# فصل ۰۵ — اعتبارسنجی فرم

<div dir="rtl">

# فصل ۰۵ — اعتبارسنجی فرم

## در این فصل چه می‌سازی

آخر این فصل یک فرمِ ثبت‌نامِ کوچک داری که **پیش از فرستادن**، خودش به کاربر می‌گوید چه چیزی درست است و چه چیزی نه: خانهٔ ایمیل وقتی درست پر شود سبز می‌شود و وقتی غلط باشد قرمز، و تیکِ «قوانین را می‌پذیرم» تا زده نشود فرم فرستاده نمی‌شود. نکتهٔ مهم این است که هیچ‌کدام از این‌ها به JavaScript نیاز ندارد — خودِ مرورگر و چند خط CSS این کار را می‌کنند.

![یک فرمِ ساده در سه حالت کنارِ هم: خانهٔ ایمیلِ خالی با مرزِ خنثی، همان خانه با ورودیِ نادرست و مرزِ قرمز، و همان خانه با ورودیِ درست و مرزِ سبز](/lesson-assets/t5-s05-forms-validation/prompt/01-image-valid-invalid-states.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- با attribute های `required`، `type="email"`، `min`/`max` و `pattern` بگذاری مرورگر خودش ورودی را بررسی کند
- با `:required`، `:valid` و `:invalid` ظاهرِ خانه‌ها را به وضعیتشان گره بزنی
- توضیح بدهی چرا یک خانهٔ خالیِ `required` از همان لحظهٔ اول `:invalid` است
- با `:checked` ظاهر را به تیک‌خوردنِ یک checkbox گره بزنی

## قبل از شروع

- **از فصل ۴ (همین ترم):** استایلِ `<input>` و `<button>`، selectorِ صفتی مثل `[type="email"]`، و `accent-color` — فرم را از آنجا داریم و حالا اعتبارش را نشان می‌دهیم.
- **از فصل ۲ (همین ترم):** `:not()` و combinatorِ `+`.

مثل همیشه فقط یک مرورگر لازم داری، یا فقط همین آزمایشگاه.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [آزمایشگاه این فصل را باز کن](/lab/embed/taropood/term-5-interaction/session-05-forms-validation) — یک فرمِ ساده می‌بینی بدون هیچ بازخوردی. کارِ این فصل این است که خانه‌به‌خانه بازخوردِ اعتبارسنجی را رویش سوار کنی و هر بار نتیجه را با چشم ببینی.

## ۱. مرورگر پیش از تو بررسی می‌کند

قبل از هر CSS ای، یک چیزِ مهم را بدان: مرورگر **از قبل** یک اعتبارسنجیِ داخلی دارد. کافی است در HTML به آن بگویی هر خانه چه انتظاری دارد. این را با attribute می‌گویی:

- `required` — این خانه نباید خالی بماند.
- `type="email"` — این خانه باید یک ایمیلِ درست باشد (یعنی یک `@` داشته باشد).
- `min` و `max` — کمینه و بیشینهٔ یک عدد (`type="number"`).
- `pattern` — یک الگو که ورودی باید با آن جور دربیاید.

فرمِ ما دو خانه دارد که هر دو `required` اند: یک ایمیل و یک checkbox. این HTML را در آزمایشگاه بنویس:

</div>

```html
<form>
  <label for="email">ایمیل</label>
  <input type="email" id="email" name="email" placeholder="you@example.com" required>

  <label class="terms">
    <input type="checkbox" name="agree" required>
    <span>قوانین را می‌پذیرم</span>
  </label>

  <button type="submit">ثبت‌نام</button>
</form>
```

<div dir="rtl">

حالا بدونِ اینکه چیزی پر کنی، دکمهٔ «ثبت‌نام» را بزن.

✅ **چک کن:** فرم فرستاده نمی‌شود؛ مرورگر یک حبابِ کوچک بالای خانهٔ ایمیل نشان می‌دهد که می‌گوید این خانه لازم است. حالا یک متنِ بی‌ربط مثل `abc` در ایمیل بنویس و باز دکمه را بزن — این‌بار می‌گوید ایمیل معتبر نیست. همهٔ این‌ها را خودِ مرورگر انجام داد، بی‌یک خط CSS یا JavaScript.

