# فصل ۱۰ — logical properties

<div dir="rtl">

# فصل ۱۰ — logical properties

## در این فصل چه می‌سازی

تا اینجا هر وقت فاصله یا جای چیزی را تعیین کردی، از کلمه‌های `left`، `right`، `top` و `bottom` استفاده کردی — چپ، راست، بالا، پایین. این کلمه‌ها به **جهتِ فیزیکیِ** صفحه بسته‌اند. ولی صفحهٔ ما فارسی و راست‌به‌چپ است، و همین‌جا یک مشکلِ ظریف کمین کرده: کدی که با `left` و `right` نوشته شود، وقتی جهتِ صفحه عوض شود از هم می‌پاشد. این فصل ابزاری را یاد می‌دهد که این مشکل را از ریشه حل می‌کند — property هایی که به‌جای «چپ و راست»، به «شروع و پایانِ» خط فکر می‌کنند و خودشان با جهتِ صفحه هماهنگ می‌شوند.

![مقایسهٔ یک کارت در دو حالت: در حالتِ راست‌به‌چپ آیکون و تورفتگی سمتِ راست‌اند، و در حالتِ چپ‌به‌راست همان‌ها خودبه‌خود به سمتِ چپ رفته‌اند، بدونِ تغییرِ کد](/lesson-assets/t3-s10-logical/prompt/01-image-physical-vs-logical.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- فرقِ property فیزیکی (`left`/`right`) و logical (`inline-start`/`inline-end`) را توضیح بدهی
- با `margin-inline` و `padding-block` فاصله را جهت‌آگاه بدهی
- بگویی چرا logical properties برای فارسی و RTL حیاتی‌اند
- با `inset` جای یک عنصرِ positioned را جهت‌آگاه تعیین کنی

## قبل از شروع

- **از فصل ۷ (ترم ۲):** `direction` و اینکه `rtl` یعنی صفحه از راست چیده می‌شود.
- **از فصل ۸ (ترم ۲):** وسط‌چینِ افقی با `margin: 0 auto`.
- **از فصل ۸ این ترم:** `position` و تعیینِ جای یک عنصر با `top`/`right`.

فقط یک مرورگر لازم داری، یا همین آزمایشگاه.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [آزمایشگاه این فصل را باز کن](/lab/embed/taropood/term-3-layout/session-10-logical) — یک نظر و یک پاسخِ تودرتو می‌بینی. در این فصل اول با کلمه‌های فیزیکی می‌نویسیمش، می‌بینیم که در صفحهٔ راست‌به‌چپ خراب می‌شود، و بعد با logical properties درستش می‌کنیم — و برای اثبات، جهتِ صفحه را عوض می‌کنیم و می‌بینیم خودش همراهی می‌کند.

## ۱. دو محور: block و inline

CSS صفحه را با دو محور می‌شناسد، نه با «چپ و راست و بالا و پایین»:

- محورِ **block**: جهتی که بلوک‌ها پشتِ‌هم می‌چینند. در فارسی و انگلیسی این از **بالا به پایین** است — هر پاراگرافِ تازه می‌رود زیرِ قبلی.
- محورِ **inline**: جهتی که متن در یک خط پیش می‌رود. در فارسی از **راست به چپ**، در انگلیسی از **چپ به راست**.

نکتهٔ کلیدی اینجاست: محورِ block همیشه بالا-پایین است و عوض نمی‌شود، ولی محورِ inline به `direction`ِ صفحه بسته است. برای همین به‌جای «چپ» و «راست»، CSS از **start** و **end** حرف می‌زند: `inline-start` یعنی «جایی که خط از آن **شروع** می‌شود». در صفحهٔ راست‌به‌چپ، این سمتِ **راست** است؛ در صفحهٔ چپ‌به‌راست، سمتِ **چپ**. تو یک بار می‌گویی «شروع»، و مرورگر بسته به جهتِ صفحه خودش راست یا چپ را می‌فهمد.

</div>

| اسمِ فیزیکی | اسمِ logical | در صفحهٔ rtl کجاست |
|---|---|---|
| `top` | `block-start` | بالا |
| `bottom` | `block-end` | پایین |
| `right` | `inline-start` | راست |
| `left` | `inline-end` | چپ |

<div dir="rtl">

قبل از ادامه، جواب بده: در یک صفحهٔ **چپ‌به‌راست** (انگلیسی)، `inline-start` کدام سمت است؟

---

**جواب:** چپ. چون خط از چپ شروع می‌شود. همین `inline-start` در صفحهٔ فارسی سمتِ راست بود — و این دقیقاً همان قدرتی است که این فصل به تو می‌دهد: یک کلمه که با جهت هماهنگ می‌شود.

