# فصل ۰۸ — animation و احترام به کاربر

<div dir="rtl">

# فصل ۰۸ — animation و احترام به کاربر

## در این فصل چه می‌سازی

در فصل قبل با `transition` یاد گرفتی چطور یک تغییر را نرم کنی — ولی `transition` همیشه یک محرک می‌خواهد: کاربر باید ماوس را ببرد رو، یا focus بدهد، تا چیزی حرکت کند. در این فصل حرکتی می‌سازی که **خودش** اجرا می‌شود، بی‌آنکه کسی دستش بزند، و می‌تواند بی‌نهایت تکرار شود. به این `animation` می‌گویند. آخر فصل یک نشانِ «پخش زنده» داری که نقطه‌اش مثل قلب می‌تپد — و مهم‌تر از خودِ حرکت، یاد می‌گیری چطور به کاربری که حرکت را دوست ندارد **احترام** بگذاری.

![نواری از چند فریمِ پشت‌سرِ هم که یک دایرهٔ سبز در آن‌ها کوچک و بزرگ می‌شود؛ فریم اول و آخر کوچک، فریم وسط بزرگ، و مرورگر فاصلهٔ بینشان را پُر می‌کند](/lesson-assets/t5-s08-animation/prompt/01-image-keyframes-timeline.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- با `@keyframes` گام‌های یک حرکت را از اول تا آخر تعریف کنی
- با property `animation` آن حرکت را با اسم، مدت، ریتم و تعدادِ تکرار روشن کنی
- با `prefers-reduced-motion` حرکت را برای کسی که آن را خاموش کرده، خاموش کنی
- بگویی چرا یک حرکتِ بی‌پایانِ توجه‌گیر بدون این احترام، یک اشتباهِ دسترس‌پذیری است

## قبل از شروع

- **از فصل ۷:** `transition` و ریتم‌ها (`ease`, `ease-in-out`) — همان ریتم‌ها اینجا هم به‌کار می‌روند.
- **از فصل ۶:** `transform: scale()` — گام‌های حرکتمان یک دایره را بزرگ و کوچک می‌کنند.
- **از ترم ۴:** `@media` — `prefers-reduced-motion` هم یک ویژگیِ `@media` است، مثلِ `prefers-color-scheme`.

مثل همیشه فقط یک مرورگر لازم داری، یا فقط همین آزمایشگاه.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [آزمایشگاه این فصل را باز کن](/lab/embed/taropood/term-5-interaction/session-08-animation) — یک نشانِ «پخش زنده» با یک نقطهٔ سبزِ ثابت می‌بینی. کارِ این فصل این است که خط‌به‌خط این نقطه را به تپش بیندازی و بعد یاد بگیری کجا و چطور جلوی این تپش را بگیری.

## ۱. animation چیست، و چرا با transition فرق دارد

`transition` یک پل بین **دو حالت** است: از رنگِ الان به رنگِ بعدِ hover. کاربر باید کاری کند تا این پل رد شود. ولی خیلی چیزها روی صفحه باید بی‌آنکه کسی دستشان بزند حرکت کنند: یک نشانِ «در حال بارگذاری»، یک نقطهٔ «پخش زنده»، یک فلش که آرام بالا و پایین می‌رود. برای این‌ها `animation` داریم.

فرقِ کلیدی دو چیز است: `animation` **خودش شروع می‌شود** (محرک نمی‌خواهد)، و می‌تواند **تکرار شود** — حتی بی‌نهایت. `transition` فقط یک‌بار، از A به B. `animation` می‌تواند A → B → A → B تا ابد.

ساختنِ یک animation دو قدم دارد که در دو بخشِ بعد یکی‌یکی می‌بینیم: اول **گام‌های حرکت** را با `@keyframes` تعریف می‌کنی، بعد آن گام‌ها را با property `animation` به یک عنصر **می‌چسبانی**.

## ۲. `@keyframes`: گام‌های حرکت را تعریف کن

`@keyframes` یعنی «فریم‌های کلیدی». تو فقط چند نقطهٔ مهمِ حرکت را می‌گویی — مثلاً «اولش این‌طور، وسطش آن‌طور، آخرش دوباره این‌طور» — و مرورگر خودش فاصلهٔ بینشان را نرم پُر می‌کند. هر گام را با یک درصد نشان می‌دهی: `0%` شروع، `100%` پایان، و هرچه بینشان بخواهی.

