# فصل ۰۳ — تصویر responsive

<div dir="rtl">

# فصل ۰۳ — تصویر responsive

## در این فصل چه می‌سازی

آخر این فصل یک صفحهٔ پستِ کوتاه داری با یک عکسِ بزرگِ بالای مطلب و یک عکسِ کوچکِ گردِ نویسنده — و هر دو کاملاً responsive‌اند. عکسِ بزرگ روی هر عرضی جا می‌شود و از صفحه بیرون نمی‌زند، عکسِ گرد شکلش را نگه می‌دارد و کش نمی‌آید، و مرورگر برای هر صفحه اندازهٔ درستِ فایل را دانلود می‌کند نه یک عکسِ غول‌پیکر. تصویر تا اینجا تنها چیزی بود که به قاعده‌های responsive گوش نمی‌داد؛ این فصل رامش می‌کند.

![یک عکسِ واحد که در سه جعبهٔ با عرض‌های مختلف قرار گرفته و در هر کدام بدونِ سرریز و بدونِ کش‌آمدن جا شده است](/lesson-assets/t4-s03-responsive-images/prompt/01-image-responsive-image-fits.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- با `max-width: 100%` جلوی سرریزِ یک عکس را بگیری
- با `object-fit` یک عکس را در یک شکلِ مشخص بدونِ کش‌آمدن جا بدهی
- با `aspect-ratio` جای عکس را رزرو کنی تا صفحه نپرد
- با `srcset` و `sizes` بگذاری مرورگر اندازهٔ درستِ عکس را انتخاب کند

## قبل از شروع

- **از ترم ۱:** `<img>`، `src`، `alt`، `width`/`height` و `<figure>`/`<figcaption>` — پایهٔ کار همین‌هاست.
- **از فصل ۱ و ۲ (همین ترم):** `max-width`، `%` و mobile-first.
- **از ترم ۳:** `display: flex`، `align-items` و `gap` — برای چیدنِ عکسِ نویسنده کنارِ اسمش.

مثل همیشه فقط یک مرورگر لازم داری، یا فقط همین آزمایشگاه.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [آزمایشگاه این فصل را باز کن](/lab/embed/taropood/term-4-responsive/session-03-responsive-images) — یک عکسِ بزرگ می‌بینی که از جعبه‌اش بیرون زده. کارِ این فصل این است که خط‌به‌خط رامش کنی و هر بار با کم و زیاد کردنِ عرضِ پیش‌نمایش نتیجه را ببینی.

## ۱. تصویری که از جعبه‌اش بیرون می‌زند

بیا با یک پستِ ساده شروع کنیم: یک `<main>` باریک با یک تیتر و یک عکسِ بزرگ. عکس را با `<img>` می‌گذاریم، مثل ترم ۱:

</div>

```html
<main class="post">
  <h1>یک سفر کوتاه</h1>
  <img class="hero"
       src="https://picsum.photos/id/1015/800/450"
       alt="رودخانه‌ای که از میان کوه‌های جنگلی می‌گذرد"
       width="800" height="450">
</main>
```

<div dir="rtl">

و به `.post` یک عرضِ نسبی بده تا مثل فصل ۱ جمع‌وجور بماند:

</div>

```css
.post {
  max-width: 700px;
  margin: 0 auto;
}
```

<div dir="rtl">

حالا نگاه کن. `.post` نهایتاً ۷۰۰ پیکسل است، ولی عکس ۸۰۰ پیکسل پهناست — و از جعبه‌اش بیرون می‌زند، از لبهٔ صفحه رد می‌شود و یک نوارِ لغزشِ افقی می‌سازد. عرضِ پیش‌نمایش را باریک‌تر کن؛ بدتر می‌شود، چون عکس همچنان اصرار دارد ۸۰۰ پیکسل بماند.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** بله، این سرریز همان چیزی است که باید ببینی. یک `<img>` به‌طور پیش‌فرض به عرضِ **واقعیِ فایل** کشیده می‌شود و به عرضِ جعبه‌اش کاری ندارد. علاجش یک خطِ کوتاه است که در بخش بعد می‌نویسیم: `max-width: 100%`.

