# فصل ۰۶ — تایپوگرافی و فونت فارسی

<div dir="rtl">

# فصل ۰۶ — تایپوگرافی و فونت فارسی

## در این فصل چه می‌سازی

آخر این فصل یک مطلبِ کوتاه داری که **خوب خوانده می‌شود** — نه فقط با یک فونتِ فارسیِ درست‌وحسابی، بلکه با فاصلهٔ راحت بین خط‌ها، عنوانِ درشتِ وسط‌چین، و متنی که چشم را خسته نمی‌کند. تایپوگرافی همین است: کاری کنی که خواندن آسان باشد. و برای فارسی، این کار از انتخابِ فونت شروع می‌شود، چون فونتِ پیش‌فرضِ مرورگر تقریباً هیچ‌وقت بهترین انتخاب نیست.

![مقایسهٔ دو ستونِ متن با نوارهای placeholder: در یکی خط‌ها به‌هم چسبیده و فشرده‌اند، در دیگری بین خط‌ها فاصلهٔ راحت هست و متن نفس می‌کشد](/lesson-assets/t2-s06-typography/prompt/01-image-line-height.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- با `font-family` فونتِ متن را عوض کنی و یک stack‌ی fallback بنویسی
- با `@font-face` یک فونتِ فارسیِ واقعی را بار کنی و به‌کار ببری
- با `font-size` و `line-height` به متنِ فارسی جای نفس بدهی
- با `font-weight` و `text-align` عنوان و متن را مرتب کنی

## قبل از شروع

- **از فصل ۵:** واحد `rem` — اندازهٔ فونت‌ها را با آن می‌نویسیم، و `color`.
- **از فصل ۴:** `padding` و عادتِ `box-sizing: border-box`.
- **از فصل ۱:** `<link rel="stylesheet">`.

مثل همیشه فقط یک مرورگر لازم داری، یا فقط همین آزمایشگاه.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [آزمایشگاه این فصل را باز کن](/lab/embed/taropood/term-2-css-basics/session-06-typography) — یک مطلب می‌بینی که سعی کرده‌ایم فونتش را عوض کنیم ولی عوض نشده. کارِ این فصل این است که بفهمی چرا فونت نمی‌گیرد، درستش کنی، و بعد متن را خوانا کنی.

## ۱. font-family: انتخابِ فونت

با `font-family` می‌گویی متن با چه فونتی نوشته شود. ولی یک نکتهٔ مهم دارد: تو نمی‌دانی کاربر چه فونت‌هایی روی دستگاهش دارد. برای همین معمولاً یک **stack** می‌نویسی — یعنی یک فهرست از فونت‌ها به‌ترتیبِ اولویت. مرورگر از اولی شروع می‌کند؛ اگر نبود می‌رود سراغ بعدی، تا به یکی برسد که هست.

اول ساختارِ مطلب را در HTML بنویس — یک مطلب با یک عنوان، یک خطِ اول که کمی برجسته‌تر است (`lead`)، و دو پاراگراف:

</div>

```html
<!-- index.html -->
<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
  <head>
    <meta charset="UTF-8">
    <title>چرا فونت مهم است</title>
    <link rel="stylesheet" href="styles.css">
  </head>
  <body>
    <article class="post">
      <h1>چرا فونت مهم است</h1>
      <p class="lead">یک متن با فونتِ خوب خوانده می‌شود؛ با فونتِ بد فقط دیده می‌شود.</p>
      <p>حروفِ فارسی به هم می‌چسبند و با هم شکل می‌گیرند، برای همین به فونتی نیاز دارند که این پیوندها را درست بکشد. فونتِ پیش‌فرضِ خیلی از مرورگرها این کار را خوب انجام نمی‌دهد.</p>
      <p>با یک فونتِ وبِ مناسب و کمی فاصلهٔ بیشتر بین خط‌ها، همین متن راحت‌تر خوانده می‌شود و چشم زودتر خسته نمی‌شود.</p>
    </article>
  </body>
</html>
```

<div dir="rtl">

حالا در آزمایشگاه، این مطلب را با یک stack ساده امتحان کن:

</div>

```css
body {
  font-family: Tahoma, sans-serif;
}
```

<div dir="rtl">

آخرین عضوِ stack همیشه یک نامِ **عمومی** است: `sans-serif` (بدونِ سرِ‌کج، ساده) یا `serif` (با سرِ‌کج، رسمی‌تر). این تضمین می‌کند حتی اگر هیچ‌کدام از فونت‌های قبلی نبودند، مرورگر دستِ‌کم یک فونتِ هم‌خانواده می‌گذارد.