بیا یک تپش بسازیم: نقطه از اندازهٔ عادی شروع می‌شود، وسطِ راه بزرگ می‌شود، و آخرش به اندازهٔ عادی برمی‌گردد. این `@keyframes` را به CSS اضافه کن:

</div>

```css
@keyframes heartbeat {
  0% {
    transform: scale(1);
  }
  50% {
    transform: scale(1.6);
  }
  100% {
    transform: scale(1);
  }
}
```

<div dir="rtl">

`heartbeat` اسمی است که خودت گذاشته‌ای؛ می‌توانست هرچیزِ دیگری باشد. سه گام گفتیم: اولش اندازهٔ `۱` برابر، وسطش `۱٫۶` برابر، آخرش دوباره `۱`. دقت کن که `0%` و `100%` یکی‌اند — همین باعث می‌شود وقتی تکرار شود، حرکت بی‌پرش و روان به اول برگردد.

ولی هنوز هیچ اتفاقی نمی‌افتد. `@keyframes` فقط **دستورالعملِ** حرکت است، مثلِ یک دفترچهٔ آشپزی که هنوز کسی آشپزی نکرده. باید به یک عنصر بگویی «این دستورالعمل را اجرا کن».

## ۳. property `animation`: حرکت را روشن کن

حالا با property `animation` گام‌ها را به نقطه می‌چسبانیم. این property چهار چیزِ اصلی را یک‌جا می‌گیرد:

- **اسم** — کدام `@keyframes`؟ (`heartbeat`)
- **مدت** — هر دورِ کامل چند طول بکشد؟ (`1.5s`)
- **ریتم** — همان timing function فصل ۷ (`ease-in-out`)
- **تعدادِ تکرار** — چند بار؟ عددی مثل `3`، یا `infinite` برای بی‌نهایت

فعلاً این خط را مستقیم به `.live__dot` اضافه کن و ببین چه می‌شود:

</div>

```css
.live__dot {
  animation: heartbeat 1.5s ease-in-out infinite;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** نقطهٔ سبز حالا خودش، بی‌آنکه دستش بزنی، آرام می‌تپد و تا ابد ادامه می‌دهد. هیچ hover ای در کار نیست — به‌محضِ باز شدنِ صفحه شروع شد. حالا مقدارِ `1.5s` را به `0.4s` عوض کن: تپش تندتر و عصبی‌تر می‌شود. برگردانش به `1.5s`.

> 💡 **نکته:** ترتیبِ این چهار مقدار سخت‌گیر نیست جز یک جا: اگر **دو** مقدارِ زمانی بنویسی، مرورگر اولی را «مدت» و دومی را «تأخیرِ شروع» می‌فهمد. این تنها جای دردسرِ ترتیب است — و در بخش AI دقیقاً همین‌جا AI را سرِ کار می‌بینیم.

## ۴. `prefers-reduced-motion`: احترام به کاربر

الان یک مشکلِ جدی داریم که روی صفحهٔ خودت دیده نمی‌شود، ولی واقعی است. بعضی آدم‌ها با حرکتِ روی صفحه اذیت می‌شوند — سرگیجه، حالِ تهوع، حواس‌پرتی. برای همین در تنظیماتِ سیستم گزینه‌ای هست به‌نامِ «کاهش حرکت» (Reduce motion). وقتی کسی آن را روشن می‌کند، دارد به هر سایتی می‌گوید «لطفاً حرکتِ اضافه را برایم خاموش کن».

نقطهٔ ما این خواسته را نادیده می‌گیرد: هرکس هم که «کاهش حرکت» را روشن کرده باشد، باز این نقطه جلوِ چشمش تا ابد می‌تپد. بیا این را ببینیم. در Chrome کلیدِ `Ctrl+Shift+P` را بزن، `rendering` را تایپ کن و `Show Rendering` را انتخاب کن (همان که در ترم ۴ فصل ۷ دیدی)، و در پنلی که باز می‌شود گزینهٔ `Emulate CSS media feature prefers-reduced-motion` را روی `reduce` بگذار (یا در تنظیماتِ سیستمت «کاهش حرکت» را روشن کن).

نگاه کن: **نقطه هنوز می‌تپد.** ما به مرورگر گفته‌ایم کاربر حرکت نمی‌خواهد، ولی animation ما بی‌خیالِ این خواسته کارش را می‌کند.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** حرکت را مستقیم روی `.live__dot` گذاشتی، پس همیشه — حتی وقتی کاربر خاموشش خواسته — اجرا می‌شود. راهِ درست این است که animation را **فقط وقتی** بدهی که کاربر حرکت را رد نکرده باشد. برای این کار خطِ animation را از `.live__dot` بردار و داخلِ یک `@media (prefers-reduced-motion: no-preference)` بگذار — یعنی «فقط اگر کاربر ترجیحی برای کم‌کردنِ حرکت **نداده**، این حرکت را اجرا کن»:

</div>

```css
@media (prefers-reduced-motion: no-preference) {
  .live__dot {
    animation: heartbeat 1.5s ease-in-out infinite;
  }
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** حالا دوباره در DevTools بینِ `reduce` و `no-preference` جابه‌جا شو. با `no-preference` نقطه می‌تپد؛ با `reduce` نقطه کاملاً آرام و بی‌حرکت می‌ماند و نشان هنوز کارش را می‌کند — کاربر می‌بیند «پخش زنده» است، فقط بی‌تپش. این همان احترام است: حرکت یک **تزئین** است، نه اطلاعاتِ لازم، پس وقتی کاربر نخواستش، برش می‌داری بی‌آنکه چیزی از دست برود.

