# فصل ۰۵ — واحد و رنگ

<div dir="rtl">

# فصل ۰۵ — واحد و رنگ

## در این فصل چه می‌سازی

آخر این فصل یک رشته نظرِ تودرتو داری — مثل بخش نظرهای زیر یک مطلب، که هر جواب کمی تو رفته و زیر نظرِ قبلی می‌نشیند. رنگ‌هایش را خودت انتخاب می‌کنی، اسم‌ها آبی‌اند، یک برچسبِ «نویسنده» رنگی دارد، و زمان‌ها کم‌رنگ و محوند. ولی مهم‌تر از ظاهرش، دو ابزارِ پایه را کنترل می‌کنی: **واحد** (اندازه‌ها را با چه چیزی بنویسی) و **رنگ** (رنگ را به چند شکل بنویسی).

![مقایسهٔ دو راهِ اندازه‌گیری فونت: در سمتی، جعبه‌های تودرتو که هرکدام از قبلی بزرگ‌تر می‌شوند و مثل گلوله برف رشد می‌کنند؛ در سمتِ دیگر، همان جعبه‌ها که همه از یک خط‌کشِ ثابت اندازه گرفته‌اند و یک‌اندازه‌اند](/lesson-assets/t2-s05-units-colors/prompt/01-image-rem-vs-em.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- فرق واحدِ مطلق (`px`) و نسبی (`%`، `rem`، `em`) را بگویی
- برای اندازهٔ فونت `rem` را درست به‌کار ببری و بفهمی چرا معمولاً بهترین انتخاب است
- یک رنگ را با `hex`، `rgb()`، `hsl()` و `oklch()` بنویسی
- با `opacity` چیزی را نیمه‌شفاف کنی

## قبل از شروع

- **از فصل ۴:** `box-sizing`، `padding`، `border`، `margin` و واحد `px` که آنجا سرسری معرفی شد؛ اینجا کاملش می‌کنیم.
- **از فصل ۳:** `cascade` — یادت هست که وقتی دو قاعده به یک چیز مقدار می‌دهند، آخری برنده است؟ در بخش `oklch` دقیقاً به همین تکیه می‌کنیم.
- **از فصل ۲:** `class` و از **فصل ۱:** `color` و `background-color`.

مثل همیشه فقط یک مرورگر لازم داری، یا فقط همین آزمایشگاه.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [آزمایشگاه این فصل را باز کن](/lab/embed/taropood/term-2-css-basics/session-05-units-colors) — یک رشته نظرِ تودرتو می‌بینی که هرچه جواب‌ها تودرتوتر می‌شوند، متن‌شان بی‌دلیل بزرگ‌تر می‌شود. کارِ این فصل این است که بفهمی چرا و با `rem` مهارش کنی، و بعد رنگ‌هایش را بسازی.

## ۱. واحد: مطلق در برابر نسبی

هر اندازه‌ای در CSS — پهنا، فاصله، اندازهٔ فونت — یک عدد است به‌علاوهٔ یک **واحد**. واحدها دو دسته‌اند.

واحدِ **مطلق**، یعنی `px`: همیشه همان‌قدر است، به هیچ‌چیزِ دیگر وابسته نیست. `16px` یعنی ۱۶ نقطه، تمام. صریح و قابل‌پیش‌بینی است.

واحدِ **نسبی**، یعنی درصدی یا برابری از **یک چیزِ دیگر**. مثلاً `%` نسبت به فضای در دسترس است. اگر به یک جعبه بگویی `width: 50%`، یعنی نصفِ عرضِ چیزی که داخلش نشسته. بیا سریع ببینیمش؛ در آزمایشگاه داخل HTML یک `<div class="demo"></div>` بگذار و این را به CSS اضافه کن:

