# فصل ۱۱ — پروژه: layout یک سایت کامل

<div dir="rtl">

# فصل ۱۱ — پروژه: layout یک سایت کامل

## در این فصل چه می‌سازی

این آخرین فصلِ ترمِ Layout است و مفهومِ تازه‌ای ندارد. کارِ امروز ترکیب است: هر ابزاری که این ترم یاد گرفتی — `flexbox`، `grid`، `position` و logical properties — را کنارِ هم می‌گذاریم و layout کاملِ یک سایتِ واقعی را از صفر می‌سازیم. یک صفحهٔ گالریِ هنری به‌نامِ «هنرکده»: یک سرصفحه که لوگو و منویش با flexbox دو سرِ خط نشسته‌اند، یک بدنهٔ گرید که محتوای اصلی و یک ستونِ کناری را کنارِ هم می‌چیند، یک ستونِ کناری که موقعِ پیمایش می‌چسبد، و یک پاصفحه. آخرِ این فصل یک صفحه داری که واقعاً مثلِ یک سایت چیده شده.

![طرحِ سیمیِ یک صفحهٔ کامل: سرصفحه با لوگو یک سمت و منو سمتِ دیگر، زیرش یک بدنهٔ دوستونی با ستونِ پهنِ محتوا و ستونِ باریکِ کناری، و یک پاصفحه در پایین](/lesson-assets/t3-s11-layout-project/prompt/01-image-page-wireframe.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- یک سرصفحه بسازی که لوگو و منویش با `flexbox` دو سرِ خط بنشینند
- بدنهٔ صفحه را با `grid` به دو ستونِ محتوا و کناری تقسیم کنی
- یک ستونِ کناری را با `position: sticky` موقعِ پیمایش بچسبانی
- یک صفحهٔ کامل را با ابزارهای این ترم، امن برای فارسی، سرِ هم کنی

## قبل از شروع

- **از فصل‌های ۲ تا ۴:** `flexbox` — `display: flex`، `justify-content`، `align-items`، `gap`.
- **از فصل‌های ۵ تا ۷:** `grid` — `display: grid`، `grid-template-columns`، واحدِ `fr`، `gap`.
- **از فصل ۸:** `position`، به‌خصوص `sticky`.
- **از فصل ۱۰:** logical properties برای فاصله و جای امنِ فارسی.

فقط یک مرورگر لازم داری، یا همین آزمایشگاه.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [آزمایشگاه این فصل را باز کن](/lab/embed/taropood/term-3-layout/session-11-layout-project) — یک صفحهٔ خام با HTML آماده می‌بینی. در این فصل خط‌به‌خط CSS اش را می‌نویسی و می‌بینی چطور همان ساختار، تکه‌تکه، به یک layout کامل تبدیل می‌شود.

## ۱. اسکلت و پایه

اول به ساختارِ صفحه نگاه کن. semantic است، همان‌طور که در ترم ۱ یاد گرفتی: یک `<header>` برای سرصفحه، یک `<main>` برای بدنه که داخلش یک `<div class="content">` و یک `<aside>` دارد، و یک `<footer>`. کلاس‌ها فقط برای اینکه با CSS راحت هدفشان بگیریم اضافه شده‌اند:

</div>

```html
<header class="site-header">
  <a class="logo" href="#">هنرکده</a>
  <nav>
    <ul class="menu">
      <li><a href="#works">کارها</a></li>
      <li><a href="#about">درباره</a></li>
      <li><a href="#contact">تماس</a></li>
    </ul>
  </nav>
</header>

<main class="layout">
  <section class="content"><!-- kart-haye mohteva inja --></section>
  <aside class="sidebar"><!-- sotoon-e kenari inja --></aside>
</main>

<footer class="site-footer"><!-- pasafhe inja --></footer>
```

<div dir="rtl">

حالا پایهٔ CSS را می‌گذاریم: `box-sizing` سراسری از فصل ۴، یک theme کوچک با custom property از فصل ۹ ترم ۲، و کمی جانِ اولیه به `body`:

