# فصل ۰۶ — دسترس‌پذیری عمیق

<div dir="rtl">

# فصل ۰۶ — دسترس‌پذیری عمیق

## در این فصل چه می‌سازی

در ترم ۱ یاد گرفتی که HTMLِ semantic نصفِ کارِ دسترس‌پذیری را خودش انجام می‌دهد. حالا نصفِ دیگر را می‌سازیم — همان جاهایی که با CSS و انتخاب‌های خودت یا صفحه را برای همه باز می‌کنی، یا بی‌آنکه بفهمی در را می‌بندی. آخرِ فصل یک کارتِ پروفایلِ کوچک داری که کاملاً با **صفحه‌کلید** کار می‌کند، هر چیزِ قابل‌فوکوس یک حلقهٔ `focus`ِ دیدنی دارد، متنش خوانا است، و ARIA را فقط جایی گذاشته‌ای که واقعاً لازم بوده. مهم‌تر از خودِ کارت، یاد می‌گیری چطور خرابی‌های دسترس‌پذیری را — که با چشم دیده نمی‌شوند — خودت پیدا کنی.

![یک کارتِ پروفایل که یک مسیرِ نقطه‌چینِ حرکتِ صفحه‌کلید رویش کشیده شده: از منوی بالا شروع می‌شود، به دکمهٔ اصلی می‌رسد و بعد به دکمهٔ آیکونی؛ دورِ عنصرِ فعال یک قابِ ضخیمِ قرمز هست که همان حلقهٔ focus را نشان می‌دهد](/lesson-assets/t6-s06-accessibility-deep/prompt/01-image-focus-order.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- یک صفحه را فقط با `Tab` و `Enter` بپیمایی و خرابی‌هایش را پیدا کنی
- برای هر چیزِ قابل‌فوکوس یک حلقهٔ `focus`ِ دیدنی نگه داری
- بگویی ARIA کِی لازم است و کِی به‌جای کمک ضرر می‌زند
- رنگِ متن را به‌قدرِ کافی خوانا (contrast) نگه داری

## قبل از شروع

- **از ترم ۱ فصل ۹:** پیمایش با `Tab`، landmark ها، `alt` درست — پایهٔ همین فصل است.
- **از ترم ۵ فصل ۱:** `:focus` و `:focus-visible` — حلقهٔ focus را با همین می‌سازیم.

مثل همیشه فقط یک مرورگر لازم داری، یا فقط همین آزمایشگاه.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [آزمایشگاه این فصل را باز کن](/lab/embed/taropood/term-6-professional/session-06-accessibility-deep) — یک کارتِ پروفایل می‌بینی که یک دکمه‌اش با `<div>` ساخته شده و با صفحه‌کلید اصلاً قابلِ رسیدن نیست. کارِ این فصل این است که این خرابی‌ها را با `Tab` پیدا و یکی‌یکی درست کنی.

## ۱. تست با صفحه‌کلید: `Tab` را بزن

خیلی‌ها با ماوس یا لمس کار نمی‌کنند: کسی که نمی‌بیند، کسی که دستش می‌لرزد، کسی که فقط صفحه‌کلید دارد. همهٔ این‌ها با یک کلید در صفحه حرکت می‌کنند: `Tab`. هر بار که `Tab` را بزنی، فوکوس به عنصرِ **قابلِ‌تعاملِ بعدی** می‌پرد — لینک، دکمه، فیلد — و `Enter` آن را فعال می‌کند.

این ساده‌ترین و مهم‌ترین تستِ دسترس‌پذیری است: **ماوس را کنار بگذار و فقط با `Tab` کلِ صفحه را طی کن.** در آزمایشگاه همین را بکن. حواست به دو چیز باشد: آیا به **همه‌چیز** می‌رسی؟ و ترتیبِ پرش‌ها منطقی است؟

ترتیبِ این پرش‌ها را خودت جدا تعیین نمی‌کنی؛ **از ترتیبِ HTML می‌آید**. عنصرها به همان ترتیبی که در فایل نوشته شده‌اند فوکوس می‌گیرند. برای همین یک قانونِ ساده داریم: چیزها را در HTML به همان ترتیبی بنویس که می‌خواهی کاربر به آن‌ها برسد؛ آن‌وقت ترتیبِ صفحه‌کلید خودش درست می‌شود.