</div>

```css
.demo {
  width: 50%;
  background-color: #2a6b93;
  height: 40px;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** جعبه دقیقاً تا نصفِ عرضِ صفحه کشیده می‌شود. حالا پنجرهٔ مرورگر (یا پنلِ آزمایشگاه) را پهن‌تر و باریک‌تر کن — جعبه هم با آن بزرگ و کوچک می‌شود، چون `50%` به عرضِ صفحه **وابسته** است. اگر `width` را `200px` بگذاری، هرچه پنجره را عوض کنی جعبه ثابت می‌ماند. این تفاوتِ مطلق و نسبی است.

## ۲. rem و em: دو واحدِ نسبی برای فونت

برای اندازهٔ فونت دو واحدِ نسبیِ مهم داریم که خیلی شبیه‌اند و دقیقاً همین شباهت، تازه‌کارها را گیر می‌اندازد:

- **`em`** نسبت به font-size‌ی است که **خودِ عنصر** دارد. ولی وقتی خودِ `font-size` را با `em` می‌نویسی، فونتِ عنصر هنوز معلوم نیست، پس نسبت به فونتِ **پدرش** حساب می‌شود. `1.25em` یعنی «۱٫۲۵ برابرِ فونتِ فعلی».
- **`rem`** نسبت به font-size‌ی است که **ریشهٔ صفحه** (`<html>`) دارد. آن یکی هرچقدر تودرتو باشی ثابت می‌ماند.

مرورگر به‌طور پیش‌فرض به ریشه `16px` می‌دهد. پس `1rem` تقریباً همیشه `16px` است، `1.5rem` می‌شود `24px`، و این عددها هرجای صفحه که باشی عوض نمی‌شوند. `em` اما بستگی دارد به اینکه **کجا** نشسته‌ای — و همین‌جاست که ماجرا جالب می‌شود.

> 💡 **نکته:** چرا اصلاً `rem` به‌جای `px`؟ چون بعضی کاربران برای راحتیِ چشم، اندازهٔ فونتِ پیش‌فرضِ مرورگرشان را بزرگ‌تر می‌کنند. اگر فونت‌ها را با `rem` نوشته باشی، همه‌شان با آن تنظیم بزرگ می‌شوند و صفحه‌ات خوانا می‌ماند. اگر با `px` نوشته باشی، ثابت می‌مانند و آن کاربر را نادیده گرفته‌ای.

بیا این را روی نظرهای واقعی ببینیم. اول ساختارِ رشته‌نظرها را در HTML بنویس — دقت کن هر جواب، یک `<article class="comment">` است **داخلِ** نظرِ قبلی:

</div>

```html
<!-- index.html -->
<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
  <head>
    <meta charset="UTF-8">
    <title>نظرها</title>
    <link rel="stylesheet" href="styles.css">
  </head>
  <body>
    <article class="comment">
      <p class="name">نیما</p>
      <p class="tag">نویسنده</p>
      <p>این مقاله خیلی به‌دردم خورد، ممنون!</p>
      <p class="time">۲ ساعت پیش</p>

      <article class="comment">
        <p class="name">سارا</p>
        <p>موافقم، مخصوصاً بخش آخرش را دوست داشتم.</p>
        <p class="time">۱ ساعت پیش</p>

        <article class="comment">
          <p class="name">نیما</p>
          <p>خوشحالم که مفید بود.</p>
          <p class="time">۴۰ دقیقه پیش</p>
        </article>
      </article>
    </article>
  </body>
</html>
```

<div dir="rtl">

و یک استایلِ ساده بهش بده تا هر نظر یک جعبهٔ سفید با کمی فاصله باشد:

</div>

```css
.comment {
  background-color: #ffffff;
  border: 1px solid #d9cbaa;
  padding: 16px;
  margin-top: 16px;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** سه نظر می‌بینی که هرکدام کمی تو رفته و زیرِ نظرِ قبلی نشسته‌اند — چون هر جواب داخلِ نظرِ قبلی است و padding‌اش آن را تو می‌بَرد. اندازهٔ متنِ همه یکسان است. حالا با `em` این آرامش را به‌هم می‌زنیم.

