# فصل ۰۴ — تایپوگرافی سیال و ریاضی در CSS

<div dir="rtl">

# فصل ۰۴ — تایپوگرافی سیال و ریاضی در CSS

## در این فصل چه می‌سازی

آخر این فصل یک تیترِ بزرگ داری که **سیال** است: با عرضِ صفحه نرم بزرگ و کوچک می‌شود، ولی نه آن‌قدر بزرگ که روی دسکتاپ غول‌پیکر شود و نه آن‌قدر کوچک که روی موبایل خوانده نشود. و همهٔ این‌ها بدونِ حتی یک `@media`. رازش یک تکه ریاضیِ کوچک در خودِ CSS است: واحدهایی که به اندازهٔ صفحه بندند، و توابعی که یک مقدار را بینِ یک کف و یک سقف نگه می‌دارند.

![یک تیتر که با عرضِ صفحه بزرگ و کوچک می‌شود، ولی بینِ یک اندازهٔ کمینه و یک اندازهٔ بیشینه محدود مانده، مثلِ یک لغزنده که به دو گیرهٔ کف و سقف بسته شده است](/lesson-assets/t4-s04-fluid-type/prompt/01-image-fluid-type-bounded.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- با واحدهای `vw` و `vh` اندازه‌ها را به عرض و ارتفاعِ صفحه ببندی
- بگویی چرا `vw` خالص در دو سرِ طیف خراب می‌شود
- با `clamp()` یک اندازه را بینِ یک کف و یک سقف نگه داری
- با `min()`، `max()` و `calc()` در CSS حساب کنی

## قبل از شروع

- **از ترم ۲:** واحدهای `rem` و `%` و `font-size` — پایهٔ کار همین‌هاست.
- **از فصل ۱ و ۲ (همین ترم):** `max-width`، mobile-first و `@media` — این فصل جای خیلی از `@media` ها را با ریاضی پر می‌کند.
- **از فصل ۳ (همین ترم):** واحدِ `vw` را آنجا قرض گرفتیم؛ اینجا کاملش می‌کنیم.

مثل همیشه فقط یک مرورگر لازم داری، یا فقط همین آزمایشگاه.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [آزمایشگاه این فصل را باز کن](/lab/embed/taropood/term-4-responsive/session-04-fluid-type) — یک تیتر و یک پاراگراف با اندازهٔ ثابت می‌بینی. کارِ این فصل این است که سیال‌شان کنی و با کشیدنِ عرضِ پیش‌نمایش ببینی چطور نرم بزرگ و کوچک می‌شوند.

## ۱. `vw` و `vh`: واحدی که به اندازهٔ صفحه بند است

تا اینجا اندازه‌ها را با `px` و `rem` می‌دادی — واحدهایی که به صفحه کاری ندارند. `vw` فرق دارد: `1vw` یعنی «یک درصدِ عرضِ صفحه». پس `100vw` یعنی کلِ عرض، و `5vw` یعنی پنج درصدِ عرض. چون به عرضِ صفحه بند است، وقتی صفحه پهن‌تر شود این اندازه هم بزرگ‌تر می‌شود — خودبه‌خود. یک خواهرِ هم دارد: `vh` که همان است ولی برای **ارتفاع**؛ `1vh` یعنی یک درصدِ ارتفاعِ صفحه.

بیا روی تیتر امتحانش کنیم. در آزمایشگاه به `h1` این را بده:

</div>

```css
h1 {
  font-size: 5vw;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** عرضِ پیش‌نمایش را آرام پهن و باریک کن. اندازهٔ تیتر نرم با عرض بالا و پایین می‌رود — بدونِ هیچ `@media`، بدونِ هیچ جهش. این همان «سیال» بودن است: به‌جای چند اندازهٔ پله‌ای، یک تغییرِ پیوسته.

`vh` هم دقیقاً همین است، فقط برای ارتفاع. یک کاربردِ رایجش وقتی است که می‌خواهی یک ناحیه بلندیِ صفحه را پر کند — مثلِ یک بخشِ خوش‌آمدِ بالای سایت که می‌خواهی تقریباً کلِ صفحه را بگیرد. به `.hero` این را بده و ببین:

</div>

