# فصل ۰۴ — design system کوچک خودت

<div dir="rtl">

# فصل ۰۴ — design system کوچک خودت

## در این فصل چه می‌سازی

فصلِ قبل component های مستقل ساختی. ولی وقتی چند component داری — کارت، دکمه، قیمت — از کجا مطمئن شوی همه یک زبانِ بصری دارند؟ یک آبیِ واحد، یک ریتمِ فاصلهٔ واحد، یک گوشهٔ گِردیِ واحد؟ حرفه‌ای‌ها این را با یک **design system کوچک** حل می‌کنند: چند مقدارِ پایه که یک بار تعریف می‌شوند و همه‌جا به‌کار می‌روند. این فصل رنگ و فاصله و فونتِ صفحه را به **design token** تبدیل می‌کنی و می‌بینی که تغییرِ یک خط، کلِ ظاهرِ سایت را هماهنگ عوض می‌کند.

![چند design token در یک ستون سمت راست — چند نمونهٔ رنگ، چند پلهٔ فاصله، یک شکلِ گوشهٔ گِرد — که با خطوطی به یک کارت و یک دکمه در سمت چپ وصل شده‌اند و رنگ و فاصلهٔ آن‌ها را تغذیه می‌کنند](/lesson-assets/t6-s04-design-system/prompt/01-image-tokens-feed.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- رنگ و فاصله و فونت را به‌شکلِ design token در `:root` تعریف کنی
- یک مقیاسِ فاصله بسازی و به‌جای عددهای دلبخواه از آن استفاده کنی
- با `var()` همان token ها را در چند component به‌کار ببری
- با عوض‌کردنِ یک خط، رنگِ کلِ صفحه را یک‌دست تغییر بدهی

## قبل از شروع

- **از ترم ۲:** custom properties — `--name`، `var()`، و اینکه `:root` یعنی «کلِ صفحه». این فصل کاربردِ حرفه‌ایِ همان است.
- **از فصل ۱ همین ترم:** اسم‌گذاریِ یک‌دست و بخش‌بندیِ فایل.
- **از فصل ۳ همین ترم:** component ها (کارت و دکمه) که این‌بار با token تغذیه‌شان می‌کنیم.

مثل همیشه فقط یک مرورگر لازم داری، یا فقط همین آزمایشگاه.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [آزمایشگاه این فصل را باز کن](/lab/embed/taropood/term-6-professional/session-04-design-system) — یک صفحه می‌بینی که رنگ‌ها و فاصله‌هایش با دست و کمی ناهماهنگ نوشته شده‌اند. کارِ این فصل این است که همه را به token تبدیل کنی و ناهماهنگی را از ریشه ببندی.

## ۱. مشکلِ عددهای جادویی

به این تکه نگاه کن. قیمت و دکمه هر دو قرار بوده «آبیِ برند» باشند، و هر کدام یک `padding` و `margin` دستی دارند:

</div>

```css
.card__price {
  color: #2a6b93;
  margin-block-end: 14px;
}

.btn {
  background-color: #2b6d95;
  border-radius: 8px;
  padding: 8px 15px;
}
```

<div dir="rtl">

با دقت به دو رنگ نگاه کن: `#2a6b93` و `#2b6d95`. این‌ها قرار بوده **یک** رنگ باشند، ولی چون هر کدام را جدا با دست تایپ کرده‌ای، کمی از هم فاصله گرفته‌اند. روی صفحه، قیمت و دکمه دو آبیِ **کمی متفاوت** دارند — و چشم این ناهماهنگیِ ریز را حس می‌کند، حتی اگر نتواند دقیق بگوید چرا.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** به این «drift» می‌گویند — عددهایی که باید یکی باشند، به‌مرور از هم دور می‌افتند. مشکل این است که «آبیِ برند» در کدت **اسم ندارد**؛ فقط چند کپیِ دست‌نویسِ یک عدد است، و کپی‌ها هیچ‌وقت دقیق هم نمی‌مانند. حالا تصور کن بخواهی رنگِ برند را عوض کنی: باید تک‌تکِ این کپی‌ها را پیدا کنی و یکی را هم که جا انداختی، تا ابد آبیِ قدیمی می‌ماند. راهِ درست این است که آن رنگ را **یک بار** اسم بگذاری و همه‌جا به همان اسم اشاره کنی.