## ۲. `focus` باید دیده شود

وقتی با `Tab` حرکت می‌کنی، باید **ببینی** الان کجایی. مرورگر برای همین دورِ عنصرِ فعال یک حلقه می‌کشد. این حلقه برای کاربرِ صفحه‌کلید مثلِ نشانگرِ ماوس است — بی‌آن، گم می‌شود.

در ترم ۵ با `:focus-visible` آشنا شدی؛ اینجا ازش یک حلقهٔ تمیز و پُررنگ می‌سازیم:

</div>

```css
:focus-visible {
  outline: 3px solid var(--focus);
  outline-offset: 2px;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** حالا در آزمایشگاه `Tab` بزن — دورِ هر لینک و دکمه یک قابِ قرمزِ واضح ظاهر می‌شود که با هر پرش جابه‌جا می‌شود. همیشه می‌دانی کجایی.

> ⚠️ **مواظب باش:** رایج‌ترین اشتباهِ دسترس‌پذیری در کلِ وب یک خطِ کوتاه است: `outline: none`. خیلی‌ها چون حلقهٔ پیش‌فرض را زشت می‌دانند حذفش می‌کنند — و کاربرِ صفحه‌کلید را کاملاً کور می‌کنند. اگر حلقهٔ پیش‌فرض را دوست نداری، **جایگزینش کن**، حذفش نکن. یک حلقهٔ زیبای خودت بگذار، ولی هیچ‌وقت صفحه را بی‌حلقه رها نکن.

## ۳. ARIA: کِی لازم است و کِی مضر

`ARIA` مجموعه‌ای از attribute هاست که به ماشین‌ها اطلاعاتِ اضافه می‌دهند — مثلِ `role` (این چیست؟) و `aria-label` (اسمش چیست؟). به‌نظر می‌رسد هرچه بیشتر، بهتر. ولی حقیقت برعکس است، و این مهم‌ترین درسِ فصل است: **اول HTMLِ بومی، ARIA فقط برای پُرکردنِ شکاف.**

چرا؟ چون تگ‌های بومی از قبل نقششان را دارند. `<button>` به ماشین می‌گوید «من دکمه‌ام»، با صفحه‌کلید کار می‌کند و `Enter` و `Space` را می‌فهمد — همه رایگان. حالا فرض کن کسی دکمهٔ «دنبال کن» را این‌طور ساخته باشد:

</div>

```html
<div class="btn" role="button">دنبال کن</div>
```

<div dir="rtl">

روی صفحه شبیهِ یک دکمه است. ولی در آزمایشگاه با `Tab` امتحانش کن: فوکوس **اصلاً به آن نمی‌رسد**؛ ازش رد می‌شود، انگار وجود ندارد. کاربرِ صفحه‌کلید هیچ‌وقت نمی‌تواند «دنبال کن» را بزند.

![دو دکمهٔ به‌ظاهر یک‌شکل کنار هم با یک مسیرِ نقطه‌چینِ صفحه‌کلید؛ مسیر روی دکمهٔ توپُرِ سمتِ راست می‌ایستد و دورش یک قابِ ضخیمِ قرمز می‌گیرد، ولی از دکمهٔ خط‌چینِ توخالیِ سمتِ چپ می‌پرد و رد می‌شود بی‌آنکه قابی بگیرد](/lesson-assets/t6-s06-accessibility-deep/prompt/02-image-native-vs-div.png)

> 🔧 **اگر کار نکرد:** آن `role="button"` فقط **اسمِ** «دکمه» را چسبانده، ولی `<div>` هیچ‌کدام از رفتارهای واقعیِ دکمه را ندارد — نه قابلِ‌فوکوس است، نه `Enter` را می‌فهمد. راهِ حل ARIAی بیشتر نیست؛ راهِ حل عنصرِ **بومیِ** درست است. `<div role="button">` را با `<button>` عوض کن:

</div>