```css
.hero {
  min-height: 80vh;
}
```

<div dir="rtl">

`min-height: 80vh` یعنی «حداقل هشتاد درصدِ ارتفاعِ صفحه بلند باش». ارتفاعِ پیش‌نمایش را کم و زیاد کن و ببین ناحیه با آن بالا و پایین می‌رود. برای ادامهٔ فصل این خط را می‌توانی برداری؛ تمرکزِ ما روی اندازهٔ فونت است، ولی خوب است بدانی `vh` هم همان‌جا هست.

## ۲. مشکل: `vw` خالص در دو سرِ طیف خراب می‌شود

`5vw` روی عرض‌های معمولی خوب کار می‌کند، ولی دو سرِ طیف را حساب کن. پنج درصد از یک نمایشگرِ ۲۵۶۰ پیکسلی ۱۲۸ پیکسل است: تیتری غول‌پیکر که نصفِ ارتفاعِ یک لپ‌تاپ را می‌خورد. پنج درصد از یک موبایلِ ۳۲۰ پیکسلی ۱۶ پیکسل است: تیتری هم‌اندازهٔ متنِ معمولی که دیگر تیتر به‌نظر نمی‌رسد. سرِ باریک را خودت هم ببین: در حالتِ دستگاهِ DevTools عرض را ۳۲۰ بگذار. `5vw` هیچ ترمزی ندارد — کورکورانه با عرض بالا و پایین می‌رود.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** بله، این بزرگ‌شدنِ افسارگسیخته و کوچک‌شدنِ بیش‌ازحد همان چیزی است که باید ببینی — و مشکلِ اصلیِ `vw` خالص است. `vw` یک **کف** و یک **سقف** لازم دارد تا از حد خارج نشود. راهش این نیست که برای هر عرض یک `@media` بنویسی؛ راهِ تمیز یک تابعِ CSS است به اسم `clamp()` که در بخش بعد می‌سازیم.

## ۳. `clamp()`: یک مقدار با کف، دلخواه و سقف

`clamp()` سه مقدار می‌گیرد و همیشه یکی را برمی‌گرداند که در بازه بماند: `clamp(کف, دلخواه, سقف)`. کارش ساده است: مقدارِ **دلخواه** را حساب می‌کند؛ اگر از کف کمتر شد، کف را می‌دهد؛ اگر از سقف بیشتر شد، سقف را می‌دهد؛ وگرنه همان دلخواه. مقدارِ دلخواه را همان `5vw` می‌گذاریم تا سیال بماند، ولی این‌بار بینِ دو مرز:

</div>

```css
h1 {
  font-size: clamp(1.75rem, 5vw, 3.5rem);
  line-height: 1.2;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** حالا همان دو سرِ طیف را دوباره امتحان کن. روی صفحهٔ خیلی پهن، تیتر به `3.5rem` می‌رسد و **می‌ایستد** — دیگر غول‌پیکر نمی‌شود. روی صفحهٔ خیلی باریک، زیرِ `1.75rem` نمی‌رود و خوانا می‌ماند. بینِ این دو، هنوز نرم و سیال با `5vw` تغییر می‌کند. یک خط، جای ده‌ها `@media` را گرفت.

![یک محورِ افقی که مقدارِ دلخواه با شیب بالا می‌رود، ولی زیرِ یک خطِ کف و بالای یک خطِ سقف صاف می‌شود؛ بخشِ میانیِ شیب‌دار جایی است که clamp سیال است و دو سرِ صافش جایی که به کف و سقف قفل شده](/lesson-assets/t4-s04-fluid-type/prompt/02-image-clamp-floor-ceiling.png)

> 💡 **نکته:** ترتیبِ سه مقدار را قاطی نکن: اول کف، وسط دلخواه، آخر سقف. یک قاعدهٔ سرانگشتی برای فونت: کف را روی کوچک‌ترین اندازه‌ای بگذار که هنوز راحت خوانده می‌شود، و سقف را جایی که دیگر بزرگ‌تر شدن زشت است. همین را برای `<p>` هم می‌شود کرد، فقط با عددهای کوچک‌تر.