✅ **چک کن:** برای اینکه ببینی `font-family` واقعاً کار می‌کند، کلِ stack را موقتاً فقط با یک نامِ عمومی بنویس — اول `font-family: serif;` و بعد `font-family: sans-serif;`. (اگر `Tahoma` را در stack نگه داری هیچ فرقی نمی‌بینی، چون روی بیشترِ دستگاه‌ها Tahoma هست و همیشه همان اولی برنده می‌شود.) تفاوتِ حروف را می‌بینی — یکی سرِ حروف را ساده می‌کشد، دیگری با زائده. پس فونت عوض می‌شود. ولی هیچ‌کدام از این‌ها فونتِ **دلخواهِ** ما نیستند؛ فقط چیزی‌اند که روی دستگاه هست. برای فونتِ دلخواه، باید خودمان بارش کنیم.

## ۲. font-face: بار کردن یک فونتِ فارسی

`@font-face` به مرورگر می‌گوید «یک فونت از این آدرس بردار و به این اسم صدایش کن». بعد می‌توانی آن اسم را در `font-family` به‌کار ببری. یک فونتِ فارسیِ آزاد و بسیار خوانا به اسم Vazirmatn را بار می‌کنیم. این دو بلوک را بالای فایل CSS بگذار:

</div>

```css
@font-face {
  font-family: "Vazirmatn";
  src: url("https://cdn.jsdelivr.net/npm/@fontsource/vazirmatn/files/vazirmatn-arabic-400-normal.woff2") format("woff2");
  font-weight: 400;
}

@font-face {
  font-family: "Vazirmatn";
  src: url("https://cdn.jsdelivr.net/npm/@fontsource/vazirmatn/files/vazirmatn-arabic-700-normal.woff2") format("woff2");
  font-weight: 700;
}
```

<div dir="rtl">

هر بلوک سه چیز می‌گوید: اسمی که با آن صدایش می‌زنیم (`font-family: "Vazirmatn"`)، آدرسِ فایلِ فونت (`src`)، و اینکه این فایل کدام وزن است (`font-weight` — یکی نازک ۴۰۰، یکی پُر ۷۰۰). دو بلوک، یک اسم: مرورگر خودش می‌فهمد برای متنِ عادی کدام و برای متنِ پُر کدام را بردارد.

حالا این فونت را به کلِ صفحه بده. به‌جای Tahoma، Vazirmatn را اولِ stack می‌گذاریم — ولی حواست باشد، اینجا عمداً یک اشتباهِ کوچک می‌کنیم تا چیزی یاد بگیری:

</div>

```css
body {
  font-family: Vazir, Tahoma, sans-serif;
}
```

<div dir="rtl">

به صفحه نگاه کن. فونت **عوض نشد** — هنوز همان Tahoma است. عجیب است: فونت را بار کردیم، اسمش را هم در `font-family` نوشتیم، پس چرا نگرفت؟

> 🔧 **اگر کار نکرد:** این عمدی است و یکی از رایج‌ترین دام‌هاست. دقیق نگاه کن: در `@font-face` اسم را `"Vazirmatn"` گذاشتیم، ولی در `font-family` نوشتیم `Vazir`. این دو **یکی نیستند**. مرورگر دنبال فونتی به‌نامِ `Vazir` می‌گردد، همچین چیزی بار نشده، پس بی‌سروصدا می‌پرد سراغ عضوِ بعدیِ stack یعنی Tahoma. هیچ پیامِ خطایی هم نمی‌دهد — فقط فونتِ دلخواهت را نادیده می‌گیرد. اسمی که در `@font-face` تعریف می‌کنی و اسمی که در `font-family` صدا می‌زنی باید **مو به مو** یکی باشند.

درستش کن — `Vazir` را به `Vazirmatn` تبدیل کن:

