می‌تواند شکلِ «فشرده‌شدنش» را بسازد، ولی این‌که با هر کلیک عدد یکی زیاد شود؟ آن دیگر **رفتار** است، و برای رفتار، صفحه یک زبان سوم دارد: JavaScript.

**Checkpoint.** قبل از ادامه، جواب بده: «وقتی موس روی دکمه می‌آید بزرگ شود» کارِ کیست، و «وقتی روی دکمه کلیک شد یک پیام ذخیره شود» کارِ کی؟ (جواب: اولی هنوز CSS است — فقط ظاهر در یک حالت. دومی شمردن و به‌خاطرسپردن دارد: JavaScript.)

## ۲. `<script>`: جای JavaScript در صفحه

مثل CSS، دو راه داری: کد را داخل خودِ صفحه بنویسی، یا در یک فایل جدا. راه اول با تگ `<script>` است. این را درست قبل از بسته‌شدنِ `<body>` بنویس:

</div>

```html
<script>
  document.write("سلام! من JavaScript هستم.");
</script>
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** پایین صفحه جملهٔ «سلام! من JavaScript هستم.» را می‌بینی — جمله‌ای که در HTML وجود ندارد؛ JavaScript موقع بازشدن صفحه نوشتش.

`document.write` فقط برای همین سلامِ اول است — فعلاً همین‌طور بنویس؛ فصل ۳ راهِ درست و دقیقِ تغییرِ صفحه را کامل یاد می‌گیریم.

راه دوم، مثل همان کاری که با CSS و `<link>` کردی: کد را در فایل `script.js` بگذار و با `src` وصلش کن — فقط حواست باشد `<script>` برخلاف `<link>` تگِ بسته‌شدنِ جدا دارد:

</div>

```html
<script src="script.js"></script>
```

<div dir="rtl">

> 💡 **نکته:** فعلاً یک قانون ساده: `<script>` همیشه **آخرِ `<body>`**. چراییِ دقیقش را فصل ۳ با چشم خودت می‌بینی.

## ۳. console: میز کارِ برنامه‌نویس

هر مرورگری یک صفحهٔ گفت‌وگوی پنهان بین تو و JavaScript دارد: **console**. کاربر عادی هیچ‌وقت نمی‌بیندش؛ برنامه‌نویس هر روز تویش زندگی می‌کند.

1. کلید F12 را بزن (یا راست‌کلیک و «Inspect»).
2. در پنجره‌ای که باز شد، tab با نام **Console** را انتخاب کن.

پیش‌نمایشِ آزمایشگاه console را نشان نمی‌دهد — console مالِ خودِ مرورگر است. حتی وقتی داخل آزمایشگاه کار می‌کنی، همین F12 پیام‌های صفحهٔ پیش‌نمایش را هم نشانت می‌دهد.

حالا در فایل `script.js` این دو خط را بنویس:

</div>

```js
console.log("سلام تاروپود!");
console.log(2 + 3);
```

<div dir="rtl">

`console.log` یعنی «این را در console چاپ کن». خط اول متنِ داخل گیومه را همان‌طور چاپ می‌کند؛ خط دوم گیومه ندارد، پس JavaScript اول **حسابش می‌کند**.

✅ **چک کن:** در console دو خط می‌بینی: `سلام تاروپود!` و عدد `5`. JavaScript جمع را خودش انجام داد — با مقدارها و عددها فصل بعد حسابی آشنا می‌شویم.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** console خالی است؟ سه مظنونِ همیشگی: اول این‌که در پنجرهٔ DevTools واقعاً tab با نام **Console** انتخاب شده باشد، نه Elements. دوم این‌که بعد از هر تغییر، صفحه دوباره بارگذاری شده باشد — اسکریپت فقط موقعِ بازشدنِ صفحه اجرا می‌شود. سوم، اگر از فایل جدا استفاده می‌کنی، اسمِ داخلِ `src` باید حرف‌به‌حرف با اسمِ فایل یکی باشد؛ اگر یکی نباشد، مرورگر همان‌جا در console یک خطای سرخِ «پیدا نشد» می‌گذارد که آدرسِ اشتباه را نشانت می‌دهد.

**Checkpoint.** قبل از ادامه، جواب بده: اگر بنویسی `console.log("2 + 3")` — با گیومه — چه چاپ می‌شود؟ (جواب: خودِ متنِ `2 + 3`، نه `5`. گیومه یعنی «این یک تکه متن است»، و متن حساب نمی‌شود.)

## ۴. خرابش کن: اولین پیام خطا

حالا عمداً خرابش کن تا با مهم‌ترین دوستِ این ترم آشنا شوی. در `script.js` یک حرف را جا بینداز:

</div>

```js
consol.log("سلام تاروپود!");
```

<div dir="rtl">

صفحه ساکت است، ولی console سرخ شده:

</div>