```html
<button class="btn" type="button">دنبال کن</button>
```

<div dir="rtl">

حالا `Tab` مستقیم رویش می‌ایستد، حلقهٔ focus می‌گیرد و `Enter` فعالش می‌کند — همه بدونِ یک attributeِ اضافه. این قاعدهٔ طلایی است: هر جا یک تگِ بومی برای کاری هست، هیچ مقدار ARIA جای آن را نمی‌گیرد.

پس ARIA کِی **درست** است؟ دقیقاً جایی که HTML حرفی برای گفتن ندارد. دکمهٔ آیکونیِ «هم‌رسانی» متنِ دیدنی ندارد — فقط یک آیکون. screen reader چیزی برای خواندن ندارد. اینجا `aria-label` شکاف را پُر می‌کند:

</div>

```html
<button class="icon-btn" type="button" aria-label="هم‌رسانی پروفایل">
```

<div dir="rtl">

این ARIAی درست است: اسمی می‌دهد که HTML به‌تنهایی نمی‌توانست بدهد.

## ۴. contrast: متن باید خوانا باشد

یک رنگِ متنِ کم‌رنگ ممکن است روی صفحهٔ تو قشنگ باشد، ولی برای چشمِ خیلی‌ها — زیرِ نورِ آفتاب، روی صفحهٔ ارزان، با چشمِ خسته — ناخواناست. فاصلهٔ رنگِ متن از پس‌زمینه‌اش را **contrast** می‌گویند، و باید به‌قدرِ کافی زیاد باشد. بیا کم‌بودنش را ببینیم؛ رنگِ توضیح را به یک خاکستریِ پریده عوض کن:

</div>

```css
.desc {
  color: #b8b2a4;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** متنِ توضیح حالا انگار محو شده و به‌سختی خوانده می‌شود. همان متن را با `#5a5342` (تیره‌تر) بگذار: بی‌آنکه طراحی به‌هم بریزد، کاملاً خوانا می‌شود. قاعده ساده است: رنگ را برای خوانایی انتخاب کن، نه فقط برای زیبایی — و اگر شک داری، تیره‌ترش کن.

> 💡 **نکته:** DevTools مرورگر خودش contrast را برایت اندازه می‌گیرد. دکمهٔ Inspect را بزن و نشانگر را روی متن ببر؛ در کادرِ کوچکی که باز می‌شود، جلوی `Contrast` یک عدد و یک علامت می‌بینی که می‌گوید به حدِ لازم رسیده یا نه. در پنل Styles هم روی مربعِ رنگیِ کنارِ `color` کلیک کن تا همان عدد را ببینی. لازم نیست حدس بزنی.

## ۵. کد کامل

اول `index.html` — دکمهٔ بومی، `nav` با `aria-label` که این منو را از منوهای دیگر جدا می‌کند، و دکمهٔ آیکونی با `aria-label`:

</div>

```html
<!-- index.html -->
<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
  <head>
    <meta charset="UTF-8">
    <meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1">
    <title>دسترس‌پذیری عمیق</title>
    <link rel="stylesheet" href="styles.css">
  </head>
  <body>
    <main class="card">
      <h1>پروفایلِ آوا</h1>
      <nav class="menu" aria-label="پیمایش پروفایل">
        <ul>
          <li><a href="#posts">پست‌ها</a></li>
          <li><a href="#about">درباره</a></li>
        </ul>
      </nav>
      <p class="desc">این پروفایل را دنبال کن تا پست‌های تازه‌اش را ببینی.</p>
      <footer class="actions">
        <button class="btn" type="button">دنبال کن</button>
        <button class="icon-btn" type="button" aria-label="هم‌رسانی پروفایل">
          <svg class="icon" viewBox="0 0 24 24" width="20" height="20" aria-hidden="true">
            <path d="M18 16.08c-.76 0-1.44.3-1.96.77L8.91 12.7c.05-.23.09-.46.09-.7s-.04-.47-.09-.7l7.05-4.11c.54.5 1.25.81 2.04.81 1.66 0 3-1.34 3-3s-1.34-3-3-3-3 1.34-3 3c0 .24.04.47.09.7L8.04 9.81C7.5 9.31 6.79 9 6 9c-1.66 0-3 1.34-3 3s1.34 3 3 3c.79 0 1.5-.31 2.04-.81l7.12 4.16c-.05.21-.08.43-.08.65 0 1.61 1.31 2.92 2.92 2.92s2.92-1.31 2.92-2.92-1.31-2.92-2.92-2.92z" fill="currentColor" />
          </svg>
        </button>
      </footer>
    </main>
  </body>
</html>
```