</div>

```css
body {
  font-family: "Vazirmatn", Tahoma, sans-serif;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** حالا متن با Vazirmatn نمایش داده می‌شود — حروفِ فارسی تمیزتر و یک‌دست‌ترند. برای مطمئن‌شدن، اسم را دوباره خراب کن (مثلاً `"Vazirmatnn"`) و ببین فونت فوراً به Tahoma برمی‌گردد؛ بعد درستش کن. این رفت‌وبرگشت، درسِ اسم‌ها را برای همیشه جا می‌اندازد.

> 💡 **نکته:** در پروژهٔ واقعیِ خودت معمولاً فایلِ فونت را کنارِ CSS می‌گذاری و `src` را کوتاه می‌نویسی، مثل `url("vazirmatn.woff2")`. اینجا در آزمایشگاه به یک نسخهٔ آنلاین آدرس داده‌ایم تا همین حالا و بدونِ دانلود ببینی‌اش. هر دو یک کار می‌کنند؛ فقط آدرس فرق دارد.

## ۳. font-size و line-height: جای نفس

حالا که فونت درست است، سراغِ خوانایی می‌رویم. دو ابزار مهم داریم. `font-size` اندازهٔ متن است — که از فصل ۵ می‌دانیم بهتر است با `rem` نوشته شود. `line-height` فاصلهٔ بین خط‌هاست — و برای فارسی **خیلی** مهم است، چون حروفِ فارسی زیر و بالا دنباله دارند و خط‌های چسبیده به‌هم، متن را خفه می‌کنند.

به مطلب کمی اندازه و فاصله بده:

</div>

```css
.post {
  font-size: 1.125rem;
  line-height: 1.9;
  padding: 24px;
}
```

<div dir="rtl">

`line-height: 1.9` یعنی هر خط ۱٫۹ برابرِ اندازهٔ فونت جا می‌گیرد — یک عددِ بی‌واحد که به اندازهٔ فونتِ همان عنصر گره می‌خورد، پس اگر فونت بزرگ شود فاصله هم خودش بزرگ می‌شود.

✅ **چک کن:** متن حالا بازتر و خواناتر است. عدد `line-height` را به `1.2` کم کن و ببین چطور خط‌ها به‌هم می‌چسبند و خواندن سخت می‌شود؛ بعد به `1.9` برگردان و راحتی را حس کن. برای متنِ فارسی، جایی بین `1.7` تا `2` معمولاً خوب است.

> 💡 **نکته:** چرا فارسی به فاصلهٔ بیشتری از خط‌های لاتین نیاز دارد؟ چون حروفِ فارسی نقطه و دنباله‌های بالا و پایین دارند (به «ژ»، «چ»، «گ» نگاه کن) و اگر خط‌ها فشرده باشند، این دنباله‌ها به خطِ بالا و پایین نزدیک می‌شوند و متن شلوغ به‌نظر می‌رسد. کمی `line-height`ِ بیشتر به این دنباله‌ها جا می‌دهد و همین، تفاوتِ یک صفحهٔ فارسیِ خوانا و یک صفحهٔ خسته‌کننده است.

قبل از ادامه، جواب بده: چرا برای `line-height` یک عددِ بی‌واحد (مثل `1.9`) بهتر از یک مقدارِ ثابت (مثل `30px`) است؟ (چون بی‌واحد با هر اندازهٔ فونتی خودش را تنظیم می‌کند؛ مقدارِ ثابت اگر فونت بزرگ شود خفه‌کننده می‌شود.)

## ۴. font-weight: درشتیِ متن

`font-weight` می‌گوید متن چقدر پُر و کلفت باشد. رایج‌ترین‌ها `400` (عادی) و `700` (پُر، همان bold) هستند — و یادت هست که در `@font-face` برای هرکدام یک فایل بار کردیم، پس مرورگر واقعاً فایلِ درست را می‌گذارد، نه یک کلفتیِ ساختگی. عنوان و خطِ اولِ مطلب را پُر کن:

</div>

```css
.post h1 {
  font-weight: 700;
}

.lead {
  font-weight: 700;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** عنوان و خطِ اولِ مطلب حالا درشت و پُرند و از بقیهٔ متن جدا می‌شوند. مقدارِ `700` را به `400` عوض کن و ببین چطور به وزنِ عادی برمی‌گردند.

> 💡 **نکته:** `font-weight` عددهای دیگری هم می‌پذیرد، از `100` (خیلی نازک) تا `900` (خیلی سنگین)، پله‌پله صدتاصدتا. ولی یک فونت فقط وزن‌هایی را واقعاً نشان می‌دهد که برایشان فایل بار کرده باشی؛ ما در `@font-face` دو فایل بار کردیم (`400` و `700`)، پس همین دو وزن دقیق‌اند و بقیهٔ عددها به نزدیک‌ترین فایلِ موجود گرد می‌شوند.