> 💡 **نکته:** چرا `no-preference` و نه اینکه حرکت را همیشه بدهیم و فقط داخلِ `reduce` خاموشش کنیم؟ چون این‌طور پیش‌فرضت «آرام» است و حرکت را فقط جایی که مطمئنی کاربر مانعی ندارد روشن می‌کنی. امن‌ترین حالت این است که سکوت پیش‌فرض باشد، نه سروصدا.

## ۵. کد کاملِ این فصل

اول `index.html`:

</div>

```html
<!-- index.html -->
<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
  <head>
    <meta charset="UTF-8">
    <meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1">
    <title>animation</title>
    <link rel="stylesheet" href="styles.css">
  </head>
  <body>
    <article class="card">
      <p class="live">
        <span class="live__dot"></span>
        در حال پخش
      </p>
      <h1>ویدیوی زنده</h1>
      <p class="desc">این نقطهٔ سبز خودش می‌تپد تا بگوید پخش زنده است.</p>
    </article>
  </body>
</html>
```

<div dir="rtl">

و `styles.css`:

</div>

```css
/* styles.css */
* {
  box-sizing: border-box;
}

:root {
  --bg: #f6edda;
  --card: #ffffff;
  --ink: #2c2114;
  --muted: #6b6150;
  --live: #55731b;
  --line: #d8ccae;
}

body {
  margin: 0;
  font-family: Tahoma, sans-serif;
  background-color: var(--bg);
  color: var(--ink);
  padding: 40px;
  line-height: 1.9;
}

.card {
  max-width: 340px;
  margin-inline: auto;
  padding: 24px;
  background-color: var(--card);
  border: 1px solid var(--line);
  border-radius: 16px;
}

.live {
  display: flex;
  align-items: center;
  gap: 8px;
  margin: 0;
  color: var(--live);
  font-weight: 700;
}

.live__dot {
  width: 12px;
  height: 12px;
  border-radius: 50%;
  background-color: var(--live);
}

.card h1 {
  margin-block: 14px 6px;
  font-size: 1.4rem;
}

.desc {
  margin: 0;
  color: var(--muted);
}

/* @keyframes -> gam-haye harekat ra tarif mikonad */
@keyframes heartbeat {
  0% {
    transform: scale(1);
  }
  50% {
    transform: scale(1.6);
  }
  100% {
    transform: scale(1);
  }
}

/* faghat vaghti karbar harekat ra rad nakarde bashad */
@media (prefers-reduced-motion: no-preference) {
  .live__dot {
    animation: heartbeat 1.5s ease-in-out infinite;
  }
}
```

<div dir="rtl">

![دو حالت کنارِ هم: سمتِ راست یک نقطهٔ سبز با چند کمانِ حرکت دورش که تپش را نشان می‌دهد، سمتِ چپ همان نقطه بی‌هیچ کمان و آرام؛ بالای هر دو یک کلیدِ سیستم که یکی حرکت را اجازه می‌دهد و دیگری کم می‌کند](/lesson-assets/t5-s08-animation/prompt/02-image-reduced-motion.png)

## ۶. همیار AI: کمکِ درست، اشتباهِ رایج

animation یکی از همان جاهایی است که AI هم بیشترین کمک را می‌کند و هم راحت اشتباه می‌گوید — چون کدش «درست به‌نظر می‌رسد» ولی رفتارش را فقط با دیدن در مرورگر می‌فهمی. سه قانونِ ثابتِ کار با AI در کلِ این خودآموز این‌هاست:

> 🤖 **با AI:** سه قانون را عیناً به خاطر بسپار: **«اول خودت، بعد AI»** — اول با معیارهای خودت تصمیم بگیر، بعد نظر AI را به‌عنوان نظرِ دوم بشنو، نه جوابِ نهایی. **«خط به خط»** — هر چیزی را که AI می‌دهد خط‌به‌خط بخوان و بفهم، هیچ‌وقت یک‌جا کپی نکن. **«AI هم اشتباه می‌کند»** — و همین الان یک نمونه‌اش را با هم می‌بینیم.