## ۳. وقتی em از دستت در می‌رود

فرض کن می‌خواهی نظرها کمی بزرگ‌تر از حالت عادی باشند. طبیعی است که بنویسی «۱٫۲۵ برابرِ فونت». به `.comment` این را بده:

</div>

```css
.comment {
  font-size: 1.25em;
  background-color: #ffffff;
  border: 1px solid #d9cbaa;
  padding: 16px;
  margin-top: 16px;
}
```

<div dir="rtl">

به صفحه نگاه کن. نظرِ اول کمی بزرگ‌تر شده — خوب است. ولی جوابِ زیرش **از آن هم بزرگ‌تر** است، و جوابِ سومی که از همه تودرتوتر است، درشتِ درشت شده. هرچه عمیق‌تر، بزرگ‌تر. تو که همه‌جا یک عدد نوشتی، پس چرا؟

> 🔧 **اگر کار نکرد:** این عمدی است و باید همین بزرگ‌شدنِ پلکانی را ببینی. دلیلش در تعریفِ `em` است: وقتی خودِ `font-size` با `em` نوشته شود، نسبت به فونتِ **پدر** حساب می‌شود، و پدرِ هر نظر همان نظرِ قبلی است. پس محاسبه اینطور زنجیر می‌شود: نظرِ اول `1.25 × 16 = 20`؛ نظرِ دوم `1.25 ×` **۲۰** `= 25`؛ نظرِ سوم `1.25 ×` **۲۵** `= 31.25`. هر لایه `1.25` برابرِ لایهٔ قبل می‌شود، نه ۱٫۲۵ برابرِ ریشه — به این می‌گویند compounding، مثل گلولهٔ برفی که هر دور بزرگ‌تر می‌شود.

راهِ حل این است که به‌جای «۱٫۲۵ برابرِ پدرم» بگویی «۱٫۲۵ برابرِ ریشه» — یعنی `em` را با `rem` عوض کنی. `rem` هرچقدر هم تودرتو باشی به همان ریشه نگاه می‌کند، پس دیگر زنجیر نمی‌شود:

</div>

```css
.comment {
  font-size: 1rem;
  background-color: #ffffff;
  border: 1px solid #d9cbaa;
  padding: 16px;
  margin-top: 16px;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** حالا هر سه نظر دقیقاً هم‌اندازه‌اند، مهم نیست چقدر تودرتو باشند. مقدار را به `1.25rem` عوض کن: همه با هم بزرگ می‌شوند ولی باز هم **هم‌اندازه** می‌مانند — چون هر سه از یک ریشه اندازه می‌گیرند. این است فرقِ `rem` و `em`.

> 💡 **نکته:** پس `em` بی‌فایده است؟ نه. `em` دقیقاً وقتی خوب است که بخواهی چیزی نسبت به فونتِ **همان عنصر** مقیاس بگیرد — مثلاً padding‌ی که باید با بزرگ‌شدنِ متن، بزرگ شود. قاعدهٔ سرانگشتی: برای **اندازهٔ فونت** `rem`، برای فاصله‌هایی که باید با فونت هماهنگ بمانند `em`.

قبل از ادامه، جواب بده: اگر ریشه `16px` باشد و یک عنصر `font-size: 2rem` بگیرد، چند پیکسل می‌شود؟ (جواب: `32px` — و مهم نیست کجای صفحه باشد.)

## ۴. رنگ: سه راه برای نوشتنِ یک رنگ

تا حالا رنگ‌ها را با کدهایی مثل `#2a6b93` نوشتیم. به این `hex` می‌گویند: یک `#` و شش رقمِ شانزده‌شانزدهی که به‌ترتیب مقدارِ قرمز، سبز و آبی‌اند. کوتاه است ولی برای آدم خواندنی نیست — با نگاه به `#2a6b93` نمی‌فهمی چه رنگی است.

![یک رنگِ آبیِ یکسان که با سه نمودارِ مختلف توصیف شده: سه نوارِ قرمز/سبز/آبی، یک چرخِ رنگ، و یک نوارِ روشنایی که همه به یک مربعِ رنگیِ مرکزی می‌رسند](/lesson-assets/t2-s05-units-colors/prompt/02-image-color-models.png)

همان رنگ را می‌شود جورِ دیگر هم نوشت. `rgb()` همان سه مقدارِ قرمز/سبز/آبی را با عددِ معمولی (۰ تا ۲۵۵) می‌گیرد:

</div>