## ۲. `max-width: 100%` و `height: auto`

`max-width: 100%` روی یک عکس یعنی «هیچ‌وقت پهن‌تر از جعبه‌ات نشو». اگر جعبه از عکس بزرگ‌تر بود، عکس اندازهٔ واقعی‌اش می‌ماند؛ اگر جعبه کوچک‌تر شد، عکس با آن جمع می‌شود. `height: auto` را هم کنارش می‌گذاری تا وقتی عرض کم می‌شود، ارتفاع هم به همان نسبت کم شود و عکس کش نیاید. عکسِ ما در HTML `class="hero"` دارد، پس همان را هدف می‌گیریم:

</div>

```css
.hero {
  max-width: 100%;
  height: auto;
  border-radius: 8px;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** حالا عرضِ پیش‌نمایش را باریک و پهن کن. عکس دیگر بیرون نمی‌زند و نوارِ لغزشِ افقی رفته؛ روی صفحهٔ باریک با آن جمع می‌شود و نسبتش هم حفظ می‌ماند. این دو خط (`max-width: 100%` و `height: auto`) مهم‌ترین چیزِ کلِ فصل‌اند — تقریباً هر عکسی روی وب به همین دو نیاز دارد.

> 💡 **نکته:** فرق `width: 100%` و `max-width: 100%` مثل فصل ۱ است: `width: 100%` عکسِ کوچک را هم به زور بزرگ می‌کند تا کلِ جعبه را پر کند (و تارش می‌کند)، ولی `max-width: 100%` فقط جلوی بزرگ‌ترشدن از جعبه را می‌گیرد و عکسِ کوچک را کش نمی‌دهد. برای عکس، تقریباً همیشه `max-width` را می‌خواهی.

## ۳. `object-fit`: پر کردنِ یک شکل بدونِ کش‌آمدن

گاهی می‌خواهی عکس یک **شکلِ مشخص** بگیرد — مثلاً عکسِ گردِ نویسنده که باید مربع (بعد گرد) باشد، هرچند فایلش مستطیل است. بیا `<figure>` نویسنده را اضافه کنیم:

</div>

```html
<figure class="author">
  <img class="avatar"
       src="https://picsum.photos/id/64/300/200"
       alt="عکس نویسنده" width="300" height="200">
  <figcaption>نوشتهٔ آوا</figcaption>
</figure>
```

<div dir="rtl">

فایلِ این عکس مستطیل است (۳۰۰ در ۲۰۰). اگر به زور در یک مربعِ ۹۶ در ۹۶ بگذاری‌اش، پهن‌به‌پهن فشرده می‌شود و صورتِ آدم کشیده و بدشکل می‌شود:

</div>

```css
.avatar {
  width: 96px;
  height: 96px;
  border-radius: 50%;
}
```

<div dir="rtl">

این را در آزمایشگاه امتحان کن و ببین: عکس در مربع فشرده و لهیده شده. `object-fit: cover` این را حل می‌کند — به عکس می‌گوید «جعبه را پر کن، ولی نسبتت را نگه دار؛ هرچه اضافه آمد را از لبه‌ها ببُر». `width` و `height` را همان‌جا نگه دار (همان مربعِ ۹۶ در ۹۶ است که می‌خواهیم) و فقط یک خطِ `object-fit: cover` به قاعده اضافه کن:

</div>

```css
.avatar {
  width: 96px;
  height: 96px;
  object-fit: cover;
  border-radius: 50%;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** حالا عکسِ گرد بدونِ هیچ کش‌آمدنی جا شده؛ به‌جای فشرده‌شدن، وسطش نگه داشته شده و طرفینِ اضافه بریده شده. `object-fit: cover` رایج‌ترین حالت است؛ یک حالتِ دیگرش `contain` است که کلِ عکس را نشان می‌دهد و اگر لازم شد دورش فضای خالی می‌گذارد.

![مقایسهٔ یک عکسِ منظرهٔ مستطیل که در یک جعبهٔ مربع قرار می‌گیرد: سمت راست فشرده و کش‌آمده، سمت چپ با object-fit وسطش نگه‌داشته و لبه‌ها بریده و بدونِ کش‌آمدن](/lesson-assets/t4-s03-responsive-images/prompt/02-image-object-fit-cover.png)

## ۴. `aspect-ratio`: نسبتِ ثابت بدونِ پرش

آن `height: 96px` یک عیبِ کوچک دارد: عددِ ثابت است. اگر بعداً عرض را عوض کنی، شکل به‌هم می‌ریزد. `aspect-ratio` بهتر است: به‌جای ارتفاعِ ثابت، **نسبت** را ثابت می‌کند و ارتفاع را خودش از روی عرض حساب می‌کند. برای یک مربع می‌نویسی `aspect-ratio: 1 / 1`:

</div>

```css
.avatar {
  width: 96px;
  height: auto;
  aspect-ratio: 1 / 1;
  object-fit: cover;
  border-radius: 50%;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** به `height: auto` دقت کن: اگر فقط `height: 96px` را پاک کنی، `height="200"`ِ داخلِ HTML برمی‌گردد و عکس یک بیضیِ بلند می‌شود، پس باید صریح آن را `auto` کنی. عکس هنوز یک مربعِ گرد است، ولی حالا اگر `width` را عوض کنی، مربع بودنش حفظ می‌ماند چون ارتفاع همیشه برابرِ عرض حساب می‌شود. یک سودِ بزرگِ دیگر هم دارد: مرورگر پیش از دانلودِ عکس هم می‌داند جایش چه شکلی است، پس جای عکس را از اول رزرو می‌کند و وقتی عکس می‌رسد، بقیهٔ صفحه **نمی‌پرد**. همین پرش، یکی از آزاردهنده‌ترین عیب‌های صفحه‌های کُند است.

> 💡 **نکته:** همان `width` و `height` که در ترم ۱ روی `<img>` گذاشتی هم همین کارِ رزروِ جا را می‌کند. `aspect-ratio` وقتی به کار می‌آید که شکلِ نمایشِ عکس با شکلِ فایلش فرق دارد.

## ۵. `srcset` و `sizes`: عکسِ درست برای هر عرض

یک مشکل باقی مانده که دیده نمی‌شود ولی مهم است: عکسِ بزرگ همیشه فایلِ ۸۰۰ پیکسلی را دانلود می‌کند، حتی روی یک موبایلِ باریک که فقط ۳۶۰ پیکسل جا دارد. یعنی موبایل دارد دیتای هدر می‌دهد. `srcset` این را حل می‌کند: چند نسخه با عرض‌های مختلف به مرورگر می‌دهی و می‌گویی هر کدام چند پیکسل پهناست (با پسوندِ `w`)، و مرورگر خودش مناسب‌ترین را برمی‌دارد:

</div>

```html
<img
  class="hero"
  src="https://picsum.photos/id/1015/800/450"
  srcset="https://picsum.photos/id/1015/400/225 400w,
          https://picsum.photos/id/1015/800/450 800w,
          https://picsum.photos/id/1015/1200/675 1200w"
  sizes="(min-width: 700px) 680px, 100vw"
  alt="رودخانه‌ای که از میان کوه‌های جنگلی می‌گذرد"
  width="800"
  height="450">
```

<div dir="rtl">

`srcset` فهرستِ نسخه‌هاست و `400w` یعنی «این فایل ۴۰۰ پیکسل پهناست». `sizes` به مرورگر می‌گوید عکس روی صفحه چقدر جا می‌گیرد تا بتواند درست انتخاب کند: اینجا نوشته‌ایم «اگر عرضِ صفحه از ۷۰۰ بیشتر بود، عکس ۶۸۰ پیکسل جا می‌گیرد؛ وگرنه کلِ عرضِ صفحه». آن `100vw` یعنی «کلِ عرضِ صفحه» — این `vw` را فعلاً همین‌طور بپذیر؛ فصل بعد کامل یادش می‌گیریم. `src` هم می‌ماند به‌عنوان نسخهٔ پیش‌فرض برای مرورگرهای خیلی قدیمی.

✅ **چک کن:** روی صفحه فرقی نمی‌بینی — و همین درست است. سودِ `srcset` در سرعت و مصرفِ دیتاست، نه در ظاهر. مرورگر روی موبایل نسخهٔ کوچک را برمی‌دارد و روی دسکتاپِ پهن نسخهٔ بزرگ را.

## ۶. `<picture>`: وقتی عکسِ متفاوت می‌خواهی

`srcset` نسخه‌های هم‌شکل با اندازه‌های مختلف می‌دهد. ولی گاهی می‌خواهی روی موبایل یک **عکسِ متفاوت** نشان بدهی — مثلاً یک بُرشِ نزدیک‌ترِ عمودی به‌جای منظرهٔ عریض. برای این کار `<picture>` هست: چند `<source>` با شرطِ `media` می‌گذاری و مرورگر اولین شرطِ درست را برمی‌دارد؛ `<img>` هم همیشه ته‌اش می‌ماند به‌عنوان پیش‌فرض:

</div>

```html
<picture>
  <source media="(min-width: 700px)"
          srcset="https://picsum.photos/id/1015/1200/675">
  <img src="https://picsum.photos/id/1015/500/700"
       alt="رودخانه‌ای در میان کوه‌ها"
       width="500" height="700">
</picture>
```

<div dir="rtl">

اینجا روی صفحهٔ پهن عکسِ عریض می‌آید و روی باریک عکسِ عمودی. به این کار «art direction» می‌گویند: تصمیم می‌گیری روی هر صفحه کدام بُرش بهتر است. برای اکثرِ عکس‌ها همان `srcset` کافی است؛ `<picture>` را وقتی بیاور که واقعاً به عکسِ **متفاوت** نیاز داری.

> 🤖 **با AI:** یک `<img>` معمولی به دستیار AI ات بده و بپرس «این را برای responsive کامل کن — چه چیزهایی کم دارد؟». جوابش را خط‌به‌خط بسنج: آیا `max-width: 100%` را گفت؟ `srcset` و `sizes` را درست نوشت؟ `alt` را دست‌نخورده نگه داشت؟ بعد در آزمایشگاه امتحانش کن — AI گاهی `sizes` را غلط می‌نویسد و همان باعث می‌شود نسخهٔ اشتباه دانلود شود، که فقط با دیدنِ نتیجه پیدا می‌شود.

## کد کاملِ این فصل

این هم دو فایلِ کامل، یک‌جا. اول `index.html`:

</div>

