# فصل ۰۹ — z-index و stacking context

<div dir="rtl">

# فصل ۰۹ — z-index و stacking context

## در این فصل چه می‌سازی

تا اینجا با `position` یاد گرفتی چیزها را روی هم بیندازی. ولی وقتی دو چیز روی هم می‌افتند، یک سؤالِ تازه پیش می‌آید: **کدام جلوتر است؟** کدام روی آن یکی می‌نشیند و کدام پشتش پنهان می‌شود؟ این فصل جوابِ همان سؤال است. و مثلِ فصلِ cascade، اینجا هم رمزِ کار این است که **حدس نزنی، بشماری** — چون این موضوع معروف‌ترین دامِ کلِ layout است: جایی که یک عددِ بزرگ‌تر می‌گذاری و باز آن چیز پشت می‌ماند، و ساعت‌ها گیج می‌شوی که چرا.

![چند لایهٔ رنگی که روی هم افتاده‌اند و در عمق چیده شده‌اند، لایهٔ جلویی کاملاً روی بقیه نشسته و ترتیبِ جلو-به-عقب پیداست](/lesson-assets/t3-s09-stacking/prompt/01-image-stacking-layers.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- با `z-index` تعیین کنی کدام عنصر جلوتر بنشیند
- بگویی چرا `z-index` گاهی هیچ کاری نمی‌کند
- یک stacking context را بشماری و از قبل بگویی کدام لایه برنده است
- با `overflow` تعیین کنی محتوایی که از جعبه بیرون می‌زند چه شود

## قبل از شروع

- **از فصل ۸ این ترم:** `position` و مقدارهایش (`relative`, `absolute`)، و اینکه یک عنصرِ positioned از جریانِ عادی جدا می‌شود و می‌تواند روی بقیه بیفتد.
- **از فصل cascade (ترم ۲):** همان طرزِ فکر — وقتی چند چیز با هم می‌جنگند، مرورگر با یک قانونِ مشخص برنده را انتخاب می‌کند، و تو می‌توانی از قبل بشماری‌اش.

فقط یک مرورگر لازم داری، یا همین آزمایشگاه.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [آزمایشگاه این فصل را باز کن](/lab/embed/taropood/term-3-layout/session-09-stacking) — چند جعبه می‌بینی که روی هم افتاده‌اند. در این فصل قبل از هر تغییر **حدس می‌زنی** کدام جلوتر می‌نشیند، بعد چک می‌کنی؛ و یک بار هم به داری برمی‌خوری که عددِ بزرگ کار نمی‌کند.

## ۱. وقتی دو چیز روی هم می‌افتند

از فصل ۸ یادت هست که یک عنصرِ `position: absolute` از جریان بیرون می‌آید و می‌تواند روی عنصرِ دیگری بیفتد. در آزمایشگاه دو جعبه داریم که همین‌طورند — A و B که هر دو absolute اند و هم‌پوشانی دارند:

</div>

```css
.box {
  position: absolute;
  width: 120px;
  height: 120px;
  padding: 10px;
  color: #ffffff;
  font-weight: 700;
}

.box-a {
  top: 0;
  right: 0;
  background-color: #2a6b93;
}

.box-b {
  top: 30px;
  right: 60px;
  background-color: #bc3e1c;
}
```

<div dir="rtl">

به صفحه نگاه کن: جعبهٔ B (قرمز) روی جعبهٔ A (آبی) نشسته. هیچ‌جا نگفتیم کدام جلو باشد، پس مرورگر یک قانونِ ساده دارد: **وقتی هیچ دستوری ندادی، هرچه در HTML دیرتر آمده جلوتر می‌نشیند.** B بعد از A نوشته شده، پس B جلوست. همان منطقِ «دیرتر برنده است» که در cascade دیدی، این‌بار برای لایه‌ها.