**قبل از ادامه، جواب بده:** در `clamp(1rem, 2vw, 1.5rem)`، اگر `2vw` روی یک صفحهٔ خیلی پهن برابرِ `4rem` شود، خروجی چه می‌شود؟ (`1.5rem` — چون از سقف بیشتر شده، سقف برمی‌گردد.)

## ۴. `min()` و `max()`: کوچک‌ترین یا بزرگ‌ترین را انتخاب کن

`clamp()` دو خواهرِ ساده‌تر دارد. `min()` کوچک‌ترینِ چند مقدار را برمی‌گرداند و `max()` بزرگ‌ترین را. اسمشان اول گیج‌کننده است، پس با یک مثالِ ملموس: برای عرضِ یک ناحیه بنویس `min(90%, 800px)`. این یعنی «کوچک‌ترینِ این دو را بگیر» — روی صفحهٔ باریک `90%` کوچک‌تر است پس ناحیه ۹۰٪ می‌شود (با کمی فاصله از لبه)، و روی صفحهٔ پهن `800px` کوچک‌تر است پس ناحیه سرِ ۸۰۰ می‌ایستد. یعنی دقیقاً همان کارِ `max-width` را با یک خط انجام می‌دهد. به `.hero` بده:

</div>

```css
.hero {
  width: min(90%, 800px);
  margin: 0 auto;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** عرض را بکش. ناحیه تا ۸۰۰ پیکسل بزرگ می‌شود و می‌ایستد، و روی باریک ۹۰٪ عرض را می‌گیرد و همیشه کمی حاشیه از لبه دارد. `max()` هم برعکس است: `max(50%, 300px)` یعنی «هیچ‌وقت باریک‌تر از ۳۰۰ پیکسل نشو» — یک **کفِ** اندازه.

## ۵. `calc()`: ریاضی و ترکیبِ واحدها

`calc()` می‌گذارد داخلِ CSS حساب کنی، و مهم‌تر: **واحدهای مختلف را با هم قاطی کنی** — چیزی که وگرنه ممکن نیست. مثلاً «کلِ عرض، منهای دو رِم فاصله» می‌شود `calc(100% - 2rem)`. مرورگر `100%` را که نمی‌داند چند پیکسل است و `2rem` را با هم حساب می‌کند:

</div>

```css
.hero {
  width: calc(100% - 2rem);
}
```

<div dir="rtl">

مهم: دورِ علامتِ منها و جمع **فاصله** بگذار (`100% - 2rem`، نه `100%-2rem`)، وگرنه CSS آن را نمی‌فهمد. `calc()` با `clamp()` هم ترکیب می‌شود؛ مثلاً به‌جای یک `5vw` خالی، می‌توانی مقدارِ دلخواه را نرم‌تر کنی: `clamp(1rem, calc(0.5rem + 3vw), 3rem)` — یک کفِ ثابتِ `0.5rem` که `3vw` رویش سوار می‌شود. فعلاً همین `calc(100% - 2rem)` را بفهم؛ ترکیب‌های پیشرفته‌ترش را در ترم‌های بعد بیشتر می‌بینی.

> 🤖 **با AI:** از دستیار AI ات بپرس «یک `font-size` سیال با `clamp()` برای یک تیتر بنویس که روی موبایل حدود ۲۸ پیکسل و روی دسکتاپ حدود ۵۶ پیکسل باشد». جوابش را خط‌به‌خط بخوان: کف و سقف را درست گذاشته؟ مقدارِ وسط `vw` دارد؟ بعد در آزمایشگاه بگذارش و دو سرِ طیف را بکش — AI گاهی کف و سقف را جابه‌جا می‌نویسد و آن‌وقت `clamp()` قفل می‌شود و اصلاً تغییر نمی‌کند. فقط با دیدن می‌فهمی‌اش.

## کد کاملِ این فصل

این هم دو فایلِ کامل، یک‌جا. اول `index.html`:

</div>