> 💡 **نکته:** برای عددها همین کار را با `min` و `max` می‌کنی. مثلاً `<input type="number" min="1" max="5">` نمی‌گذارد کاربر عددی بیرونِ بازهٔ ۱ تا ۵ بفرستد. `pattern` هم یک الگوی دقیق‌تر می‌دهد. کارِ همهٔ این‌ها یکی است: قانونِ خانه را در HTML اعلام می‌کنی، بررسی‌اش با مرورگر است.

**قبل از ادامه، جواب بده:** اگر `required` را از خانهٔ ایمیل برداری، زدنِ دکمه روی خانهٔ خالی باز هم جلوی فرستادن را می‌گیرد؟

---

**جواب:** نه. بدونِ `required` مرورگر خانهٔ خالی را مشکل نمی‌بیند، پس فرم فرستاده می‌شود. قانون را تو با attribute می‌گذاری؛ اگر نگذاری، بررسی‌ای هم نیست.

## ۲. `:required`: خانه‌های لازم را نشان بده

حالا که مرورگر می‌داند کدام خانه لازم است، CSS هم می‌تواند همان را بداند. یک pseudo-class تازه داریم: `:required` به هر خانه‌ای می‌خورد که attributeِ `required` دارد. بیا خانه‌های لازم را با یک پس‌زمینهٔ گرم نشان بدهیم تا کاربر ببیند کدام‌ها را حتماً باید پر کند. اول استایلِ پایهٔ خانهٔ ایمیل، بعد قاعدهٔ `:required`:

</div>

```css
input[type="email"] {
  padding: 8px;
  border: 2px solid #9a8c78;
  border-radius: 6px;
}

input:required {
  background-color: #fbeecb;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** خانهٔ ایمیل یک پس‌زمینهٔ کرمِ ملایم می‌گیرد — نشانه‌ای که می‌گوید «این خانه لازم است». هنوز هیچ رنگِ سبز یا قرمزی نیست؛ فقط داریم می‌گوییم کدام خانه اجباری است.

## ۳. `:valid` و `:invalid` — و دامِ قرمزِ لحظهٔ اول

دو pseudo-classِ اصلیِ این فصل این‌هایند: `:valid` به خانه‌ای می‌خورد که ورودی‌اش قانون را رعایت کرده، و `:invalid` به خانه‌ای که رعایت نکرده. با این دو می‌توانی مرزِ خانه را سبز یا قرمز کنی. طبیعی است که اول این را بنویسی:

</div>

```css
input[type="email"]:valid {
  border-color: #2e7d32;
}

input[type="email"]:invalid {
  border-color: #c62828;
}
```

<div dir="rtl">

نگاه کن به صفحه. یک چیزِ عجیب می‌بینی: خانهٔ ایمیل **همین حالا**، پیش از اینکه حتی یک حرف تایپ کنی، مرزِ قرمز دارد. انگار فرم از کاربر عصبانی است قبل از اینکه کاری کرده باشد. این بدترین نوعِ بازخورد است.

چرا این‌طور شد؟ چون خانهٔ ایمیل هم `required` است و هم خالی. یک خانهٔ `required`ِ خالی، قانونش را رعایت **نکرده** — پس از همان اولین لحظه `:invalid` است، بی‌آنکه کاربر خطایی کرده باشد. این دقیقاً همان تلهٔ معروفِ اعتبارسنجی است.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** خانه از لحظهٔ باز شدنِ صفحه قرمز است؟ مشکل این است که `:invalid` به خانهٔ خالیِ لازم هم می‌خورد. راهِ درست این است که رنگ را فقط وقتی نشان بدهی که کاربر **چیزی تایپ کرده باشد**. برای این یک pseudo-classِ کمکی هست: `:placeholder-shown` به خانه‌ای می‌خورد که خالی است و placeholderش دیده می‌شود. پس `:not(:placeholder-shown)` یعنی «فقط وقتی چیزی نوشته شده». این را به هر دو قاعده اضافه کن:

</div>

```css
input[type="email"]:not(:placeholder-shown):valid {
  border-color: #2e7d32;
}

input[type="email"]:not(:placeholder-shown):invalid {
  border-color: #c62828;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** حالا خانهٔ خالی مرزِ خنثی دارد، نه قرمز. یک `abc` بنویس — قرمز می‌شود. آن را پاک کن و یک ایمیلِ درست مثل `a@b.co` بنویس — سبز می‌شود. رنگ دیگر تنها وقتی می‌آید که کاربر واقعاً چیزی گفته باشد. (این خانه placeholder دارد؛ برای همین `:placeholder-shown` روی آن معنا پیدا می‌کند.)