قبل از ادامه، جواب بده: اگر در HTML جای A و B را عوض کنی (اول B، بعد A)، کدام جلو می‌آید؟

---

**جواب:** A. چون حالا A دیرتر نوشته شده. تا وقتی هیچ z-index ای در کار نباشد، فقط ترتیبِ نوشتن تصمیم می‌گیرد.

## ۲. z-index: خودت ترتیب را تعیین کن

نمی‌خواهیم اسیرِ ترتیبِ نوشتن باشیم. property‌ای هست به‌نامِ `z-index` که با یک عدد می‌گوید هر عنصر چقدر جلو باشد: **عددِ بزرگ‌تر، جلوتر.** بیا A را — با اینکه اول نوشته شده — بیاوریم جلو. به `.box-a` یک `z-index` بده:

</div>

```css
.box-a {
  top: 0;
  right: 0;
  background-color: #2a6b93;
  z-index: 1;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** حالا جعبهٔ A (آبی) آمد جلو و روی B نشست — با اینکه در HTML اول نوشته شده. عددِ `1` از پیش‌فرضِ B (که z-index ندارد و مثلِ صفر حساب می‌شود) بزرگ‌تر است، پس A بُرد. ترتیبِ نوشتن دیگر حرفِ آخر را نزد؛ `z-index` زد.

ولی یک شرطِ مهم هست که خیلی‌ها رویش می‌لغزند: **`z-index` فقط روی عنصری کار می‌کند که positioned باشد** — یعنی `position` اش چیزی غیر از `static`ِ پیش‌فرض باشد (`relative`, `absolute`, `fixed`, `sticky`). روی یک عنصرِ معمولیِ static، هر `z-index` ای بگذاری بی‌اثر است. جعبه‌های ما `absolute` اند، برای همین `z-index` رویشان کار کرد.

> 💡 **نکته:** لازم نیست عددها پشتِ‌سرِ هم باشند (۱، ۲، ۳). خیلی‌ها فاصله می‌گذارند (۱۰، ۲۰، ۳۰) تا بعداً بشود چیزی را وسطشان جا داد. فقط بزرگی و کوچکی‌شان مهم است، نه فاصله‌شان.

قبل از ادامه، جواب بده: یک عنصرِ `<div>`ِ معمولی (بدونِ `position`) داری و بهش `z-index: 999` می‌دهی. جلو می‌آید؟

---

**جواب:** نه. `z-index` روی عنصری که positioned نیست هیچ کاری نمی‌کند. اول باید `position` اش را عوض کنی (مثلاً `relative`)، بعد `z-index` معنا پیدا می‌کند. این خودش اولین جای رایجِ «z-index کار نمی‌کند» است.

## ۳. دامِ اصلی: stacking context

حالا می‌رسیم به قلبِ این فصل — همان جایی که عددِ بزرگ کار نمی‌کند و همه گیج می‌شوند. در آزمایشگاه یک کارت داریم که یک `badge` (نشانِ گوشه) روی گوشهٔ بالای‌اش نشسته، و یک `ribbon` (نوارِ اعلان) که از روی همان گوشه رد می‌شود و درست روی badge می‌افتد. عمداً به badge یک عددِ خیلی بزرگ داده‌ایم و به ribbon یک عددِ کوچک:

</div>

