# فصل ۰۹ — اشکال‌زدایی مثل حرفه‌ای‌ها

<div dir="rtl">

# فصل ۰۹ — اشکال‌زدایی مثل حرفه‌ای‌ها

## در این فصل چه می‌سازی

این فصل چیزی نمی‌سازی — یک صفحهٔ **خراب** را درست می‌کنی. صفحه‌ای که یک نوارِ اسکرولِ افقیِ مرموز پیدا کرده: می‌توانی کمی به پهلو بکشی‌اش، انگار چیزی از لبه بیرون زده، ولی به چشم پیدا نیست کدام. تازه‌کار به کد خیره می‌شود و حدس می‌زند. حرفه‌ای‌ها حدس نمی‌زنند؛ **مقصر را پیدا می‌کنند** — با روش. در این فصل سه روشِ واقعی یاد می‌گیری که هر سازندهٔ وب هر روز به‌کار می‌برد.

![طرحِ یک صفحه که از قابِ نمایش پهن‌تر است: یک جعبهٔ آبیِ کناری از لبهٔ صفحه بیرون زده و یک نوارِ اسکرولِ افقیِ نارنجی پایینِ صفحه را روشن کرده، در حالی که بقیهٔ بلوک‌ها درست جا شده‌اند](/lesson-assets/t6-s09-debugging/prompt/01-image-scrollbar-hunt.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- یک مسئله را با **نصف‌کردن** کوچک کنی تا مقصر گیر بیفتد
- در زبانهٔ Computed ببینی مرورگر **واقعاً** چه مقداری روی یک عنصر گذاشته
- عنصری را که layout را می‌شکند (یک اسکرولِ افقی) پیدا و رفعش کنی
- به‌جای حدس‌زدن، مثلِ یک حرفه‌ای مقصریابی کنی

## قبل از شروع

- **از ترم ۲ فصل ۱۰:** DevTools — Inspect، پنلِ Styles، و به‌خصوص زبانهٔ Computed. این فصل همان ابزار را برای شکارِ باگ به‌کار می‌گیرد.
- **از ترم ۲ فصل ۴:** box model و اینکه `width` با `box-sizing: border-box` چه می‌کند.
- **از ترم ۳ فصل ۹:** `overflow` — چیزی که از جعبه‌اش بیرون می‌زند.

فقط یک مرورگر لازم داری، یا همین آزمایشگاه.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [آزمایشگاه این فصل را باز کن](/lab/embed/taropood/term-6-professional/session-09-debugging) — یک صفحهٔ ساده می‌بینی که یک نوارِ اسکرولِ افقی دارد و نباید داشته باشد. در طولِ فصل با همین صفحه کار می‌کنیم تا مقصر را پیدا و رفعش کنیم.

## ۱. اشکال‌زدایی یعنی مقصریابی، نه حدس

وقتی چیزی خراب است، دو جمله در ذهنت هست: «فکر می‌کنم باید فلان‌طور باشد» و «الان این‌طور است». اشکال‌زدایی یعنی فاصلهٔ این دو را پیدا کنی — نه اینکه ده تغییرِ تصادفی بدهی و امید داشته باشی یکی جواب بدهد. حرفه‌ای همیشه از یک سؤال شروع می‌کند: «مرورگر **واقعاً** چه می‌بیند، و کجا با انتظارِ من فرق دارد؟»

سه روشِ پایه‌اند: **نصف کن** تا بفهمی مقصر کجاست، **Computed را بخوان** تا بفهمی چه مقداری واقعاً اعمال شده، و **عنصرِ خراب‌کار را پیدا کن**. همین سه تا بیشترِ باگ‌های CSS را می‌گیرند. بیا روی همان اسکرولِ افقیِ آزمایشگاه به‌کارشان ببریم.

## ۲. روشِ اول: نصف‌کردن مسئله

بزرگ‌ترین دشمنِ اشکال‌زدایی، وسعتِ مسئله است: وقتی صد خط CSS داری، مقصر می‌تواند هرکدام باشد. روشِ حرفه‌ای این است که مسئله را **نصف** کنی: نصفِ قاعده‌ها را موقتی خاموش کن و ببین باگ ماند یا رفت. اگر رفت، مقصر در نیمهٔ خاموش است؛ اگر ماند، در نیمهٔ روشن. هر بار نصف‌کردن، دامنهٔ جست‌وجو را نصف می‌کند — چند قدم و مقصر گیر می‌افتد.

خاموش‌کردنِ موقتیِ CSS با **کامنت** است: هرچه بینِ `/*` و `*/` بگذاری، مرورگر نادیده می‌گیرد، انگار اصلاً نوشته نشده.

</div>

```css
/* in yek comment ast — morurgar khat-e daroonash ra ejra nemikonad */
```

<div dir="rtl">

بیا روی همین صفحه امتحانش کنیم. کلِ قاعدهٔ `.callout` را داخلِ `/*` و `*/` بگذار تا خاموش شود، بعد صفحه را نگاه کن.