**قبل از ادامه، جواب بده:** چرا یک خانهٔ `required`ِ خالی از همان اول `:invalid` است، ولی یک خانهٔ **بدونِ** `required`ِ خالی این‌طور نیست؟

---

**جواب:** چون `:invalid` یعنی «قانونِ این خانه رعایت نشده». قانونِ خانهٔ `required` این است که «خالی نباش»، و خانهٔ خالی این قانون را می‌شکند — پس بی‌درنگ `:invalid` است. خانه‌ای که `required` نیست هیچ قانونی ندارد که بشکند، پس خالی هم که باشد `:valid` می‌ماند.

## ۴. `:checked`: ظاهر را به تیک گره بزن

آخرین pseudo-classِ این فصل `:checked` است: به یک checkbox یا radio می‌خورد که تیک خورده باشد. با آن می‌توانی وقتی کاربر تیک زد، چیزی روی صفحه عوض شود. بیا متنِ «قوانین را می‌پذیرم» را وقتی تیک خورد سبز و پررنگ کنیم. چون متن در یک `<span>`ِ **بعد از** checkbox است، از combinatorِ `+` (از فصل ۲) استفاده می‌کنیم:

</div>

```css
.terms input:checked + span {
  color: #2e7d32;
  font-weight: bold;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** روی checkbox تیک بزن — متنِ کنارش سبز و پررنگ می‌شود. تیک را بردار، به حالتِ عادی برمی‌گردد. `input:checked + span` یعنی «آن `<span>` ای که بلافاصله بعد از یک checkboxِ تیک‌خورده آمده».

> ⚠️ **مواظب باش:** `:checked` فقط به checkbox و radio می‌خورد، نه به خانه‌های متنی. برای خانهٔ متنی از `:valid`/`:invalid` استفاده کن، و برای تیک از `:checked`. این‌ها را با هم قاطی نکن.

## ۵. کد کامل

این هم دو فایلِ کاملِ فرم. اول `index.html`:

</div>

```html
<!-- index.html -->
<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
  <head>
    <meta charset="UTF-8">
    <meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1">
    <title>اعتبارسنجی فرم</title>
    <link rel="stylesheet" href="styles.css">
  </head>
  <body>
    <form>
      <label for="email">ایمیل</label>
      <input type="email" id="email" name="email" placeholder="you@example.com" required>

      <label class="terms">
        <input type="checkbox" name="agree" required>
        <span>قوانین را می‌پذیرم</span>
      </label>

      <button type="submit">ثبت‌نام</button>
    </form>
  </body>
</html>
```

<div dir="rtl">

و `styles.css` — دقت کن که قاعده‌های `:valid`/`:invalid` هر دو `:not(:placeholder-shown)` دارند، همان راهِ درستی که تلهٔ قرمزِ لحظهٔ اول را می‌بندد:

</div>

```css
/* styles.css */
* {
  box-sizing: border-box;
}

body {
  background-color: #f6edda;
  font-family: system-ui, sans-serif;
  padding: 24px;
}

form {
  max-width: 320px;
  display: grid;
  gap: 12px;
}

label {
  font-weight: bold;
}

input[type="email"] {
  padding: 8px;
  border: 2px solid #9a8c78;
  border-radius: 6px;
}

/* har field-e required yek pas-zamine-ye garm migirad */
input:required {
  background-color: #fbeecb;
}