## ۲. design token: یک بار تعریف کن، همه‌جا استفاده کن

یک **design token** چیزی جز یک custom property با اسمِ بامعنا نیست — همان `--name` که در ترم ۲ ساختی، ولی این‌بار به‌عنوان واحدِ پایهٔ یک سیستم. token ها را در `:root` تعریف کن تا کلِ صفحه ببیندشان:

</div>

```css
:root {
  --color-brand: #2a6b93;
  --color-surface: #ffffff;
  --color-ink: #2c2114;
}
```

<div dir="rtl">

حالا هرجا آن آبی را می‌خواهی، به‌جای تایپِ دوبارهٔ عدد، به token اشاره کن:

</div>

```css
.card__price {
  color: var(--color-brand);
}

.btn {
  background-color: var(--color-brand);
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** حالا قیمت و دکمه **دقیقاً** یک آبی دارند، چون هر دو به همان یک token اشاره می‌کنند؛ دیگر امکانِ drift نیست. مهم‌تر: خطِ `--color-brand: #2a6b93;` را به یک رنگِ دیگر (مثلاً `#7a4f9e`) عوض کن. هم قیمت، هم دکمه، **با هم** بنفش می‌شوند. یک خط، کلِ برند.

**Checkpoint.** قبل از ادامه، جواب بده: اگر برندِ سایت را از آبی به سبز ببری، در نسخهٔ اولِ این فصل (با عددهای دستی) چند جا را باید عوض کنی، و در نسخهٔ token چند جا؟ (جواب: در نسخهٔ دستی، هر جایی که عدد کپی شده — و همیشه خطرِ جا انداختنِ یکی هست؛ در نسخهٔ token، دقیقاً **یک** جا.)

## ۳. یک مقیاس برای فاصله‌ها

همان بیماری برای فاصله‌ها هم هست: یکی `14px`، یکی `15px`، یکی `20px` — عددهایی که هیچ منطقی بینشان نیست. جوابش یک **مقیاس** است: یک فهرستِ کوتاه و منظم از فاصله‌های مجاز که همه از آن انتخاب می‌کنند. یک مقیاسِ ساده و پرکاربرد، هر پله را روی پلهٔ قبلی می‌سازد:

</div>

```css
:root {
  --space-1: 4px;
  --space-2: 8px;
  --space-3: 16px;
  --space-4: 24px;
}
```

<div dir="rtl">

حالا به‌جای عددهای دلبخواه، از این پله‌ها استفاده کن: `padding: var(--space-3)`، `gap: var(--space-3)`، `margin-block-end: var(--space-2)`. چون همه از یک مقیاس می‌آیند، فاصله‌های صفحه یک **ریتمِ** یک‌دست پیدا می‌کنند، نه یک مشت عددِ تصادفی.

> 💡 **نکته:** مقیاس فقط برای فاصله نیست. همان فکر را برای گوشهٔ گِرد (`--radius`) و فونت (`--font-base`) هم به‌کار ببر. هر مقداری که بیش از یک بار تکرار می‌شود، یک نامزدِ خوب برای token است. قانون: **اگر دو بار تایپش کردی، احتمالاً باید یک token باشد.**

## کد کاملِ این فصل

اول `styles.css` با همهٔ token ها بالای فایل، و بعد component ها که فقط به token اشاره می‌کنند:

</div>

```css
/* styles.css */
:root {
  /* rang-ha */
  --color-page: #f6edda;
  --color-surface: #ffffff;
  --color-ink: #2c2114;
  --color-brand: #2a6b93;

  /* meghyas-e faseleh: har pele rooye ghabli mikhabad */
  --space-1: 4px;
  --space-2: 8px;
  --space-3: 16px;
  --space-4: 24px;

  /* shekl */
  --radius: 10px;
  --font-base: Tahoma, sans-serif;
}

* {
  box-sizing: border-box;
  margin: 0;
  padding: 0;
}

body {
  font-family: var(--font-base);
  background-color: var(--color-page);
  color: var(--color-ink);
  line-height: 1.7;
}

.page {
  max-width: 560px;
  margin-inline: auto;
  padding: var(--space-4);
}

h1 {
  margin-block-end: var(--space-4);
}

.cards {
  list-style: none;
  display: grid;
  grid-template-columns: 1fr 1fr;
  gap: var(--space-3);
}

.card {
  background-color: var(--color-surface);
  border: 1px solid #d8ccae;
  border-radius: var(--radius);
  padding: var(--space-3);
}

.card__title {
  font-size: 1.1rem;
  margin-block-end: var(--space-2);
}

.card__price {
  color: var(--color-brand);
  margin-block-end: var(--space-3);
}

.btn {
  font: inherit;
  background-color: var(--color-brand);
  color: var(--color-surface);
  border: none;
  border-radius: var(--radius);
  padding: var(--space-2) var(--space-3);
  cursor: pointer;
}
```

<div dir="rtl">

و `index.html`:

</div>

