# فصل ۰۱ — حالت‌ها: pseudo-class تعاملی

<div dir="rtl">

# فصل ۰۱ — حالت‌ها: pseudo-class تعاملی

## در این فصل چه می‌سازی

تا اینجا هر استایلی که نوشتی همیشگی بود: یک دکمه یک رنگ داشت و همان می‌ماند. ولی یک دکمهٔ واقعی به کاربر جواب می‌دهد. آخر این فصل سه دکمه داری که زنده‌اند: وقتی ماوس رویشان می‌رود رنگ عوض می‌کنند، وقتی رویشان می‌زنی یک پله تیره‌تر می‌شوند، وقتی با صفحه‌کلید به آن‌ها می‌رسی یک قابِ پررنگ دورشان روشن می‌شود، و آن‌که غیرفعال است خاموش و بی‌جان دیده می‌شود — همه بدون یک خط JavaScript.

![چهار نمای یک دکمهٔ یکسان کنار هم: نمای عادی سفید، نمای ماوس‌رو با پس‌زمینهٔ آبیِ توپُر، نمای فشرده با آبیِ تیره‌تر، و نمای غیرفعال با رنگِ کم‌جانِ خاکستری](/lesson-assets/t5-s01-states/prompt/01-image-button-states.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- با `:hover` ظاهرِ یک عنصر را وقتی ماوس رویش است عوض کنی
- با `:active` لحظهٔ فشرده‌شدن را نشان بدهی
- با `:focus-visible` به کسی که با صفحه‌کلید کار می‌کند بازخوردِ برابر بدهی
- با `:disabled` یک دکمهٔ غیرفعال را درست استایل کنی

## قبل از شروع

- **از ترم ۱:** `<button>` — دکمه‌ها را با همین می‌سازیم.
- **از ترم ۴ (فصل ناوبری):** `outline` و `cursor` — قابِ focus و نشانگرِ ماوس.
- **از ترم ۲:** `background-color` و `color` — چیزی که در هر حالت عوض می‌کنیم.

مثل همیشه فقط یک مرورگر لازم داری، یا فقط همین آزمایشگاه.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [آزمایشگاه این فصل را باز کن](/lab/embed/taropood/term-5-interaction/session-01-states) — سه دکمهٔ ساده و بی‌جان می‌بینی که به هیچ کاری واکنش نشان نمی‌دهند. کارِ این فصل این است که خط‌به‌خط به هرکدام حالت بدهی و همان‌جا با ماوس و با صفحه‌کلید امتحانش کنی.

## ۱. pseudo-class چیست؟ اولین حالت: `:hover`

تا حالا هر selector یی که نوشتی به یک عنصر می‌خورد، بی‌توجه به اینکه کاربر همان لحظه دارد چه می‌کند. ولی یک دکمه فقط «یک دکمه» نیست؛ حالت‌های مختلف دارد: عادی، زیرِ ماوس، در حالِ فشرده‌شدن، غیرفعال. برای هدف‌گرفتنِ این حالت‌ها یک ابزار تازه داریم: **pseudo-class**.

یک `pseudo-class` یک کلمهٔ کوتاه است که با یک `:` به تهِ selector می‌چسبد و می‌گوید «فقط وقتی عنصر در این حالتِ خاص است». پرکاربردترینش `:hover` است، یعنی «وقتی ماوس روی این عنصر است». در آزمایشگاه اول سه دکمه را استایلِ پایه بده، بعد یک قاعدهٔ `:hover` اضافه کن:

</div>

```css
.btn {
  font: inherit;
  margin-inline-end: 8px;
  padding: 10px 20px;
  border: 1px solid #2a6b93;
  border-radius: 8px;
  background-color: #ffffff;
  color: #2a6b93;
  cursor: pointer;
}

.btn:hover {
  background-color: #2a6b93;
  color: #ffffff;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** ماوس را روی «ذخیره» ببر — پس‌زمینه‌اش آبیِ توپُر و متنش سفید می‌شود. ماوس را که برداری، همان لحظه به حالت اول برمی‌گردد. تو فقط گفتی «در حالتِ hover این‌طور باش»؛ رفتنِ ماوس روی دکمه و برگشتنش را مرورگر خودش دنبال می‌کند.

## ۲. `:active`: لحظهٔ فشردن

`:active` یعنی «همان لحظه‌ای که داری روی عنصر کلیک می‌کنی» — یعنی دکمهٔ ماوس پایین است و هنوز ولش نکرده‌ای. با یک رنگِ کمی تیره‌تر، یک بازخوردِ لمسیِ کوچک بده تا کاربر حس کند دکمه واقعاً فشرده شد:

</div>

```css
.btn:active {
  background-color: #1f4f6e;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** روی یک دکمه بزن و نگه‌دار — رنگش یک پله تیره‌تر می‌شود؛ تا انگشتت را برداری، دوباره به آبیِ hover برمی‌گردد.

Checkpoint — قبل از ادامه، جواب بده: اگر یک دکمه هم `:hover` و هم `:active` داشته باشد، وقتی ماوس رویش است ولی هنوز کلیک نکرده‌ای کدام دیده می‌شود؟

**جواب:** `:hover`. تا وقتی فقط روی دکمه‌ای، در حالتِ hover هستی؛ به‌محضِ اینکه بفشاری، `:active` هم اضافه می‌شود و چون بعد از `:hover` نوشته شده، رنگِ تیره‌ترش را می‌بینی.

## ۳. مشکلِ صفحه‌کلید

خیلی‌ها اصلاً از ماوس استفاده نمی‌کنند — با کلیدِ Tab بینِ دکمه‌ها و لینک‌ها می‌پرند. حالا یک لحظه فکر کن: تا اینجا تنها بازخوردِ «زنده بودنِ» دکمه، آن رنگِ `:hover` است. و `:hover` به ماوس نیاز دارد. پس این کاربر چه می‌بیند؟

دستت را از ماوس بردار و در آزمایشگاه Tab بزن تا focus به یک دکمه برسد. پس‌زمینه **عوض نمی‌شود** — چون ماوسی رویش نیست. تنها نشانه، یک خطِ نازکِ پیش‌فرضِ مرورگر است که در هر مرورگر شکلِ فرق دارد و راحت گم می‌شود. یعنی کاربرِ ماوس یک دکمهٔ آبیِ پررنگ می‌بیند، و کاربرِ صفحه‌کلید یک خطِ خاکستریِ کم‌رنگ. این نابرابری همان خطاست.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** اینجا چیزی «به‌هم نریخته»؛ خرابی این است که کاربرِ صفحه‌کلید بازخوردِ برابر نمی‌گیرد. راهِ حل این است که برای این کاربر هم یک حالت بسازی: `:focus-visible`، یعنی «وقتی عنصر با صفحه‌کلید انتخاب شده». یک قابِ پررنگ و یکدست برایش بگذار:

</div>

```css
.btn:focus-visible {
  outline: 3px solid #a36207;
  outline-offset: 2px;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** دوباره با Tab بین دکمه‌ها حرکت کن — حالا دورِ دکمه‌ای که رویش هستی یک قابِ کهربایی پررنگ و یکدست ظاهر می‌شود، در هر مرورگری یک‌شکل. حالا کاربرِ صفحه‌کلید هم دقیقاً می‌داند کجاست.

## ۴. `:focus-visible` در برابر `:focus`

یک pseudo-class دیگر هم هست به اسمِ `:focus`، و فرقشان مهم است. `:focus` **هر بار** که عنصر انتخاب می‌شود فعال می‌شود — حتی وقتی با ماوس رویش کلیک می‌کنی. نتیجه این است که بعد از یک کلیکِ ماوس، آن قاب روی دکمه می‌ماند و بیشترِ وقت‌ها زیادی و زشت به‌نظر می‌رسد.

`:focus-visible` هوشمندتر است: قاب را فقط وقتی نشان می‌دهد که مرورگر تشخیص بدهد کاربر واقعاً به آن نیاز دارد — یعنی وقتی با صفحه‌کلید آمده، نه وقتی با ماوس کلیک کرده. برای همین `:focus-visible` انتخابِ بهترِ همان قابی است که ساختیم: دقیقاً به کسی که لازمش دارد نشانش می‌دهد و کاربرِ ماوس را با یک قابِ اضافه اذیت نمی‌کند.

> ⚠️ **مواظب باش:** آن قابِ focus را هیچ‌وقت با `outline: none` بی‌جایگزین حذف نکن (از فصل ناوبری یادت هست). اگر ظاهرِ پیش‌فرضش را نمی‌پسندی، با `:focus-visible` عوضش کن — حذف‌کردنش یعنی کورکردنِ کاربرِ صفحه‌کلید.

## ۵. `:disabled`: دکمهٔ خاموش

دکمهٔ سوم در HTML صفت `disabled` دارد. مرورگر خودش نمی‌گذارد کلیک شود، ولی به‌طورِ پیش‌فرض هنوز مثلِ دکمه‌های فعال دیده می‌شود — و این گول‌زننده است. با `:disabled` ظاهرش را هم خاموش کن تا کاربر ببیند این دکمه الان کار نمی‌کند:

</div>

```css
.btn:disabled {
  border-color: #d8ccae;
  background-color: #efe6d0;
  color: #a89b7d;
  cursor: not-allowed;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** دکمهٔ «حذف» حالا کم‌رنگ و خاموش است. ماوس را رویش ببر — نشانگر به شکلِ «ممنوع» درمی‌آید و رنگش هم عوض نمی‌شود.

> 💡 **نکته:** چرا رنگِ hover روی دکمهٔ غیرفعال اثر نکرد؟ چون قاعدهٔ `:disabled` را **بعد از** `:hover` نوشتیم. هر دو specificity برابر دارند، پس در cascade آنکه بعد آمده برنده است (از ترم ۲ یادت هست). ترتیب اهمیت دارد: حالت‌های «خاموش» را آخر بنویس.

## کد کاملِ این فصل

اول `index.html`:

</div>

```html
<!-- index.html -->
<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
  <head>
    <meta charset="UTF-8">
    <meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1">
    <title>حالت‌های تعاملی</title>
    <link rel="stylesheet" href="styles.css">
  </head>
  <body>
    <main class="page">
      <h1>حالت‌های یک دکمه</h1>
      <p>ماوس را روی دکمه‌ها ببر و رویشان بزن. بعد دستت را از ماوس بردار و فقط با کلید Tab بین دکمه‌ها حرکت کن.</p>
      <button class="btn">ذخیره</button>
      <button class="btn">ارسال</button>
      <button class="btn" disabled>حذف</button>
    </main>
  </body>
</html>
```

<div dir="rtl">

و `styles.css`:

</div>

```css
/* styles.css */
* {
  box-sizing: border-box;
}

body {
  margin: 0;
  font-family: Tahoma, sans-serif;
  background-color: #f6edda;
  color: #2c2114;
  line-height: 1.8;
}

.page {
  padding: 32px 24px;
}

.btn {
  font: inherit;
  margin-inline-end: 8px;
  padding: 10px 20px;
  border: 1px solid #2a6b93;
  border-radius: 8px;
  background-color: #ffffff;
  color: #2a6b93;
  cursor: pointer;
}

/* :hover = vaghti mous rooye dokme ast */
.btn:hover {
  background-color: #2a6b93;
  color: #ffffff;
}

/* :active = lahze-ye feshordan */
.btn:active {
  background-color: #1f4f6e;
}

/* :focus-visible = vaghti ba safhe-kelid be dokme miresi */
.btn:focus-visible {
  outline: 3px solid #a36207;
  outline-offset: 2px;
}

/* :disabled = dokme-ye gheyr-e faal; akhar minevisim ta rooye hover ghalabe konad */
.btn:disabled {
  border-color: #d8ccae;
  background-color: #efe6d0;
  color: #a89b7d;
  cursor: not-allowed;
}
```