✅ **چک کن:** تا `.callout` را کامنت کردی، نوارِ اسکرولِ افقی **ناپدید شد**. پس مقصر پیدا شد: عنصری که class اش `.callout` است دارد صفحه را پهن می‌کند. حالا کامنت را بردار تا صفحه به حالتِ خرابش برگردد و برویم ببینیم **کدام property** مقصر است.

## ۳. روشِ دوم: Computed، مقدارِ واقعی

می‌دانیم مقصر `.callout` است، ولی این جعبه چند خط CSS دارد. کدام‌شان صفحه را پهن می‌کند؟ اینجا زبانهٔ **Computed** جواب می‌دهد — همان که در ترم ۲ دیدی: مقدارِ **نهایی و واقعیِ** هر property را نشان می‌دهد، بعد از اینکه کلِ cascade حساب شد.

DevTools را باز کن، با Inspect روی جعبهٔ `.callout` کلیک کن، و در زبانهٔ Computed دنبالِ `width` بگرد. عددی که می‌بینی این است:

</div>

```css
.callout {
  width: 680px;
}
```

<div dir="rtl">

`۶۸۰` پیکسل. صفحهٔ این آزمایشگاه بسیار باریک‌تر از این است، ولی این جعبه اصرار دارد `۶۸۰` پیکسل پهن باشد — پس از لبهٔ صفحه می‌زند بیرون و مرورگر مجبور می‌شود یک نوارِ اسکرول بدهد تا بشود بقیه‌اش را دید.

یک راهِ سریع‌ترِ دیدنش هم هست: در پنلِ Elements موس را روی عنصرها ببر؛ مرورگر جعبهٔ هرکدام را روی صفحه پررنگ می‌کند. روی `.callout` که بروی، پررنگی‌اش از لبهٔ صفحه بیرون می‌زند — با چشمِ خودت همان عنصرِ خراب‌کار را می‌بینی.

![پنجرهٔ DevTools کنارِ صفحه: در درختِ عناصر، عنصرِ کناری انتخاب شده و جعبهٔ پررنگش روی صفحه از لبهٔ راست بیرون زده؛ در زبانهٔ کناری یک مقدارِ عددیِ بزرگ برای پهنا مشخص است](/lesson-assets/t6-s09-debugging/prompt/02-image-devtools-overflow.png)

## ۴. رفعش کن، و صفحهٔ کامل

مقصر یک `width` ثابت است. `width: 680px` یعنی «همیشه دقیقاً ۶۸۰ پیکسل»، حتی وقتی صفحه باریک‌تر از آن است — برای همین جعبه کوتاه نمی‌آید و صفحه را پهن می‌کند.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** یک `width` ثابت را با `max-width` عوض کن. `max-width: 680px` یعنی «**حداکثر** ۶۸۰ پیکسل، ولی اگر جا کم بود کوچک‌تر شو». روی صفحهٔ پهن هنوز تا ۶۸۰ می‌رسد، ولی روی صفحهٔ باریک خودش را جمع می‌کند و جا می‌شود — پس دیگر از لبه بیرون نمی‌زند و نوارِ افقی می‌رود. این تلهٔ بسیار رایج است: هر جا اسکرولِ افقیِ ناخواسته دیدی، اول دنبالِ یک `width` ثابت یا یک تصویرِ بدونِ `max-width` بگرد که از صفحه بزرگ‌تر شده.

</div>

```css
.callout {
  max-width: 680px;
}
```

<div dir="rtl">

این کلِ فرق بود: یک کلمهٔ کوچک. حالا هر دو فایلِ کاملِ صفحهٔ درست‌شده. اول `index.html`:

</div>

```html
<!-- index.html -->
<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
  <head>
    <meta charset="UTF-8">
    <meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1">
    <title>یادداشت‌های وب</title>
    <link rel="stylesheet" href="styles.css">
  </head>
  <body>
    <header class="site-header">
      <h1>یادداشت‌های وب</h1>
    </header>

    <main class="page">
      <article class="post">
        <h2>روزی که اسکرول‌بارِ افقی پیدا شد</h2>
        <p>امروز صفحه‌ام یک نوارِ اسکرولِ افقی گرفت و نمی‌دانستم از کجا آمده. یاد گرفتم چطور مقصر را پیدا کنم.</p>

        <aside class="callout">
          <h3>نکتهٔ روز</h3>
          <p>هر وقت صفحه بی‌دلیل پهن شد، دنبالِ عنصری بگرد که از پهنای صفحه بیرون زده — تقریباً همیشه یکی است.</p>
        </aside>

        <p>حالا این صفحه در هر پهنایی جا می‌شود و دیگر خبری از آن نوارِ افقی نیست.</p>
      </article>
    </main>

    <footer class="site-footer">
      <p>ساختهٔ من — ۱۴۰۵</p>
    </footer>
  </body>
</html>
```