/* rang-e marz faghat ba'd az inke karbar chizi tayp kard */
input[type="email"]:not(:placeholder-shown):valid {
  border-color: #2e7d32;
}

input[type="email"]:not(:placeholder-shown):invalid {
  border-color: #c62828;
}

.terms {
  font-weight: normal;
}

/* matn-e label vaqti checkbox tik khord sabz mishavad */
.terms input:checked + span {
  color: #2e7d32;
  font-weight: bold;
}
```

<div dir="rtl">

![همان فرم با راهنمای رنگی: خانهٔ خالیِ لازم با پس‌زمینهٔ گرم و مرزِ خنثی، خانهٔ پرشدهٔ درست با مرزِ سبز، و متنِ کنارِ تیکِ خوردهٔ سبز](/lesson-assets/t5-s05-forms-validation/prompt/02-image-required-checked-map.png)

✅ **چک کن:** فرم را کامل کن — یک ایمیلِ درست بنویس و تیک را بزن. هر دو خانه بازخوردِ سبز می‌دهند و حالا دکمه فرم را می‌فرستد. یک بار هم خالی رهایش کن و دکمه را بزن تا حبابِ مرورگر را دوباره ببینی.

> 🤖 **با AI:** از دستیار AI ات بپرس «چرا خانهٔ `required` من از همان اول قرمز است؟». معمولاً جوابِ درستی می‌دهد، ولی گاهی راهی پیشنهاد می‌کند که با JavaScript یک class اضافه می‌کند — که برای این کار زیادی است. جوابش را با چیزی که در همین فصل دیدی بسنج: راهِ ساده‌ترِ بدونِ JavaScript همان `:not(:placeholder-shown)` است. **AI هم اشتباه می‌کند** — گاهی راه‌حلی بزرگ‌تر از مسئله می‌دهد.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| `required` | ریکوایِرد | attribute ای که می‌گوید این خانه نباید خالی بماند |
| `:required` | ریکوایِرد | pseudo-class ای که به خانه‌های لازم می‌خورد |
| `:valid` | ولید | خانه‌ای که ورودی‌اش قانون را رعایت کرده |
| `:invalid` | این‌ولید | خانه‌ای که ورودی‌اش قانون را رعایت نکرده |
| `:checked` | چِکد | checkbox یا radio که تیک خورده باشد |
| `:placeholder-shown` | پلیس‌هولدر-شون | خانه‌ای که خالی است و placeholderش دیده می‌شود |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن به بالا جواب بده: چرا `:invalid` را مستقیم و بدونِ `:not(:placeholder-shown)` روی یک خانهٔ `required` نمی‌گذاریم؟

**تمرین اجباری:** به فرم یک خانهٔ سوم اضافه کن: یک `<input type="number" min="18" max="99" placeholder="مثلاً ۲۵" required>` برای سن. همان قاعده‌های `:valid`/`:invalid` را (با `:not(:placeholder-shown)`) برایش بنویس و ببین عددِ ۱۰ قرمز و عددِ ۲۰ سبز می‌شود. حواست به placeholder باشد: `:not(:placeholder-shown)` فقط وقتی کار می‌کند که خانه placeholder داشته باشد — بی‌آن، همین خانهٔ خالیِ لازم از لحظهٔ اول قرمز می‌شود، دقیقاً همان تلهٔ این فصل.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** قاعدهٔ `:not(:placeholder-shown)` را موقتاً از خانهٔ ایمیل بردار و صفحه را تازه کن. ببین خانه از لحظهٔ اول قرمز است. حالا در یک جمله بنویس چرا این بازخوردِ بد است، و دوباره `:not(:placeholder-shown)` را برگردان.

## در فصل بعد

الان می‌توانی فرم را زنده و باخبر کنی، همه بدونِ JavaScript. فصل بعد سراغِ **حرکت** می‌رویم: با `transform` یاد می‌گیری یک عنصر را بزرگ کنی، بچرخانی یا جابه‌جا کنی — مثلاً یک کارت که با `:hover` کمی بزرگ می‌شود. و یک نکتهٔ ظریف را می‌بینی: `transform` فقط ظاهر را جابه‌جا می‌کند، نه جای واقعیِ عنصر در چیدمان.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/taropood/lessons/t5/s05-forms-validation (یادستان, Yaadestan)