**کاربردِ خوب.** بهترین استفادهٔ AI در این فصل یک بازبینیِ دسترس‌پذیری است — دقیقاً همان چیزی که تازه یاد گرفتی:

> 🤖 **با AI:** بعد از اینکه خودت animation را نوشتی، CSS ات را به دستیار AI ات بده و بپرس: «آیا این حرکت به `prefers-reduced-motion` احترام می‌گذارد؟ اگر نه، چطور درستش کنم؟». این یک جفت‌چشمِ دومِ عالی است. ولی جوابش را همان‌جا در آزمایشگاه با `Emulate prefers-reduced-motion` **خودت** بسنج — ببین واقعاً با `reduce` حرکت می‌ایستد یا نه.

**کاربردِ اشتباه.** حالا نمونه‌ای که AI با اعتمادبه‌نفسِ کامل غلط می‌گوید. فرض کن می‌خواهی تپش را با یک ثانیه تأخیر شروع کنی و از AI می‌پرسی. خیلی وقت‌ها چیزی شبیه این می‌دهد و مطمئن توضیحش می‌دهد: «این یعنی ۱ ثانیه صبر کن، بعد یک تپشِ ۲ ثانیه‌ای»:

</div>

```css
.live__dot {
  animation: heartbeat 1s 2s infinite;
}
```

<div dir="rtl">

جمله‌اش منطقی به‌نظر می‌رسد، ولی برعکسِ چیزی است که ادعا می‌کند. در آزمایشگاه امتحانش کن: تپش **تند** است و **دو** ثانیه هم اولش صبر می‌کند. چرا؟ با نکتهٔ بخش ۳ می‌توانی ردش کنی: وقتی دو مقدارِ زمانی بنویسی، **اولی مدت است و دومی تأخیر**. پس `1s 2s` یعنی مدت `۱` ثانیه و تأخیر `۲` ثانیه — دقیقاً برعکسِ چیزی که AI گفت.

درستش این است که ترتیب را بچرخانی — `heartbeat 2s 1s infinite` (مدت `۲` ثانیه، تأخیر `۱` ثانیه) — یا برای اینکه اصلاً جای شک نماند، به‌جای shorthand از نامِ کاملشان استفاده کنی: `animation-duration: 2s;` و `animation-delay: 1s;`. این بهترین درسِ «AI هم اشتباه می‌کند» است: AI جمله‌ای ساخت که قاطع و درست به‌نظر می‌رسید، و تنها چیزی که لوش داد، دیدنِ رفتارِ واقعی در مرورگر بود. اول خودت، بعد AI.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| animation | اَنیمِیشِن | حرکتی که خودش اجرا می‌شود و می‌تواند تکرار شود، بی‌آنکه محرکی بخواهد |
| `@keyframes` | کی‌فریمز | دستورالعملِ حرکت؛ گام‌های کلیدی از `0%` تا `100%` |
| iteration | ایتِریشِن | تعدادِ تکرارِ یک animation؛ `infinite` یعنی بی‌نهایت |
| `prefers-reduced-motion` | پریفِرز ریدیوسد موشِن | ویژگیِ `@media` که می‌گوید کاربر حرکت را کم خواسته یا مانعی ندارد |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن به بالا جواب بده: فرقِ اصلیِ `animation` با `transition` در دو کلمه چیست؟

**تمرین اجباری:** یک `@keyframes` تازه به‌نامِ `float-up` بساز که یک عنصر را از `translateY(0)` به `translateY(-8px)` و دوباره به `0` ببرد (یک شناور شدنِ آرام). آن را به یک فلش یا دکمه بده، `infinite` و با یک مدتِ دلخواه — و **حتماً** داخلِ `@media (prefers-reduced-motion: no-preference)`. با `Emulate` هر دو حالت را چک کن.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** تپش را طوری تغییر بده که فقط **سه بار** اجرا شود و بایستد (به‌جای `infinite` عددِ `3` بگذار). حالا از AI بپرس «چطور کاری کنم بعد از این سه تپش، نقطه در حالتِ بزرگ بماند نه اندازهٔ عادی؟» — جوابش احتمالاً `animation-fill-mode` را می‌آورد؛ در آزمایشگاه امتحانش کن و ببین ادعایش درست است یا نه. (راهنما: نگاه کن `heartbeat` در `100%` به چه اندازه‌ای می‌رسد.)

## در فصل بعد

الان می‌توانی حرکت بسازی و بااحترام به‌کارش ببری. تا اینجا هرچه ساختیم یک‌طرفه بود: صفحه واکنش نشان می‌داد ولی حالتش را نگه نمی‌داشت. فصل بعد یک selectorِ تازه و شگفت‌انگیز را می‌بینیم: `:has()`. با آن یک عنصر می‌تواند بر اساسِ **فرزندش** استایل بگیرد — و همین در را به تعاملِ واقعی، بدونِ یک خط JavaScript، باز می‌کند: کارتی که با تیک‌خوردنِ checkbox داخلش خودش عوض می‌شود.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/taropood/lessons/t5/s08-animation (یادستان, Yaadestan)