```css
.card {
  position: absolute;
  z-index: 1;
}

.badge {
  position: absolute;
  z-index: 9999;
}

.ribbon {
  position: absolute;
  z-index: 2;
}
```

<div dir="rtl">

منطقی است فکر کنی badge با `9999` باید روی همه‌چیز بنشیند؛ عددش خیلی بزرگ‌تر از `2`ِ ribbon است. ولی به صفحه نگاه کن: **ribbon روی badge افتاده.** آن `9999` انگار اصلاً دیده نشد.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** عددِ بزرگ را دیدی و باز عنصر پشت ماند؟ اینجا هیچ عددی را بزرگ‌تر نکن — این دام با زیاد کردنِ عدد بدتر می‌شود، نه بهتر. مشکل جای دیگری است: badge داخلِ card است، و card خودش یک `z-index` دارد (`1`). وقتی یک عنصرِ positioned یک `z-index` می‌گیرد، دورِ فرزندانش یک **stacking context** می‌سازد — یک جعبهٔ دربسته که عددهای داخلش فقط **نسبت به هم** معنا دارند، نه نسبت به دنیای بیرون. پس `9999`ِ badge فقط می‌گوید «داخلِ card از همه جلوترم»، نه «از کلِ صفحه جلوترم». وقتی می‌خواهی card را با چیزهای بیرون بسنجی، عددی که مهم است `z-index`ِ خودِ card است (`1`)، نه `9999`ِ بچه‌اش. و `1` از `2`ِ ribbon کوچک‌تر است — پس کلِ card، با هر چه رویش هست، می‌رود پشتِ ribbon.

بیایید مثلِ cascade **بشماریم**. سه لایهٔ بیرونی داریم که مستقیماً با هم مقایسه می‌شوند:

</div>

| عنصر | context اش کجاست | عددی که در آن context حساب می‌شود |
|---|---|---|
| `card` | صفحهٔ اصلی | 1 |
| `ribbon` | صفحهٔ اصلی | 2 |
| `badge` | داخلِ context ِ `card` | 9999 (ولی فقط داخلِ card) |

<div dir="rtl">

در صفحهٔ اصلی، فقط `card` (با ۱) و `ribbon` (با ۲) رودرروی هم‌اند؛ `ribbon` می‌بَرد و جلو می‌نشیند. `badge` اصلاً واردِ این مقایسه نمی‌شود، چون در یک جعبهٔ دیگر زندگی می‌کند. `9999` عددِ بزرگی است، ولی در یک اتاقِ اشتباه فریاد می‌زند.

![یک قابِ بزرگ که داخلش یک کارتِ کوچک با یک ستونِ بلند از نقطه‌ها (عددِ بزرگ) نشسته، ولی یک کارتِ بیرونی با ستونِ کوتاه‌ترِ نقطه‌ها جلوترِ آن قاب افتاده — نشان می‌دهد عددِ بزرگِ داخلِ قاب به بیرونش کاری ندارد](/lesson-assets/t3-s09-stacking/prompt/02-image-context-trap.png)

پس چطور درستش کنیم؟ نه با دست‌بردن به badge. باید `z-index`ِ خودِ **card** را از `2`ِ ribbon بزرگ‌تر کنیم تا کلِ کارت (و همراهش badge) بیاید جلو:

</div>

```css
.card {
  position: absolute;
  z-index: 3;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** حالا کارت و badge اش با هم آمدند روی ribbon. مشکل را با فهمیدنِ context حل کردی، نه با بزرگ‌تر کردنِ یک عددِ بی‌فایده. این همان درسِ فصل است: وقتی `z-index` کار نمی‌کند، عدد را زیاد نکن — **بشمار** ببین هر عنصر در کدام context است.

> ⚠️ **مواظب باش:** فقط `z-index` نیست که stacking context می‌سازد. چند property ِ دیگر هم بی‌سروصدا همین کار را می‌کنند — مهم‌ترینشان `opacity` ِ کمتر از ۱ و `transform` (که در ترم ۵ می‌بینی). برای همین گاهی یک عنصر پشت می‌ماند و تو اصلاً `z-index` ای در کار نمی‌بینی که مقصر باشد؛ مقصر یک `opacity: 0.9`ِ روی والد است که یک context ِ تازه ساخته. اولین سؤال همیشه این باشد: «این عنصر داخلِ context ِ کیست؟»

## ۴. overflow: وقتی محتوا از جعبه بیرون می‌زند

یک موضوعِ دیگر که به چیدمان و لایه‌ها مربوط است: چه می‌شود وقتی محتوا از اندازهٔ جعبه‌اش بزرگ‌تر است؟ در آزمایشگاه یک جعبه داریم که قدِ ثابتِ `90px` دارد و پهنایش را به ۳۰۰ پیکسل محدود کرده‌ایم تا متنش از آن بلندتر شود:

</div>

```css
.frame {
  max-width: 300px;
  height: 90px;
  padding: 12px;
  background-color: #cfe3f3;
  overflow: visible;
}
```

<div dir="rtl">

با `overflow: visible` — که مقدارِ پیش‌فرض است — متن از پایینِ جعبه **بیرون می‌زند** و روی چیزهای زیرش می‌ریزد. جعبه قدش `90px` مانده، ولی محتوا به مرزش اعتنا نکرده. `overflow` همین را کنترل می‌کند: با محتوایی که جا نمی‌شود چه کند. چهار مقدارِ اصلی دارد:

- `visible` — پیش‌فرض؛ محتوا بیرون می‌زند و دیده می‌شود.
- `hidden` — هرچه از مرز بیرون بزند **بریده** می‌شود و دیگر دیده نمی‌شود.
- `scroll` — محتوا داخل می‌ماند و همیشه یک نوارِ پیمایش (scrollbar) می‌گذارد.
- `auto` — مثلِ `scroll`، ولی نوارِ پیمایش فقط وقتی می‌آید که واقعاً لازم باشد.