<div dir="rtl">

و `styles.css`، با `.callout` درست‌شده:

</div>

```css
/* styles.css */
* {
  box-sizing: border-box;
}

:root {
  --bg: #f6edda;
  --card: #ffffff;
  --ink: #2c2114;
  --muted: #6b6150;
  --brand: #2a6b93;
  --accent: #bc3e1c;
  --line: #d8ccae;
  --space: 20px;
}

body {
  margin: 0;
  font-family: Tahoma, sans-serif;
  color: var(--ink);
  background-color: var(--bg);
  line-height: 1.9;
}

.site-header {
  padding: 16px var(--space);
  background-color: var(--card);
  border-block-end: 1px solid var(--line);
}

.site-header h1 {
  margin: 0;
  font-size: 1.5rem;
  color: var(--brand);
}

.page {
  max-width: 640px;
  margin-inline: auto;
  padding: var(--space);
}

.post h2 {
  margin-block: 0 12px;
}

.callout {
  max-width: 680px;
  margin-block: var(--space);
  padding: var(--space);
  background-color: var(--card);
  border: 1px solid var(--line);
  border-inline-start: 4px solid var(--accent);
  border-radius: 12px;
}

.callout h3 {
  margin-block: 0 8px;
  color: var(--accent);
}

.callout p {
  margin: 0;
  color: var(--muted);
}

.site-footer {
  padding-block: 20px;
  text-align: center;
  color: var(--muted);
  border-block-start: 1px solid var(--line);
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** صفحه را به پهلو بکش — دیگر تکان نمی‌خورد. نوارِ اسکرولِ افقی رفته و جعبهٔ کناری حالا داخلِ صفحه جا شده. با سه قدم رسیدی اینجا: نصف‌کردن گفت مقصر `.callout` است، Computed گفت مقصر `width` است، و یک `max-width` رفعش کرد.

> 🤖 **با AI:** CSS خراب را به دستیار AI ات بده و بپرس «چرا این صفحه یک اسکرولِ افقی دارد؟». گاهی درست جواب می‌دهد، ولی خیلی وقت‌ها با اعتمادبه‌نفس چیزِ دیگری را مقصر می‌کند (`margin` یا `overflow`) که اصلاً ربطی ندارد. جوابش را دربست نپذیر — همان‌جا در DevTools موس را روی عناصر ببر و ببین **کدام جعبه** واقعاً از لبه بیرون می‌زند. مرورگر مدرک دارد، AI فقط حدس. این بهترین شکلِ «AI هم اشتباه می‌کند» است.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| debugging | دیباگینگ | مقصریابیِ روشمندِ یک خرابی، به‌جای حدس‌زدن |
| comment | کامِنت | متنی بینِ `/*` و `*/` که مرورگر اجرا نمی‌کند؛ برای خاموش‌کردنِ موقتیِ کد |
| Computed | کامپیوتِد | زبانهٔ DevTools که مقدارِ نهایی و واقعیِ هر property را نشان می‌دهد |
| overflow | اورفلو | وقتی محتوا از جعبه‌اش بیرون می‌زند |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن به بالا جواب بده: اگر یک صفحه یک اسکرولِ افقیِ ناخواسته داشت، اولین دو کاری که می‌کنی چیست؟

**تمرین اجباری:** به صفحهٔ همین فصل یک باگِ عمدیِ تازه بده: یک قاعدهٔ `.page p { width: 900px; }` اضافه کن و ببین دوباره اسکرولِ افقی برمی‌گردد. حالا با روشِ نصف‌کردن و بعد Computed، خودت مقصر را پیدا کن و با `max-width` رفعش کن — این‌بار بدونِ اینکه من بگویم کجاست.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** یکی از سایت‌های موردعلاقه‌ات را روی گوشی یا در پنجرهٔ باریک باز کن و ببین آیا اسکرولِ افقیِ ناخواسته دارد. اگر داشت، با موس‌بردن روی عناصر در Elements، آن جعبه‌ای را پیدا کن که از صفحه بیرون زده — و حدس بزن یک `width` ثابت است یا یک تصویرِ بدونِ `max-width`.

## در فصل بعد

الان ابزارِ مقصریابی را داری: نصف‌کردن، Computed، و پیداکردنِ عنصرِ خراب‌کار. این آخرین مهارتِ تازه پیش از پروژهٔ بزرگ بود. دو فصلِ بعد، پروژهٔ نهاییِ دوره است: در فصلِ بعد یک سایتِ **چندصفحه‌ای** واقعی می‌سازی که همهٔ ترم‌ها را کنارِ هم می‌گذارد — semantic، layout، responsive، dark mode، component و token — و همین مهارتِ اشکال‌زدایی هم کنارت می‌ماند تا هر جا گیر کردی، مقصر را پیدا کنی نه اینکه حدس بزنی.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/taropood/lessons/t6/s09-debugging (یادستان, Yaadestan)