```css
.name {
  color: rgb(42 107 147);
}
```

<div dir="rtl">

`rgb(42 107 147)` **دقیقاً** همان `#2a6b93` است، فقط خواناتر. ولی هنوز هم با دیدنِ سه عدد نمی‌فهمی رنگ چیست. اینجاست که `hsl()` کمک می‌کند: رنگ را با سه چیزِ قابل‌تصور می‌گوید — **hue** (نوعِ رنگ، ۰ تا ۳۶۰ روی چرخِ رنگ)، **saturation** (چقدر پُررنگ) و **lightness** (چقدر روشن):

</div>

```css
.name {
  color: hsl(203 56% 37%);
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** هر سه نوشته — `#2a6b93`، `rgb(42 107 147)` و `hsl(203 56% 37%)` — یک رنگِ آبیِ یکسان می‌دهند؛ یکی‌یکی امتحان کن و ببین اسمِ نظرها عوض نمی‌شود. مزیتِ `hsl` وقتی معلوم می‌شود که بخواهی رنگ را **تنظیم** کنی: عددِ اولِ `hsl` را از `203` به `10` ببر تا آبی به قرمز برود، یا عددِ آخر را از `37%` به `70%` ببر تا همان آبی روشن‌تر شود. با `hex` این کارها حدس‌وگمان است؛ با `hsl` مثل چرخاندنِ چند پیچ است.

## ۵. oklch و یک fallback واقعی

یک راهِ تازه‌تر و بهترِ نوشتنِ رنگ هم هست: `oklch()`. مثل `hsl` با روشنی و رنگ و شدت کار می‌کند، ولی طوری ساخته شده که به **چشمِ آدم** نزدیک‌تر است — وقتی روشنی را کم‌وزیاد می‌کنی، تغییرش یکنواخت به‌نظر می‌رسد، نه پرشی. و به رنگ‌های زنده‌تری دسترسی می‌دهد که در `rgb` قدیمی جا نمی‌شدند.

`oklch` امروز در مرورگرهای امروزی کار می‌کند، ولی ممکن است کاربری مرورگرِ خیلی قدیمی داشته باشد که آن را نشناسد. برای این‌جور جاها یک **fallback** می‌نویسیم: اول رنگ را به یک شکلِ قدیمی و مطمئن (`hex`) می‌نویسیم، بعد در خطِ بعد به `oklch`. به برچسبِ «نویسنده» این را بده:

</div>

```css
.tag {
  color: #ffffff;
  background-color: #a36207;              /* fallback: rang-e sRGB */
  background-color: oklch(55% 0.11 66);   /* modern: gamut-e vasi'-tar */
  padding: 2px 8px;
}
```

<div dir="rtl">

اینجا دقیقاً از `cascade`ِ فصل ۳ استفاده می‌کنیم: دو قاعده به یک property مقدار می‌دهند و **آخری برنده** است — به‌شرطی که مرورگر آن را بفهمد. مرورگرِ امروزی هر دو خط را می‌خواند و چون `oklch` را می‌فهمد، خطِ دومی برنده می‌شود. مرورگرِ خیلی قدیمی خطِ `oklch` را **نمی‌فهمد و دورش می‌اندازد**، پس همان `hex` برایش می‌ماند. هیچ‌کس رنگِ خراب نمی‌بیند.

✅ **چک کن:** برچسبِ «نویسنده» یک پس‌زمینهٔ نارنجی‌طلایی می‌گیرد. خطِ `oklch` را موقتاً پاک کن و ببین رنگ به همان نارنجیِ `hex` برمی‌گردد — همان چیزی که یک مرورگرِ قدیمی می‌بیند.

> ⚠️ **مواظب باش:** ترتیب مهم است. اگر `hex` را **بعد** از `oklch` بنویسی، مرورگرِ امروزی هم آخری را برمی‌دارد و رنگِ بهتر را از دست می‌دهی. همیشه fallback‌ی اول، نسخهٔ بهتر بعد.

نوشتنِ این نسخه‌های مختلفِ یک رنگ، دقیقاً جایی است که AI می‌تواند کارت را راه بیندازد:

> 🤖 **با AI:** از دستیار AI ات بخواه یک رنگِ `hex` (مثلاً `#a36207`) را به `hsl` و `oklch` تبدیل کند. بعد هر سه را در آزمایشگاه امتحان کن و با چشمت چک کن که واقعاً یک رنگ‌اند — چون AI در تبدیلِ رنگ گاهی عددِ کمی پرت می‌دهد، و تنها راهِ مطمئن‌شدن، دیدنِ نتیجه در مرورگر است، نه اعتماد به عددِ AI.