## ۵. text-align: چینشِ متن

`text-align` می‌گوید متن به کدام سمت بچسبد. چون صفحهٔ ما فارسی و `dir="rtl"` است، متن به‌طور پیش‌فرض از راست می‌چیند — همان چیزی که برای پاراگراف‌های فارسی درست است. ولی عنوان را وسط‌چین می‌کنیم تا شاخص شود:

</div>

```css
.post h1 {
  font-weight: 700;
  text-align: center;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** عنوان حالا وسطِ صفحه است. مقدار را به `left` عوض کن تا به چپ برود، بعد `right`، بعد `center`. یک مقدارِ دیگر هم هست: `justify` که خط‌ها را کش می‌دهد تا هر دو لبه صاف شوند؛ روی یک پاراگراف امتحانش کن و ببین لبهٔ چپِ متن هم صاف می‌شود.

> 🤖 **با AI:** از دستیار AI ات بپرس «برای متنِ فارسی چه مقدارِ line-height مناسب است و چرا؟». جوابش را با چشمِ خودت بسنج: چند مقدار را در آزمایشگاه امتحان کن و ببین کدام واقعاً راحت‌تر خوانده می‌شود. AI ممکن است یک عددِ دقیق بگوید، ولی قاضیِ نهایی خواناییِ چیزی است که جلوی چشمت است، نه حرفِ AI.

## کد کاملِ این فصل

فایلِ HTML همان است که در بخش ۱ نوشتی. این هم `styles.css`ِ کامل:

</div>

```css
/* styles.css */
@font-face {
  font-family: "Vazirmatn";
  src: url("https://cdn.jsdelivr.net/npm/@fontsource/vazirmatn/files/vazirmatn-arabic-400-normal.woff2") format("woff2");
  font-weight: 400;
}

@font-face {
  font-family: "Vazirmatn";
  src: url("https://cdn.jsdelivr.net/npm/@fontsource/vazirmatn/files/vazirmatn-arabic-700-normal.woff2") format("woff2");
  font-weight: 700;
}

* {
  box-sizing: border-box;
}

body {
  font-family: "Vazirmatn", Tahoma, sans-serif;
  background-color: #f6edda;
  color: #2c2114;
}

.post {
  font-size: 1.125rem;
  line-height: 1.9;
  padding: 24px;
}

.post h1 {
  font-weight: 700;
  text-align: center;
}

.lead {
  font-weight: 700;
}
```

<div dir="rtl">

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| typography | تایپوگرافی | هنرِ چیدنِ متن طوری که خوب خوانده شود |
| font-family | فونت‌فَمیلی | فونتِ متن، معمولاً به‌شکلِ یک stack‌ی fallback |
| stack | اِستَک | فهرستِ فونت‌ها به‌ترتیبِ اولویت |
| @font-face | اَت‌فونت‌فیس | قاعده‌ای که یک فایلِ فونت را بار می‌کند و به آن اسم می‌دهد |
| font-size | فونت‌سایز | اندازهٔ متن |
| line-height | لاین‌هایت | فاصلهٔ بین خط‌ها |
| font-weight | فونت‌ویت | درشتی/کلفتیِ متن (`400` عادی، `700` پُر) |
| text-align | تکست‌اِلاین | چینشِ متن (`right`, `left`, `center`, `justify`) |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن به بالا جواب بده: اگر فونتِ بارشده در `@font-face` نامش `"MyFont"` باشد و در `font-family` بنویسی `MyFontt`، چه اتفاقی می‌افتد؟ و اگر `Myfont` بنویسی چه؟

**تمرین اجباری:** یک عنوانِ دوم (`<h2>`) به مطلب اضافه کن و برایش استایل بده: وزنِ `700`، اندازهٔ کمی کوچک‌تر از `h1`، و وسط‌چین. بعد فقط با عوض‌کردنِ `line-height`ِ کلِ مطلب، حالتی پیدا کن که به چشمِ خودت راحت‌ترین باشد.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** یک فونتِ فارسیِ آزادِ دیگر پیدا کن (اسمش را از دستیار AI ات بپرس)، آدرسِ `woff2` اش را در یک `@font-face` بگذار و آن را جایگزینِ Vazirmatn کن. اگر فونت نگرفت، اول از همه اسمِ `@font-face` و اسمِ `font-family` را با هم مقایسه کن — همان دامِ این فصل.

## در فصل بعد

الان متن‌هایت خوانا و مرتب‌اند. تا اینجا جعبه‌ها همیشه به‌همان شکلی که مرورگر می‌چیند زیر هم و کنار هم می‌نشستند. فصل بعد سراغ همین **جریان عادی** می‌رویم: چرا بعضی عناصر زیر هم می‌آیند و بعضی کنار هم، چطور با `display` این رفتار را عوض کنی، یک غافلگیریِ معروف به‌نامِ margin collapsing، و `direction` که برای صفحه‌های فارسی حیاتی است.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/taropood/lessons/t2/s06-typography (یادستان, Yaadestan)