```html
<!-- index.html -->
<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
  <head>
    <meta charset="UTF-8">
    <meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1">
    <title>تایپوگرافی سیال</title>
    <link rel="stylesheet" href="styles.css">
  </head>
  <body>
    <main class="hero">
      <h1>سلام دنیا</h1>
      <p>این متن با عرضِ صفحه بزرگ و کوچک می‌شود، ولی هیچ‌وقت از حد خارج نمی‌شود.</p>
    </main>
  </body>
</html>
```

<div dir="rtl">

و `styles.css` — دقت کن که `min()` جای `max-width` را گرفته و `clamp()` اندازهٔ فونت را سیال کرده، همه بدونِ یک `@media`:

</div>

```css
/* styles.css */
* {
  box-sizing: border-box;
}

body {
  background-color: #f6edda;
  margin: 0;
}

.hero {
  width: min(90%, 800px);
  margin: 0 auto;
  padding: clamp(1rem, 5vw, 3rem);
}

h1 {
  font-size: clamp(1.75rem, 5vw, 3.5rem);
  line-height: 1.2;
}

p {
  font-size: clamp(1rem, 2.5vw, 1.25rem);
  line-height: 1.6;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** روی صفحه یک تیتر و یک پاراگراف در یک ناحیهٔ وسط‌چین می‌بینی. عرض را از خیلی باریک تا خیلی پهن بکش: همه‌چیز نرم بزرگ و کوچک می‌شود، ولی نه تیتر غول‌پیکر می‌شود و نه متن ناخوانا. حتی `padding` هم با `clamp()` سیال است. این کلِ قدرتِ ریاضیِ CSS است.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| `vw` | وی-دبلیو | یک درصدِ عرضِ صفحه؛ اندازه را به عرضِ صفحه می‌بندد |
| `vh` | وی-اِیچ | یک درصدِ ارتفاعِ صفحه |
| `clamp()` | کلَمپ | یک مقدار را بینِ یک کف و یک سقف نگه می‌دارد: `clamp(کف, دلخواه, سقف)` |
| `min()` | مین | کوچک‌ترینِ چند مقدار را برمی‌گرداند |
| `max()` | مکس | بزرگ‌ترینِ چند مقدار را برمی‌گرداند |
| `calc()` | کَلک | داخلِ CSS حساب می‌کند و واحدهای مختلف را قاطی می‌کند |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن به بالا جواب بده: چرا `font-size: 5vw` به‌تنهایی روی صفحه‌های خیلی پهن یا خیلی باریک بد می‌شود، و `clamp()` چطور حلش می‌کند؟

**تمرین اجباری:** یک کارت بساز با یک تیتر و دو پاراگراف. به تیتر `font-size: clamp(...)` بده تا بینِ یک اندازهٔ خوانا و یک اندازهٔ بزرگ سیال باشد، و عرضِ کارت را با `min(90%, 600px)` تعیین کن. عرض را بکش و مطمئن شو نه تیتر از حد بزرگ می‌شود نه کارت از ۶۰۰ رد می‌شود.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** همان تیتر را یک بار با `font-size: 5vw` خالی بنویس و یک بار با `clamp()`. عرض را تا دو سرِ نهایی بکش و برای هر کدام بنویس چه اتفاقی می‌افتد. بعد توضیح بده اگر بخواهی همین کار را فقط با `@media` بکنی، چند تا لازم داری و چرا `clamp()` تمیزتر است.

## در فصل بعد

الان چیدمان، تصویر و متن — هر سه — می‌توانند responsive باشند، و خیلی از کارها را بدونِ `@media` با ریاضی انجام می‌دهی. تا اینجا همه‌چیز به عرضِ **کلِ صفحه** نگاه می‌کرد. ولی گاهی یک component باید به عرضِ **جعبهٔ خودش** پاسخ بدهد، نه کلِ صفحه — مثلِ یک کارت که در یک ستونِ باریک یک‌شکل و در یک ستونِ پهن شکلِ دیگری می‌گیرد. فصل بعد سراغِ `container query` می‌رویم: `media query`، ولی این‌بار نه برای صفحه، بلکه برای هر جعبه جدا.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/taropood/lessons/t4/s04-fluid-type (یادستان, Yaadestan)