```html
<!-- index.html -->
<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
  <head>
    <meta charset="UTF-8">
    <meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1">
    <title>عکس responsive</title>
    <link rel="stylesheet" href="styles.css">
  </head>
  <body>
    <main class="post">
      <h1>یک سفر کوتاه</h1>
      <img
        class="hero"
        src="https://picsum.photos/id/1015/800/450"
        srcset="https://picsum.photos/id/1015/400/225 400w,
                https://picsum.photos/id/1015/800/450 800w,
                https://picsum.photos/id/1015/1200/675 1200w"
        sizes="(min-width: 700px) 680px, 100vw"
        alt="رودخانه‌ای که از میان کوه‌های جنگلی می‌گذرد"
        width="800"
        height="450">
      <p>این عکس روی هر عرضی اندازهٔ درستِ خودش را می‌گیرد و بدشکل نمی‌شود.</p>
      <figure class="author">
        <img
          class="avatar"
          src="https://picsum.photos/id/64/300/200"
          alt="عکس نویسنده"
          width="300"
          height="200">
        <figcaption>نوشتهٔ آوا</figcaption>
      </figure>
    </main>
  </body>
</html>
```

<div dir="rtl">

و `styles.css`:

</div>

```css
/* styles.css */
* {
  box-sizing: border-box;
}

body {
  background-color: #f6edda;
  margin: 0;
  padding: 16px;
}

.post {
  max-width: 700px;
  margin: 0 auto;
}

.hero {
  max-width: 100%;
  height: auto;
  border-radius: 8px;
}

.author {
  display: flex;
  align-items: center;
  gap: 12px;
  margin: 0;
}

.avatar {
  width: 96px;
  height: auto;
  aspect-ratio: 1 / 1;
  object-fit: cover;
  border-radius: 50%;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** روی صفحه یک پستِ تمیز می‌بینی: عکسِ بزرگِ بالای مطلب که با عرض جمع و باز می‌شود، و عکسِ گردِ نویسنده کنارِ اسمش که شکلش را نگه می‌دارد. عرض را بکش و مطمئن شو هیچ‌چیز بیرون نمی‌زند و هیچ‌چیز کش نمی‌آید.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| `max-width: 100%` | مکس-ویدث صد درصد | عکس هیچ‌وقت پهن‌تر از جعبه‌اش نمی‌شود |
| `object-fit` | آبجکت-فیت | چطور عکس داخلِ جعبه‌اش جا شود؛ `cover` یعنی پر کن و لبه‌ها را ببُر |
| `aspect-ratio` | اسپکت-ریشو | نسبتِ عرض به ارتفاع را ثابت می‌کند |
| `srcset` | سورس-ست | فهرستِ چند نسخهٔ عکس با عرض‌های مختلف برای انتخابِ مرورگر |
| `sizes` | سایزِز | به مرورگر می‌گوید عکس روی صفحه چقدر جا می‌گیرد |
| `<picture>` | پیکچر | برای دادنِ عکسِ متفاوت روی صفحه‌های مختلف (art direction) |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن به بالا جواب بده: چرا `max-width: 100%` بهتر از `width: 100%` برای یک عکس است؟

**تمرین اجباری:** یک گالریِ سه‌تایی عکس بساز (از فصل ۲ grid را قرض بگیر). به همهٔ عکس‌ها `max-width: 100%` بده و هر کدام را با `aspect-ratio: 4 / 3` و `object-fit: cover` هم‌شکل کن. عرض را باریک کن و مطمئن شو هیچ عکسی بیرون نمی‌زند و همه یک‌شکل می‌مانند.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** عکسِ نویسنده را یک بار با `object-fit: cover` و یک بار با `object-fit: contain` بگذار و فرقشان را در یک جمله بنویس. بعد `object-fit` را کلاً بردار و توضیح بده چرا عکس بدشکل می‌شود.

## در فصل بعد

الان چیدمان و تصویر، هر دو، responsive‌اند. یک چیزِ آخر مانده: **متن**. اندازهٔ فونت را هم می‌شود سیال کرد تا خودش با عرضِ صفحه بزرگ و کوچک شود — بدونِ اینکه برای هر breakpoint یک `@media` بنویسی. فصل بعد سراغِ ریاضیِ CSS می‌رویم: `clamp()`، `min()`، `max()`، `calc()` و همان واحدِ `vw` که این فصل قرضش گرفتیم، این‌بار کامل.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/taropood/lessons/t4/s03-responsive-images (یادستان, Yaadestan)