<div dir="rtl">

و `styles.css` با حلقهٔ focus و رنگِ خوانا:

</div>

```css
/* styles.css */
* {
  box-sizing: border-box;
}

:root {
  --bg: #f6edda;
  --card: #ffffff;
  --ink: #2c2114;
  --muted: #5a5342;
  --brand: #2a6b93;
  --line: #d8ccae;
  --focus: #bc3e1c;
}

body {
  margin: 0;
  font-family: Tahoma, sans-serif;
  background-color: var(--bg);
  color: var(--ink);
  padding: 40px;
  line-height: 1.9;
}

.card {
  max-width: 360px;
  margin-inline: auto;
  padding: 24px;
  background-color: var(--card);
  border: 1px solid var(--line);
  border-radius: 16px;
}

.card h1 {
  margin: 0 0 10px;
  font-size: 1.4rem;
}

.menu ul {
  display: flex;
  gap: 16px;
  margin: 0 0 12px;
  padding: 0;
  list-style: none;
}

.menu a {
  color: var(--brand);
  font-weight: 700;
  text-decoration: none;
}

.desc {
  margin: 0 0 18px;
  color: var(--muted);
}

.actions {
  display: flex;
  gap: 10px;
  align-items: center;
  margin: 0;
}

.btn {
  padding: 8px 18px;
  border: 1px solid var(--brand);
  border-radius: 10px;
  background-color: var(--brand);
  color: #ffffff;
  font-family: inherit;
  font-size: 1rem;
  font-weight: 700;
  cursor: pointer;
}

.icon-btn {
  display: inline-flex;
  padding: 8px;
  border: 1px solid var(--line);
  border-radius: 10px;
  background-color: transparent;
  color: var(--brand);
  cursor: pointer;
}

/* har chizi ke focus migirad yek halghe-ye didani darad */
:focus-visible {
  outline: 3px solid var(--focus);
  outline-offset: 2px;
}
```

<div dir="rtl">

## ۶. همیار AI: کمکِ درست، اشتباهِ رایج

دسترس‌پذیری دقیقاً همان‌جایی است که AI هم بیشترین کمک و هم بیشترین اشتباه را دارد — چون درباره‌اش پُرحرف و مطمئن است، ولی زیاده‌رویِ ARIA اش را فقط وقتی می‌فهمی که خودت قاعده را بلد باشی. سه قانونِ ثابتِ کار با AI در کلِ این خودآموز این‌هاست:

> 🤖 **با AI:** سه قانون را عیناً به خاطر بسپار: **«اول خودت، بعد AI»** — اول با معیارهای خودت تصمیم بگیر، بعد نظر AI را به‌عنوان نظرِ دوم بشنو، نه جوابِ نهایی. **«خط به خط»** — هر چیزی را که AI می‌دهد خط‌به‌خط بخوان و بفهم، هیچ‌وقت یک‌جا کپی نکن. **«AI هم اشتباه می‌کند»** — و همین الان یک نمونه‌اش را با هم می‌بینیم.

**کاربردِ خوب.** بهترین استفادهٔ AI اینجا یک بازبینیِ **بعد از** کارِ خودت است — یک جفت‌چشمِ دوم:

> 🤖 **با AI:** بعد از اینکه خودت با `Tab` صفحه را تست کردی، HTML ات را به دستیار AI ات بده و بپرس: «آیا چیزی در این صفحه هست که کاربرِ صفحه‌کلید به آن نرسد، یا دکمه‌ای که اسمِ خوانا نداشته باشد؟». این کمک می‌کند شکافی را که از چشمت افتاده ببینی — ولی هر پیشنهادش را **خودت در آزمایشگاه با `Tab` بسنج**، نه اینکه فقط باور کنی.