```text
Uncaught ReferenceError: consol is not defined
    at script.js:2:1
```

<div dir="rtl">

> 🔧 **اگر کار نکرد:** این پیام را از راست به چپ نخوان، تکه‌تکه بخوان: `ReferenceError` یعنی «اسمی را صدا زدی که نمی‌شناسم»؛ `consol is not defined` می‌گوید آن اسمِ ناشناس دقیقاً چیست؛ و `script.js:2:1` می‌گوید کجاست — فایل، شمارهٔ خط و شمارهٔ ستون. حرف `e` را برگردان تا `console` شود، صفحه را دوباره بارگذاری کن، و پیام سرخ می‌رود. یادت هست HTML در ترم ۱ خطاها را بی‌صدا قورت می‌داد؟ JavaScript برعکس است: **فریاد می‌زند و همان‌جا می‌ایستد** — و این خبرِ خوبی است، چون همیشه می‌گوید کجا را نگاه کنی. یک نکتهٔ آزمایشگاه: آنجا به‌جای `script.js:2:1` چیزی مثل `about:srcdoc` با شماره‌خطِ متفاوت می‌بینی — آزمایشگاه هر سه تب را در یک سندِ پیش‌نمایش می‌چیند؛ خطا را از روی **متنِ پیام** بشناس، نه از فایل و شماره‌خط.

همین چرخهٔ کوچک — خراب کن، پیام را بخوان، درست کن — مهم‌ترین عادتِ این ترم است؛ و برای خواندنِ پیام‌ها یک همراه هم داری:

> 🤖 **با AI:** هر وقت پیام خطایی دیدی که نفهمیدی، عینِ متنش را به دستیار AI ات بده و بپرس: «این خطا یعنی چه و کجای کدم را نگاه کنم؟» جوابش را با شمارهٔ خطی که خودِ console گفته چک کن — و خطا را فقط وقتی رفع‌شده بدان که پیام واقعاً از console رفته باشد.

## کد کاملِ این فصل

</div>

```html
<!-- index.html -->
<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
  <head>
    <meta charset="UTF-8">
    <meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1">
    <title>اولین اسکریپت من</title>
  </head>
  <body>
    <main>
      <h1>اولین اسکریپت من</h1>
      <p>ساختار از HTML، ظاهر از CSS — و از امروز، رفتار از JavaScript.</p>
    </main>

    <script>
      document.write("سلام! من JavaScript هستم.");
    </script>
    <script src="script.js"></script>
  </body>
</html>
```

<div dir="rtl">

و `script.js`:

</div>

```js
// script.js
console.log("سلام تاروپود!");
console.log(2 + 3);
```

<div dir="rtl">

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| JavaScript | جاوااسکریپت | زبانِ رفتارِ صفحه؛ ضلع سوم در کنار HTML و CSS |
| `<script>` | اسکریپت | تگی که کد JavaScript را به صفحه وصل می‌کند |
| console | کنسول | صفحهٔ گفت‌وگوی مرورگر با برنامه‌نویس؛ با F12 باز می‌شود |
| `console.log` | کنسول-لاگ | دستورِ چاپ‌کردن یک پیام در console |
| ReferenceError | رفرنس‌اِرور | خطای «اسمی را صدا زدی که تعریف نشده» |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

**تمرین اجباری:** در آزمایشگاه سه پیام به console بفرست: اسم خودت، جملهٔ «دارم JavaScript یاد می‌گیرم»، و حاصلِ `365 + 365` — سومی را بدون گیومه بنویس و قبل از زدن F12 حدس بزن چه چاپ می‌شود.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** سه‌جور خرابش کن و سه پیامِ متفاوت بگیر: یک بار `consol.log`، یک بار `console.lag`، و یک بار گیومهٔ دوم را جا بینداز: `console.log("سلام);`. هر بار متنِ خطا را کامل بخوان: کدام می‌گوید اسمی **ناشناس** صدا زده‌ای، کدام از **جمله‌بندیِ** خراب شکایت می‌کند (`SyntaxError`)، و کدام — عجیب‌تر از همه — می‌گوید `is not a function`؟ برای همان `console.lag` حدس بزن چرا مرورگر `console` را شناخت ولی باز شکایت کرد. یک فرق هم هست: با `SyntaxError` هیچ خطی از فایل اجرا نمی‌شود، حتی خط‌های بالاتر، ولی در دو خطای دیگر خط‌های قبل از خطا اجرا شده‌اند.

## در فصل بعد

الان JavaScript برایت حرف می‌زند، ولی هنوز حافظه ندارد. فصل بعد **متغیر** می‌سازی: جعبه‌هایی اسم‌دار که مقدار نگه می‌دارند — با `let` و `const` — و یاد می‌گیری متن و عدد و درست/غلط برای JavaScript سه جنسِ متفاوت‌اند.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/taropood/lessons/t7/s01-why-js (یادستان, Yaadestan)