</div>

```css
* {
  box-sizing: border-box;
}

:root {
  --brand: #2a6b93;
  --ink: #2c2114;
  --paper: #f6edda;
  --card: #ffffff;
  --line: #d8ccae;
  --space: 20px;
}

body {
  margin: 0;
  font-family: Tahoma, sans-serif;
  color: var(--ink);
  background-color: var(--paper);
  line-height: 1.8;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** صفحه یک پس‌زمینهٔ کاغذی گرفت و همه‌چیز هنوز زیرِ هم است — سرصفحه، بدنه، پاصفحه. این جریانِ عادی است؛ حالا شروع می‌کنیم به چیدن.

## ۲. سرصفحه با flexbox

سرصفحه دو چیز دارد که باید دو سرِ خط بنشینند: لوگو یک طرف، منو طرفِ دیگر. این دقیقاً کاری است که `flexbox` با `justify-content: space-between` می‌کند — از فصل ۳. خودِ منو هم یک ردیفِ افقی از لینک‌هاست، پس آن را هم `flex` می‌کنیم:

</div>

```css
.site-header {
  display: flex;
  justify-content: space-between;
  align-items: center;
  gap: var(--space);
  padding-block: 14px;
  padding-inline: 24px;
  background-color: var(--card);
  border-block-end: 1px solid var(--line);
}

.logo {
  font-weight: 700;
  font-size: 1.4rem;
  color: var(--brand);
}

.menu {
  display: flex;
  gap: 18px;
  margin: 0;
  padding: 0;
  list-style: none;
}

.menu a {
  color: var(--ink);
  font-weight: 700;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** لوگوی «هنرکده» یک سرِ خط نشست و سه لینکِ منو سرِ دیگر، در یک ردیفِ افقی و با فاصلهٔ منظم. `space-between` فضای خالی را انداخت وسط، پس دو گروه به دو لبه چسبیدند. دقت کن که `padding-inline` و `border-block-end` را logical نوشتیم — پس سرصفحه در صفحهٔ راست‌به‌چپ درست است و اگر روزی چپ‌به‌راست شود هم می‌ماند.

> ⚠️ **مواظب باش:** یک باورِ خیلی رایج که **غلط** است: «`display: flex` نقطه‌های `<ul>` را برمی‌دارد». برنمی‌دارد. نقطه را خودِ `<li>` می‌آورد، و flex-شدنِ والد آن را نمی‌گیرد؛ اگر `list-style: none` را ننویسی، نقطه‌ها همان‌جا کنارِ لینک‌ها می‌مانند. (تنها چیزی که واقعاً نقطه را می‌بَرد، عوض‌کردنِ `display` خودِ `<li>` است — مثلِ آن `inline-block`ِ ترم ۲.) برای همین در `.menu` صریح `list-style: none` نوشتیم. یک‌بار موقتاً پاکش کن و ببین نقطه‌ها برمی‌گردند. منو یک `<ul>`ِ واقعی می‌ماند — که برای screen reader درست است، «فهرستی از لینک‌ها» — ولی ظاهرش یک نوارِ افقیِ بی‌نقطه شد.

## ۳. بدنه با grid

حالا مهم‌ترین بخش: بدنه باید دو ستون داشته باشد — یک ستونِ پهن برای محتوا و یک ستونِ باریک‌ترِ ثابت برای کناری. این کارِ `grid` است. با `grid-template-columns: 1fr 260px` می‌گوییم ستونِ اول هرچه فضا ماند را بگیرد (`1fr`) و ستونِ دوم دقیقاً `260px` باشد:

</div>

```css
.layout {
  display: grid;
  grid-template-columns: 1fr 260px;
  gap: var(--space);
  max-width: 960px;
  margin-inline: auto;
  padding: var(--space);
}

.content {
  display: grid;
  gap: var(--space);
}

.card {
  padding: var(--space);
  background-color: var(--card);
  border: 1px solid var(--line);
  border-radius: 12px;
}

.card h2 {
  margin-block: 0 10px;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** بدنه دو ستون شد — کارت‌های محتوا سمتِ راست (چون صفحه rtl است و ستونِ اولِ گرید از راست شروع می‌شود) و ستونِ کناری سمتِ چپ. کلِ بدنه هم با `margin-inline: auto` وسطِ صفحه جمع شد و از `960px` پهن‌تر نمی‌شود. خودِ `.content` را هم یک گرید کردیم تا کارت‌هایش با `gap` فاصلهٔ منظم بگیرند.

![نقشهٔ بدنهٔ دوستونی: یک ستونِ پهن با چند کارتِ روی‌هم که فلش‌های بالا-پایین نشانِ پیمایش‌اند، و کنارش یک ستونِ باریک با یک نشانِ سنجاق که یعنی موقعِ پیمایش سرِ جا می‌ماند](/lesson-assets/t3-s11-layout-project/prompt/02-image-grid-sticky.png)

> ⚠️ **مواظب باش:** این layout هنوز **responsive نیست**. اگر پنجره را خیلی باریک کنی، آن `260px` جا نمی‌شود و صفحه به‌هم می‌ریزد. اینکه در صفحهٔ موبایل این دو ستون بروند زیرِ هم، کارِ `@media` است که ابزارش را نداریم. **این را در ترم ۴ کامل یاد می‌گیریم.** فعلاً صفحه را در عرضِ معمولی نگه دار.

## ۴. ستونِ کناری که می‌چسبد

می‌خواهیم وقتی کاربر صفحه را پایین می‌برد، ستونِ کناری همراهش نرود و بالای صفحه **بچسبد**. از فصل ۸ می‌دانی این کارِ `position: sticky` است. اول همین را امتحان کن:

</div>

```css
.sidebar {
  position: sticky;
}
```

<div dir="rtl">

صفحه را پایین ببر. ستونِ کناری... هیچ کاری نمی‌کند. با محتوا بالا می‌رود، انگار `sticky` ای در کار نیست.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** `sticky` گذاشتی و نچسبید؟ این رایج‌ترین اشتباهِ `sticky` است: `position: sticky` به‌تنهایی کافی نیست — باید بگویی **کجا** بچسبد. بدونِ یک فاصلهٔ مرجع، مرورگر نمی‌داند در چه نقطه‌ای باید عنصر را نگه دارد، پس مثلِ یک عنصرِ عادی رفتار می‌کند. باید یک offset بدهی؛ مثلاً `inset-block-start: 16px` یعنی «وقتی به ۱۶ پیکسلیِ بالای صفحه رسیدی، همان‌جا بچسب». (این همان `top: 16px` است، ولی logical و امن برای هر جهت.)

یک نکتهٔ دوم هم هست: عنصرِ گرید به‌طور پیش‌فرض به بلندیِ کلِ ردیف کش می‌آید، و چیزی که کلِ ارتفاع را پُر کرده جایی برای «چسبیدن» ندارد. با `align-self: start` — همان `align-self`ِ فصل ۳، که در گرید هم کار می‌کند — می‌گوییم ستونِ کناری فقط به‌اندازهٔ محتوایش بلند باشد تا فضای چسبیدن پیدا کند:

</div>

```css
.sidebar {
  align-self: start;
  position: sticky;
  inset-block-start: 16px;
  padding: var(--space);
  background-color: var(--card);
  border: 1px solid var(--line);
  border-radius: 12px;
}

.sidebar h2 {
  margin-block: 0 10px;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** حالا صفحه را پایین ببر. ستونِ محتوا بالا می‌رود، ولی جعبهٔ «دسته‌ها» در فاصلهٔ ۱۶ پیکسلیِ بالای صفحه **می‌چسبد** و همان‌جا می‌ماند تا وقتی به پاصفحه برسی. آن دو خط — `align-self: start` و `inset-block-start` — کاری کردند که `sticky` واقعاً کار کند.