## ۲. چرا این مهم است: یک خطای واقعی

بیا مشکل را با چشمِ خودمان ببینیم. در آزمایشگاه یک نظر داریم و زیرش یک پاسخِ تودرتو (`.reply`) که باید از سمتِ **شروعِ** خط کمی تورفتگی داشته باشد تا معلوم شود جوابِ آن نظر است. یک برنامه‌نویس که در ذهنش انگلیسی فکر می‌کند، طبیعتاً می‌نویسد «از چپ فاصله بگیر»:

</div>

```css
.reply {
  margin-left: 32px;
}
```

<div dir="rtl">

اگر صفحه چپ‌به‌راست بود، این عالی به‌نظر می‌رسید: پاسخ از سمتِ چپ — که همان شروعِ خط است — تو می‌رفت. ولی صفحهٔ ما راست‌به‌چپ است. نگاه کن: تورفتگی افتاده سمتِ **چپ**، یعنی سمتِ **پایانِ** خط، و پاسخ به لبهٔ راست چسبیده. کاملاً برعکسِ چیزی که می‌خواستیم. کد «درست به‌نظر می‌رسد» ولی در این صفحه غلط است.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** تورفتگی سمتِ اشتباه افتاد؟ چون `margin-left` همیشه به سمتِ **فیزیکیِ** چپ فاصله می‌دهد، بی‌اعتنا به جهتِ صفحه. چیزی که می‌خواهی «فاصله از سمتِ شروع» است، نه «فاصله از چپ». جوابش property ِ logical است: `margin-inline-start`. این یعنی «از سمتِ شروعِ خط فاصله بگیر» و خودش می‌داند در صفحهٔ راست‌به‌چپ، شروع یعنی راست.

`margin-left` را با `margin-inline-start` عوض کن:

</div>

```css
.reply {
  margin-inline-start: 32px;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** حالا تورفتگی افتاد سمتِ **راست** — سمتِ شروعِ خط — و پاسخ درست زیرِ نظر و کمی تورفته دیده می‌شود. حالا آزمونِ واقعی: در `index.html` روی تگِ `<html>`، مقدارِ `dir="rtl"` را موقتاً به `dir="ltr"` عوض کن و به صفحه نگاه کن. کلِ صفحه چپ‌به‌راست می‌شود و تورفتگیِ پاسخ **خودبه‌خود** می‌رود سمتِ چپ — بدونِ اینکه یک حرف از CSS را عوض کنی. اگر با `margin-left` نوشته بودی، حالا در حالتِ ltr درست می‌شد ولی در rtl خراب می‌ماند. با `margin-inline-start`، هر دو حالت درست است. جهت را به `rtl` برگردان.

این کلِ حرفِ فصل است: **یک کد بنویس که در هر دو جهت درست کار کند.** برای سایتی که فارسی است — یا ممکن است روزی چندزبانه شود — این نه یک تجمل، که یک ضرورت است.

## ۳. جفتِ کامل: block و inline با هم

`margin-inline-start` فقط یک طرف را می‌گیرد. اگر هر دو طرفِ محورِ inline را با هم بخواهی، `margin-inline` هست؛ و برای بالا و پایین (محورِ block)، `margin-block`. همین برای `padding` هم هست: `padding-inline` و `padding-block`. به بدنه و کارت‌هایمان لایی و فاصلهٔ جهت‌آگاه می‌دهیم:

</div>

```css
body {
  padding-block: 24px;
  padding-inline: 16px;
}

.comment {
  padding-block: 12px;
  padding-inline: 16px;
  margin-block-end: 20px;
}
```

<div dir="rtl">

`padding-block: 24px` یعنی بالا و پایین هر دو `24px`، و `padding-inline: 16px` یعنی دو طرفِ خط هر دو `16px`. یک خط، دو طرف. و `margin-block-end` یعنی فاصله از سمتِ پایین (پایانِ محورِ block) — همان `margin-bottom`ِ آشنا، ولی با نامِ logical.

حالا یک هدیهٔ قشنگ: یادت هست وسط‌چینِ افقی را با `margin: 0 auto` می‌کردیم؟ معادلِ logical و خواناترش `margin-inline: auto` است — «دو طرفِ خط را auto کن» — که همان کارِ وسط‌چینی را می‌کند. به کانتینرِ صفحه‌مان می‌دهیم:

</div>

```css
.page {
  max-width: 520px;
  margin-inline: auto;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** کلِ محتوا در یک ستونِ باریکِ وسطِ صفحه جمع شد، دقیقاً مثلِ `margin: 0 auto`. فرقش این است که `margin-inline: auto` فقط دو طرفِ خط را دست می‌زند و به بالا و پایین کاری ندارد — پس اگر `margin-block` جدا داده باشی، خرابش نمی‌کند.