<div dir="rtl">

![دو مسیر که به یک دکمهٔ یکسان می‌رسند: از یک سمت یک نشانگرِ ماوس که با رسیدنش دکمه پس‌زمینهٔ رنگی می‌گیرد، از سمتِ دیگر یک کلیدِ Tab که با رسیدنش یک قابِ پررنگ دورِ دکمه روشن می‌شود](/lesson-assets/t5-s01-states/prompt/02-image-mouse-vs-keyboard.png)

> 🤖 **با AI:** از دستیارِ AI ات بپرس «فرقِ `:focus` و `:focus-visible` چیست و کِی کدام را به‌کار ببرم؟». جوابش را با چیزی که همین الان خودت در آزمایشگاه دیدی بسنج: با ماوس روی دکمه کلیک کن و ببین `:focus-visible` قاب را نشان **نمی‌دهد** ولی با Tab نشان می‌دهد. اول خودت ببین، بعد توضیحِ AI را قبول کن — دربارهٔ همین جزئیات گاهی با اعتمادبه‌نفس اشتباه می‌گوید.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| pseudo-class | سودو-کلاس | کلمه‌ای با `:` که یک **حالتِ** خاصِ عنصر را هدف می‌گیرد |
| `:hover` | هاوِر | وقتی ماوس روی عنصر است |
| `:active` | اکتیو | همان لحظهٔ فشرده‌شدن (دکمهٔ ماوس پایین) |
| `:focus` | فوکِس | هر بار که عنصر انتخاب می‌شود، با ماوس یا صفحه‌کلید |
| `:focus-visible` | فوکِس-ویزیبل | فقط وقتی focus با صفحه‌کلید است و قاب به کار می‌آید |
| `:disabled` | دیس‌ایبلد | وقتی عنصر صفت `disabled` دارد و کار نمی‌کند |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن به بالا جواب بده: چرا برای بازخوردِ صفحه‌کلید `:focus-visible` را به‌جای `:hover` گذاشتیم؟

**تمرین اجباری:** یک لینکِ ساده (`<a href="#">`) بردار و این سه حالت را برایش بساز: در `:hover` رنگش عوض شود، در `:active` تیره‌تر، و در `:focus-visible` یک قاب بگیرد. بعد یک‌بار کلِ کار را فقط با صفحه‌کلید امتحان کن و مطمئن شو قابِ focus را واضح می‌بینی.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** دو دکمه بساز و به یکی `:focus` و به دیگری `:focus-visible` بده (با یک رنگِ قابِ متفاوت تا فرقشان پیدا باشد). حالا یک‌بار هر دو را با ماوس کلیک کن و یک‌بار با Tab به هرکدام برس. با یک جمله بنویس در کدام حالت قابِ اضافه‌ای می‌بینی که دوستش نداری، و چرا `:focus-visible` تمیزتر است.

## در فصل بعد

الان می‌توانی به عنصرها بر اساسِ **حالتشان** استایل بدهی. فصل بعد سراغِ استایل‌دادن بر اساسِ **جایگاهشان** می‌رویم: با selector های ساختاری مثلِ `:nth-child` و `:first-child` می‌توانی بگویی «دومین آیتمِ این فهرست» یا «آخرین کارت» بدونِ اینکه به هیچ‌کدام class بدهی، و با combinator های `>`، `+` و `~` رابطهٔ بینِ عنصرها را هدف بگیری.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/taropood/lessons/t5/s01-states (یادستان, Yaadestan)