## ۵. پاصفحه و صفحهٔ کامل

آخرین تکه، پاصفحه است: یک خطِ ساده و وسط‌چین با یک مرزِ بالایی که جدایش می‌کند:

</div>

```css
.site-footer {
  padding-block: 20px;
  text-align: center;
  color: var(--ink);
  border-block-start: 1px solid var(--line);
}
```

<div dir="rtl">

و حالا هر دو فایلِ کامل. اول `index.html`:

</div>

```html
<!-- index.html -->
<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
  <head>
    <meta charset="UTF-8">
    <title>هنرکده</title>
    <link rel="stylesheet" href="styles.css">
  </head>
  <body>
    <header class="site-header">
      <a class="logo" href="#">هنرکده</a>
      <nav>
        <ul class="menu">
          <li><a href="#works">کارها</a></li>
          <li><a href="#about">درباره</a></li>
          <li><a href="#contact">تماس</a></li>
        </ul>
      </nav>
    </header>

    <main class="layout">
      <section class="content">
        <article id="works" class="card">
          <h2>کارها</h2>
          <p>اینجا مجموعه‌ای از کارها را نشان می‌دهیم. هر کار یک عکس و یک توضیح کوتاه دارد.</p>
          <p>وقتی صفحه را پایین می‌بری، این ستون بلند حرکت می‌کند ولی ستونِ کناری سرِ جایش می‌ماند.</p>
        </article>

        <article id="about" class="card">
          <h2>درباره</h2>
          <p>هنرکده یک نمونهٔ تمرینی است تا layout یک صفحهٔ واقعی را کنارِ هم بچینیم.</p>
          <p>سرصفحه با flexbox، بدنه با grid، و ستونِ کناری با position چیده شده‌اند.</p>
        </article>

        <article id="contact" class="card">
          <h2>تماس</h2>
          <p>این هم آخرین بخش، تا ستون به‌اندازهٔ کافی بلند شود و بشود صفحه را پایین برد.</p>
          <p>حالا به ستونِ کناری نگاه کن که موقعِ پیمایش چطور می‌چسبد.</p>
        </article>
      </section>

      <aside class="sidebar">
        <h2>دسته‌ها</h2>
        <ul>
          <li><a href="#">نقاشی</a></li>
          <li><a href="#">عکاسی</a></li>
          <li><a href="#">خط</a></li>
        </ul>
      </aside>
    </main>

    <footer class="site-footer">
      <p>ساختهٔ من — ۱۴۰۵</p>
    </footer>
  </body>
</html>
```

<div dir="rtl">

و `styles.css`، از اول تا آخر:

</div>

```css
/* styles.css */
* {
  box-sizing: border-box;
}

:root {
  --brand: #2a6b93;
  --ink: #2c2114;
  --paper: #f6edda;
  --card: #ffffff;
  --line: #d8ccae;
  --space: 20px;
}

body {
  margin: 0;
  font-family: Tahoma, sans-serif;
  color: var(--ink);
  background-color: var(--paper);
  line-height: 1.8;
}

.site-header {
  display: flex;
  justify-content: space-between;
  align-items: center;
  gap: var(--space);
  padding-block: 14px;
  padding-inline: 24px;
  background-color: var(--card);
  border-block-end: 1px solid var(--line);
}

.logo {
  font-weight: 700;
  font-size: 1.4rem;
  color: var(--brand);
}

.menu {
  display: flex;
  gap: 18px;
  margin: 0;
  padding: 0;
  list-style: none;
}

.menu a {
  color: var(--ink);
  font-weight: 700;
}

.layout {
  display: grid;
  grid-template-columns: 1fr 260px;
  gap: var(--space);
  max-width: 960px;
  margin-inline: auto;
  padding: var(--space);
}

.content {
  display: grid;
  gap: var(--space);
}

.card {
  padding: var(--space);
  background-color: var(--card);
  border: 1px solid var(--line);
  border-radius: 12px;
}

.card h2 {
  margin-block: 0 10px;
}

.sidebar {
  align-self: start;
  position: sticky;
  inset-block-start: 16px;
  padding: var(--space);
  background-color: var(--card);
  border: 1px solid var(--line);
  border-radius: 12px;
}

.sidebar h2 {
  margin-block: 0 10px;
}

.site-footer {
  padding-block: 20px;
  text-align: center;
  color: var(--ink);
  border-block-start: 1px solid var(--line);
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** صفحهٔ کامل را نگاه کن — سرصفحهٔ flex با لوگو و منوی دو سر، بدنهٔ گرید با دو ستون، ستونِ کناری که موقعِ پیمایش می‌چسبد، و پاصفحهٔ وسط‌چین. هر چیزی که این ترم یاد گرفتی در همین یک صفحه هست: `flexbox` برای سرصفحه، `grid` برای بدنه، `position: sticky` برای کناری، و logical properties که همه را برای فارسی امن کرد.

> 🤖 **با AI:** صفحهٔ کاملت را به دستیار AI ات بده و بپرس «اگر بخواهم این دو ستون در صفحهٔ موبایل زیرِ هم بروند، چه باید بکنم؟». احتمالاً از `@media` حرف می‌زند — چیزی که هنوز یاد نگرفته‌ای. این یک نگاهِ خوب به جلوست، ولی **کدش را همین‌جا کورکورانه نچسبان**؛ ترم ۴ همین را قدم‌به‌قدم و درست یادت می‌دهد. فعلاً فقط ببین جوابش چه شکلی است.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

این فصل یک فصلِ پروژه‌ای است و واژهٔ فنیِ تازه‌ای ندارد؛ فقط ابزارهای این ترم — `flexbox`، `grid`، `position: sticky` و logical properties — را کنارِ هم به‌کار می‌گیرد.

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن به بالا جواب بده: چرا این صفحه هنوز در پنجرهٔ باریک به‌هم می‌ریزد، و ابزارِ درستش در کدام ترم است؟

**تمرین اجباری:** جای دو ستون را عوض کن — کاری کن ستونِ کناری سمتِ **شروع** بیاید و محتوا سمتِ پایان. (راهنمایی: ترتیبِ ستون‌ها در `grid-template-columns` و جای دو عنصر در HTML.) بعد یک کارتِ چهارم به محتوا اضافه کن و ببین بدونِ یک خطِ CSSِ تازه، خودش سرِ جایش می‌نشیند.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** یک نوارِ اعلانِ چسبان به **بالای سرصفحه** اضافه کن که همیشه دیده شود (`position: sticky` با `inset-block-start: 0` روی خودِ `<header>`). بعد امتحان کن: کلِ محتوای `<body>` را داخلِ یک `<div>` بگذار و به آن `overflow: hidden` بده. چسبیدن خراب می‌شود — همان تلهٔ فصل ۹ را اینجا هم پیدا کن و توضیح بده چرا.

## در فصل بعد

اینجا آخرِ ترمِ Layout است. حالا می‌توانی چیزها را کنارِ هم بچینی، ستون بسازی، لایه‌بندی کنی و یک صفحهٔ واقعی را سرِ هم کنی. ولی یک ضعفِ بزرگ باقی است که خودت دیدی: این صفحه فقط در یک عرضِ مشخص خوب است و در پنجرهٔ باریکِ موبایل به‌هم می‌ریزد. ترمِ بعد — **Responsive** — دقیقاً همین را حل می‌کند: یاد می‌گیری با `@media` و واحدهای نسبی، صفحه‌ای بسازی که از موبایل تا نمایشگرِ بزرگ، همه‌جا درست بماند و خودش را با اندازهٔ صفحه جور کند. همان دو ستونی که این فصل در موبایل جا نمی‌شد، آنجا یاد می‌گیری چطور در صفحهٔ کوچک زیرِ هم بروند.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/taropood/lessons/t3/s11-layout-project (یادستان, Yaadestan)