```html
<!-- index.html -->
<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
  <head>
    <meta charset="UTF-8">
    <meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1">
    <title>design system کوچک</title>
    <link rel="stylesheet" href="styles.css">
  </head>
  <body>
    <main class="page">
      <h1>محصولات</h1>
      <ul class="cards">
        <li class="card">
          <h2 class="card__title">هدفون</h2>
          <p class="card__price">۲۵۰ سکه</p>
          <button class="btn">خرید</button>
        </li>
        <li class="card">
          <h2 class="card__title">کیبورد</h2>
          <p class="card__price">۴۸۰ سکه</p>
          <button class="btn">خرید</button>
        </li>
      </ul>
    </main>
  </body>
</html>
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** دو کارتِ هماهنگ می‌بینی؛ گوشه‌ها یک‌اندازه گِرد، آبیِ قیمت و دکمه دقیقاً یکی، و فاصله‌ها با یک ریتمِ منظم. حالا فقط `--radius` را از `10px` به `2px` عوض کن — کارت‌ها **و** دکمه‌ها، همه با هم، تیزگوشه می‌شوند. این کلِ ایدهٔ design system است: چند مقدارِ پایه که همه‌چیز از آن‌ها تغذیه می‌شود.

![دو کارتِ محصولِ کاملاً هماهنگ کنارِ هم، با گوشه‌های یک‌اندازه گِرد، دکمه‌های هم‌رنگ، و فاصله‌های منظم — همه از یک مجموعه token واحد](/lesson-assets/t6-s04-design-system/prompt/02-image-consistent-cards.png)

> 🤖 **با AI:** فهرستِ token هایت را به دستیار AI ات بده و بپرس «کدام عددهای دیگرِ این فایل بهتر است token شوند؟». جوابش را با معیارِ خودت بسنج (هر مقداری که بیش از یک بار تکرار شده) و در آزمایشگاه امتحان کن. مواظب باش: AI گاهی پیشنهاد می‌کند برای **هر** مقدار token بسازی، حتی آن‌هایی که فقط یک بار به‌کار رفته‌اند — این سیستم را شلوغ می‌کند، نه یک‌دست. token برای چیزی است که **تکرار** می‌شود.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| design token | دیزاین توکِن | یک مقدارِ پایهٔ نام‌دار (رنگ/فاصله/فونت) که همه‌جا به‌کار می‌رود |
| scale | اِسکِیل | یک فهرستِ منظم و کوتاه از مقدارهای مجاز (مثلِ مقیاسِ فاصله) |
| drift | دِریفت | وقتی چند کپیِ دستیِ یک مقدار، به‌مرور از هم دور می‌افتند |
| consistency | کانسیستِنسی | یک‌دستی؛ اینکه همهٔ component ها یک زبانِ بصری داشته باشند |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

**تمرین اجباری:** یک token تازه به اسمِ `--color-accent` با یک رنگِ گرم (مثلاً `#bc3e1c`) اضافه کن، و یک modifier `.btn--accent` بساز که فقط `background-color: var(--color-accent);` را عوض کند. یک دکمهٔ دوم با این class بگذار. حالا مقدارِ `--color-accent` را در `:root` عوض کن و ببین دکمه بدونِ دست‌زدن به `.btn--accent` رنگ عوض می‌کند.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** یک token اشتباه بساز: مقدارِ `--space-3` را به `var(--space-4)` تغییر بده (یک token که به token دیگری اشاره می‌کند) و ببین همه‌جا که `--space-3` به‌کار رفته بزرگ‌تر می‌شود. بعد با یک جمله توضیح بده چرا داشتنِ یک مقیاسِ token به‌جای عددهای پراکنده، این‌جور آزمایش‌ها را ممکن می‌کند.

## در فصل بعد

الان یک design system کوچکِ خودت را داری: token های رنگ و فاصله و فونت که کلِ ظاهر را یک‌دست و قابل‌تغییر نگه می‌دارند. تا اینجا همهٔ گرافیک‌هایمان مستطیل و دایره و رنگ بوده. فصل بعد یک ابزارِ تازه برای گرافیک یاد می‌گیری: `<svg>` — که با آن می‌توانی آیکون‌ها و شکل‌های بُرداریِ دقیق بسازی که در هر اندازه‌ای تیز و تمیز می‌مانند، و حتی رنگشان را با همین token هایی که امروز ساختی کنترل کنی.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/taropood/lessons/t6/s04-design-system (یادستان, Yaadestan)