بیا `auto` را امتحان کنیم که پرکاربردترین است:

</div>

```css
.frame {
  max-width: 300px;
  height: 90px;
  padding: 12px;
  background-color: #cfe3f3;
  overflow: auto;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** حالا متن دیگر بیرون نمی‌زند؛ داخلِ جعبه می‌ماند و یک نوارِ پیمایشِ کوچک کنارش آمده که می‌توانی متن را بالا-پایین کنی. مقدار را به `hidden` عوض کن و ببین نوار می‌رود و ته‌متن **بریده** می‌شود؛ به `visible` برگردان و ببین دوباره بیرون می‌ریزد. یک property، چهار رفتار.

قبل از ادامه، جواب بده: می‌خواهی محتوای اضافه دیده نشود ولی نوارِ پیمایش هم **نیاید**. کدام مقدار؟

---

**جواب:** `hidden`. محتوای بیرون‌زده را می‌بُرد و هیچ نواری نمی‌گذارد. (`auto` هم پنهانش می‌کند ولی نوارِ پیمایش می‌آورد تا بشود دیدش.)

> ⚠️ **مواظب باش:** `overflow: hidden` روی یک والد، هر چیزی را که از مرزِ آن والد بیرون بزند می‌بُرد — حتی یک عنصرِ positioned که عمداً بیرون گذاشته‌ای، یا یک `sticky` که می‌خواهد بچسبد. اگر یک روز چیزی که باید بیرونِ جعبه دیده شود ناپدید شد، یک `overflow: hidden`ِ روی یکی از والدها را مظنون بدان.

## کد کاملِ این فصل

این هم دو فایلِ کامل. اول `index.html`:

</div>

```html
<!-- index.html -->
<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
  <head>
    <meta charset="UTF-8">
    <title>z-index و لایه‌ها</title>
    <link rel="stylesheet" href="styles.css">
  </head>
  <body>
    <section class="stage">
      <div class="box box-a">A</div>
      <div class="box box-b">B</div>
    </section>

    <section class="panel">
      <article class="card">
        <span class="badge">تازه</span>
        <p>کارت پروفایل</p>
      </article>
      <div class="ribbon">نوار اعلان</div>
    </section>

    <section class="frame">
      <p>این جعبه قدِ ثابتی دارد ولی متنش بلند است، پس متن از پایین بیرون می‌زند. خطِ دوم اینجاست. خطِ سوم هم می‌آید. خطِ چهارم، تا از مرزِ جعبه رد شود و ببینی سرریز چطور رفتار می‌کند.</p>
    </section>
  </body>
</html>
```

<div dir="rtl">

و `styles.css` — در حالتِ درستش، با `z-index`ِ card که مشکلِ بخش ۳ را حل کرده و `overflow: auto`ِ بخش ۴:

</div>

```css
/* styles.css */
* {
  box-sizing: border-box;
}

body {
  font-family: Tahoma, sans-serif;
  background-color: #f6edda;
  color: #2c2114;
  padding: 24px;
}

.stage {
  position: relative;
  height: 160px;
  margin-bottom: 32px;
}

.box {
  position: absolute;
  width: 120px;
  height: 120px;
  padding: 10px;
  color: #ffffff;
  font-weight: 700;
}

.box-a {
  top: 0;
  right: 0;
  background-color: #2a6b93;
  z-index: 1;
}

.box-b {
  top: 30px;
  right: 60px;
  background-color: #bc3e1c;
}

.panel {
  position: relative;
  height: 190px;
  margin-bottom: 32px;
}

.card {
  position: absolute;
  top: 30px;
  right: 40px;
  width: 200px;
  height: 120px;
  padding: 12px;
  background-color: #ffffff;
  border: 2px solid #2c2114;
  z-index: 3;
}