> 💡 **نکته:** یک راهِ ساده برای یادسپاری: **block = بالا/پایین، inline = دو طرفِ خط.** هر جا در کدِ قدیمی `top`/`bottom` دیدی، معادلِ logical اش با `block` است؛ هر جا `left`/`right` دیدی، با `inline`. همین دو کلمه کلِ دستگاه را باز می‌کند.

## ۴. inset: جای عنصرِ positioned، جهت‌آگاه

در فصل ۸ یک عنصرِ absolute را با `top` و `right` سرِ جایش گذاشتی. این‌ها هم فیزیکی‌اند و همان مشکل را دارند. معادلِ logical شان هم هست: `inset-block-start` (به‌جای `top`)، `inset-inline-start` (به‌جای `right` در rtl)، و همین‌طور `-end` ها. یک کلمهٔ کوتاه‌تر هم هست: `inset`، که میان‌بُری برای تعیینِ هر چهار طرفِ یک عنصرِ positioned است.

در آزمایشگاه یک جعبه داریم با یک `corner` (نشانِ گوشه) که باید همیشه به گوشهٔ **شروعِ بالا** بچسبد. با logical می‌نویسیمش:

</div>

```css
.tag-box {
  position: relative;
}

.corner {
  position: absolute;
  inset-block-start: 0;
  inset-inline-start: 0;
  width: 16px;
  height: 16px;
  background-color: #bc3e1c;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** نشانِ قرمز به گوشهٔ **بالا-راستِ** جعبه چسبید — چون در صفحهٔ راست‌به‌چپ، `inline-start` یعنی راست و `block-start` یعنی بالا. حالا باز جهتِ صفحه را به `ltr` عوض کن: نشان خودش می‌رود گوشهٔ بالا-چپ. با `top` و `right` این اتفاق نمی‌افتاد و مجبور بودی برای هر جهت جدا کد بنویسی.

> 💡 **نکته:** خودِ `inset` به‌تنهایی میان‌بُرِ چهار طرف است. مثلاً `inset: 0` یعنی «به هر چهار طرف بچسب» و عنصر را کاملاً روی والدش کش می‌دهد — یک راهِ سریع برای پوشاندنِ کاملِ یک ناحیه. امتحانش کن: به `.corner` به‌جای آن دو خط، فقط `inset: 0` بده و `width` و `height` را هم موقتاً بردار، چون تا اندازهٔ ثابت داشته باشد کش نمی‌آید. به‌جای یک نقطهٔ گوشه، کلِ جعبه را می‌پوشاند.

## کد کاملِ این فصل

این هم دو فایلِ کامل. اول `index.html`:

</div>

```html
<!-- index.html -->
<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
  <head>
    <meta charset="UTF-8">
    <title>logical properties</title>
    <link rel="stylesheet" href="styles.css">
  </head>
  <body>
    <main class="page">
      <article class="comment">
        <p>یک نظرِ ساده روی این مطلب.</p>

        <article class="reply">
          <p>پاسخِ تودرتو که باید از سمتِ شروع تورفتگی داشته باشد.</p>
        </article>
      </article>

      <section class="tag-box">
        <span class="corner"></span>
        <p>این جعبه یک نشانِ گوشه دارد که همیشه به گوشهٔ شروعِ بالا می‌چسبد.</p>
      </section>
    </main>
  </body>
</html>
```

<div dir="rtl">

و `styles.css` — همه‌چیز با logical properties، پس در هر دو جهت درست است:

</div>

```css
/* styles.css */
* {
  box-sizing: border-box;
}

body {
  font-family: Tahoma, sans-serif;
  background-color: #f6edda;
  color: #2c2114;
  padding-block: 24px;
  padding-inline: 16px;
}

.page {
  max-width: 520px;
  margin-inline: auto;
}

.comment {
  padding-block: 12px;
  padding-inline: 16px;
  margin-block-end: 20px;
  background-color: #ffffff;
  border: 1px solid #2c2114;
}