**کاربردِ اشتباه.** حالا نمونه‌ای که AI با اعتمادبه‌نفسِ کامل، صفحه را **بدتر** می‌کند. اگر بگویی «این صفحه را دسترس‌پذیرتر کن»، خیلی وقت‌ها AI شروع می‌کند به پاشیدنِ ARIA روی همه‌چیز — حتی روی چیزهایی که از قبل بومی و درست‌اند:

</div>

```html
<nav class="menu" role="navigation" aria-label="پیمایش پروفایل">
  ...
</nav>
<button class="btn" type="button" role="button" aria-label="دنبال کن">دنبال کن</button>
```

<div dir="rtl">

قاطع توضیح می‌دهد «این‌ها صفحه را دسترس‌پذیرتر می‌کنند». ولی با همان چیزی که در این فصل فهمیدی می‌توانی ردش کنی. `<nav>` از قبل به ماشین می‌گوید «من ناوبری‌ام»، پس `role="navigation"` فقط همان حرف را دوباره می‌زند — مثلِ تابلوی «در» روی یک در. `<button>` از قبل نقشِ دکمه دارد، پس `role="button"` رویش زیادی است. و آن `aria-label="دنبال کن"` که عینِ متنِ دیدنیِ دکمه است، بدترین‌شان است: اسمِ دستی‌ای می‌گذارد که اگر فردا متنِ دکمه را عوض کنی، این برچسب پشتِ سرش عوض نمی‌شود و ماشین حرفِ اشتباه می‌زند.

قاعده وارونهٔ چیزی است که به‌نظر می‌رسد: **ARIA را برای پُرکردنِ شکاف به‌کار ببر، نه برای تکرارِ چیزی که HTML از قبل می‌گوید.** ARIAی درست همان یک `aria-label` روی دکمهٔ آیکونی بود که متن نداشت. این بهترین درسِ «AI هم اشتباه می‌کند» است: جمله‌ای می‌سازد که کمک‌کننده به‌نظر می‌رسد، ولی وقتی خط‌به‌خط با فهمِ خودت بسنجی‌اش، می‌بینی دارد شلوغی و خطا اضافه می‌کند. اول خودت، بعد AI.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| focus order | فوکوس اُردِر | ترتیبی که `Tab` بینِ عنصرها می‌پرد؛ از ترتیبِ HTML می‌آید |
| ARIA | آریا | attribute هایی که به ماشین‌ها نقش و اسمِ اضافه می‌دهند؛ فقط برای پُرکردنِ شکاف |
| role | رول | attributeِ ARIA که می‌گوید یک عنصر «چیست» |
| aria-label | آریا لِیبِل | اسمِ خوانا برای عنصری که متنِ دیدنی ندارد، مثلِ دکمهٔ آیکونی |
| contrast | کُنتراست | فاصلهٔ رنگِ متن از پس‌زمینه؛ هرچه بیشتر، خواناتر |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن به بالا جواب بده: چرا `<div role="button">` بدتر از یک `<button>`ِ ساده است؟

**تمرین اجباری:** به کارت یک دکمهٔ آیکونیِ دوم اضافه کن (مثلاً یک آیکونِ «پیام») که فقط آیکون دارد و متن ندارد. با `Tab` تست کن که فوکوس رویش می‌ایستد و حلقه می‌گیرد، و یک `aria-label`ِ معنادار برایش بگذار. بعد کلِ کارت را فقط با صفحه‌کلید طی کن و مطمئن شو به همهٔ عنصرهای تعاملی می‌رسی.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** رنگِ لینک‌های منو را عمداً به یک آبیِ خیلی روشن ببر تا contrast اش کم شود، بعد در DevTools عددِ نسبت را ببین. حالا آن‌قدر تیره‌اش کن تا علامتِ ✓ بگیرد. عددِ نهایی را یادداشت کن — این حسِ «چقدر تیره کافی است» را در تو می‌سازد.

## در فصل بعد

الان می‌توانی یک صفحه را برای همه باز نگه داری. فصل بعد سراغِ چیزی می‌رویم که کاربر هم مثلِ دسترس‌پذیری حسش می‌کند ولی معمولاً نمی‌بیندش چرا: **سرعت**. یاد می‌گیری چرا صفحه موقعِ بارگذاری می‌پرد و چطور با `width`/`height` جلویش را بگیری، چطور تصویرها را سبک کنی، و چطور CSSِ بی‌استفاده را پیدا و حذف کنی.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/taropood/lessons/t6/s06-accessibility-deep (یادستان, Yaadestan)