.badge {
  position: absolute;
  top: -14px;
  right: -14px;
  padding: 4px 10px;
  background-color: #55731b;
  color: #ffffff;
  border-radius: 999px;
  z-index: 9999;
}

.ribbon {
  position: absolute;
  top: 10px;
  right: 0;
  width: 260px;
  padding: 10px;
  background-color: #a36207;
  color: #ffffff;
  z-index: 2;
}

.frame {
  max-width: 300px;
  height: 90px;
  padding: 12px;
  background-color: #cfe3f3;
  overflow: auto;
}
```

<div dir="rtl">

> 🤖 **با AI:** یک صفحه بساز که یک منو یا کارت پشتِ چیزِ دیگری گیر کرده و از دستیار AI ات بپرس «چرا `z-index`ِ من کار نمی‌کند؟». خیلی وقت‌ها اولین جوابش این است: «عددِ `z-index` را بزرگ‌تر کن». این دقیقاً همان **«AI هم اشتباه می‌کند»** است — جوابی که مشکل را حل نمی‌کند و تو را عمیق‌ترِ همان دام می‌برد. به‌جایش بپرس «کدام والدِ این عنصر یک stacking context ساخته؟» و خودت در DevTools والدها را نگاه کن و context ها را بشمار. کمک‌گرفتن برای فهمیدن، نه برای بزرگ‌تر کردنِ کورکورانهٔ یک عدد.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| z-index | زِد-ایندِکس | عددی که تعیین می‌کند یک عنصرِ positioned چقدر جلو بنشیند؛ بزرگ‌تر یعنی جلوتر |
| stacking context | اِستَکینگ کانتِکست | جعبهٔ دربستهٔ لایه‌بندی؛ `z-index`های داخلش فقط نسبت به هم معنا دارند، نه نسبت به بیرون |
| positioned | پوزیشِند | عنصری که `position` اش static نیست؛ فقط این‌ها `z-index` می‌پذیرند |
| overflow | اورفلو | تعیین می‌کند محتوایی که از مرزِ جعبه بیرون می‌زند چه شود |
| scrollbar | اِسکرول‌بار | نوارِ پیمایش که می‌گذارد محتوای جانشده را بالا-پایین کنی |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن به بالا جواب بده: دو دلیلِ رایج که «z-index کار نمی‌کند» چیست؟ (یکی مربوط به `position`، یکی مربوط به context.)

**تمرین اجباری:** سه جعبهٔ absolute بساز که روی هم بیفتند. با `z-index` کاری کن جعبهٔ **وسطی** (که در HTML وسط نوشته شده) بیاید کاملاً جلو و بعد جعبهٔ اول، و آخر از همه جعبهٔ سوم پشت بماند. قبل از دیدن، روی کاغذ بنویس به هرکدام چه عددی می‌دهی و چرا.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** دامِ stacking context را با دستِ خودت بساز. یک والدِ `position: relative; z-index: 1` بگذار و داخلش یک فرزندِ absolute با `z-index: 9999`. کنارِ والد، یک عنصرِ دیگر با `z-index: 2` بگذار که روی فرزند بیفتد. ببین `9999` شکست می‌خورد. حالا **بدونِ** دست‌زدن به `9999`، فقط با عوض‌کردنِ `z-index`ِ والد، فرزند را بیاور جلو — و بنویس چرا این جواب می‌دهد ولی زیاد کردنِ `9999` جواب نمی‌داد.

## در فصل بعد

الان می‌دانی لایه‌ها چطور روی هم می‌نشینند و چرا `z-index` گاهی کار نمی‌کند — نه با حدس، با شمردنِ context. یک نکتهٔ کوچک را هم دیدی: در همهٔ کدهای این فصل از `top` و `right` استفاده کردیم. ولی صفحهٔ ما راست‌به‌چپ است؛ آیا `right` همیشه انتخابِ درستی است، یا اگر یک روز صفحه چپ‌به‌راست شود خراب می‌شود؟ فصل بعد سراغِ همین می‌رویم: **logical properties** — راهی که به‌جای «چپ» و «راست»، به «شروع» و «پایانِ» خط فکر می‌کند و خودش با جهتِ صفحه هماهنگ می‌شود.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/taropood/lessons/t3/s09-stacking (یادستان, Yaadestan)