.reply {
  margin-block-start: 12px;
  margin-inline-start: 32px;
  padding-block: 10px;
  padding-inline: 14px;
  background-color: #cfe3f3;
}

.tag-box {
  position: relative;
  padding-block: 16px;
  padding-inline: 20px;
  background-color: #ffffff;
  border: 1px solid #2c2114;
}

.corner {
  position: absolute;
  inset-block-start: 0;
  inset-inline-start: 0;
  width: 16px;
  height: 16px;
  background-color: #bc3e1c;
}
```

<div dir="rtl">

![یک صفحه با دو محور مشخص‌شده: یک فلش عمودی از بالا به پایین برای محورِ block و یک فلش افقی در جهتِ متن برای محورِ inline که در حالتِ راست‌به‌چپ از راست شروع می‌شود](/lesson-assets/t3-s10-logical/prompt/02-image-logical-axes.png)

> 🤖 **با AI:** یک تکه CSS که با `left`/`right`/`margin-left` نوشته‌ای را به دستیار AI ات بده و بپرس «کدام‌های این‌ها در یک صفحهٔ راست‌به‌چپ مشکل می‌سازند، و معادلِ logical شان چیست؟». این یک کاربردِ خوبِ AI است — بازبینیِ کدِ خودت. ولی هر معادلی که داد، **در آزمایشگاه جهت را عوض کن و با چشمِ خودت چک کن** که واقعاً با هر دو جهت درست می‌شود؛ AI گاهی `inline-start` و `inline-end` را جابه‌جا می‌گوید.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| logical property | لاجیکال پراپِرتی | property ای که به‌جای چپ/راستِ فیزیکی، به شروع/پایانِ جهتِ نوشتار فکر می‌کند |
| block axis | بلاک اکسیس | محورِ چیدنِ بلوک‌ها؛ در فارسی و انگلیسی از بالا به پایین |
| inline axis | این‌لاین اکسیس | محورِ پیش‌رفتنِ متن در یک خط؛ در فارسی راست‌به‌چپ |
| inline-start | این‌لاین-اِستارت | سمتی که خط از آن شروع می‌شود؛ در rtl راست، در ltr چپ |
| margin-inline | مارجین-این‌لاین | margin دو طرفِ خط با هم؛ `margin-inline: auto` یعنی وسط‌چین |
| inset | اینسِت | میان‌بُرِ تعیینِ جای یک عنصرِ positioned؛ `inset: 0` یعنی چسبیدن به هر چهار طرف |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن به بالا جواب بده: چرا `margin-inline-start` از `margin-left` برای یک سایتِ فارسی بهتر است؟

**تمرین اجباری:** یک کارت بساز که یک برچسبِ کوچک در گوشهٔ **شروعِ بالا** داشته باشد و متنش از سمتِ شروع کمی تورفتگی. همه‌چیز را با logical properties بنویس (`inset-*`, `margin-inline-*`, `padding-block`). بعد جهتِ `<html>` را از `rtl` به `ltr` عوض کن و تأیید کن که کلِ کارت بدونِ تغییرِ CSS درست آینه می‌شود.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** یک قطعه CSS پیدا کن یا بنویس که با `margin-left`, `padding-right` و `left` پُر شده باشد. همه را به معادلِ logical شان برگردان، و برای هرکدام یک جمله بنویس که در جهتِ مخالف چه اتفاقی می‌افتاد اگر تغییرش نمی‌دادی.

## در فصل بعد

الان ابزارِ چیدمانت کامل است: از فصل‌های اولِ این ترم `flexbox` و `grid` را داری، از فصل ۸ `position`، از فصل ۹ لایه‌بندی با `z-index`، و حالا logical properties که همهٔ این‌ها را برای فارسی امن می‌کند. فصل بعد، آخرین فصلِ این ترم، مفهومِ تازه‌ای ندارد — همه‌شان را کنارِ هم می‌گذاریم و **layout کاملِ یک سایتِ واقعی** را از صفر می‌سازیم: یک سرصفحه با منو، یک بدنهٔ گرید با ستونِ کناری، یک عنصرِ چسبان، و یک پاصفحه. هرچه این ترم یاد گرفتی، آنجا در یک صفحهٔ واقعی جمع می‌شود.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/taropood/lessons/t3/s10-logical (یادستان, Yaadestan)