## ۶. opacity: نیمه‌شفاف کردن

گاهی می‌خواهی چیزی کم‌رنگ و کم‌اهمیت به‌نظر برسد، مثل زمانِ زیر هر نظر. `opacity` کلِ عنصر را شفاف می‌کند: `1` یعنی کاملاً توپُر، `0` یعنی کاملاً نامرئی، و بینشان نیمه‌شفاف. به زمان‌ها این را بده:

</div>

```css
.time {
  color: #2c2114;
  opacity: 0.55;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** زمان‌ها («۲ ساعت پیش» و بقیه) کم‌رنگ و محو شده‌اند و دیگر با متنِ اصلی رقابت نمی‌کنند. عدد `0.55` را به `0.2` ببر تا تقریباً ناپدید شوند، بعد به `1` تا کاملاً برگردند.

## کد کاملِ این فصل

فایلِ HTML همان است که در بخش ۲ نوشتی. این هم `styles.css`ِ کامل:

</div>

```css
/* styles.css */
* {
  box-sizing: border-box;
}

body {
  background-color: #f6edda;
}

.comment {
  font-size: 1rem;
  background-color: #ffffff;
  border: 1px solid #d9cbaa;
  padding: 16px;
  margin-top: 16px;
}

.name {
  color: #2a6b93;
}

.tag {
  color: #ffffff;
  background-color: #a36207;              /* fallback: rang-e sRGB */
  background-color: oklch(55% 0.11 66);   /* modern: gamut-e vasi'-tar */
  padding: 2px 8px;
}

.time {
  color: #2c2114;
  opacity: 0.55;
}
```

<div dir="rtl">

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| unit | یونیت | واحدِ اندازه که بعد از عدد می‌آید (`px`, `rem`, …) |
| px | پیکسل | واحدِ مطلق؛ همیشه ثابت |
| rem | رِم | واحدِ نسبی به font-size‌ی ریشهٔ صفحه (`<html>`) |
| em | اِم | واحدِ نسبی به font-size‌ی خودِ عنصر |
| font-size | فونت‌سایز | اندازهٔ متن |
| hex | هِکس | رنگ به‌شکلِ `#` و شش رقم شانزده‌شانزدهی |
| rgb | آر‌جی‌بی | رنگ با سه مقدارِ قرمز، سبز، آبی |
| hsl | اچ‌اس‌ال | رنگ با hue، saturation، lightness |
| oklch | اُکِل‌سی‌اچ | راهِ تازه‌ترِ نوشتن رنگ، نزدیک‌تر به چشمِ آدم |
| fallback | فال‌بک | نسخهٔ پشتیبان برای وقتی مرورگر نسخهٔ اصلی را نمی‌فهمد |
| opacity | اوپَسیتی | میزانِ شفافیتِ کلِ عنصر، از `0` تا `1` |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن به بالا جواب بده: چرا سه نظرِ تودرتو با `font-size: 1.25em` هم‌اندازه نشدند ولی با `1.25rem` می‌شوند؟

**تمرین اجباری:** به برچسب یک رنگِ دیگر بده، این‌بار با `hsl()`. بعد فقط با عوض‌کردنِ عددِ سومِ `hsl` (lightness)، سه نسخهٔ روشن، متوسط و تیرهٔ همان رنگ بساز و هر سه را امتحان کن. ببین چطور با `hsl` این کار راحت است ولی با `hex` تقریباً غیرممکن.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** یک نظرِ چهارم، از سومی هم تودرتوتر، اضافه کن. اول با `font-size: 1.25em` ببین چقدر درشت می‌شود و عددِ پیکسلش را با فرمولِ compounding حساب کن (`1.25 × 31.25 ≈ ...`). بعد به `1rem` برگردان و ببین دوباره سرِ جای بقیه می‌نشیند.

## در فصل بعد

الان واحدها و رنگ را در دست داری. تا اینجا متن‌ها با فونتِ پیش‌فرضِ مرورگر بودند — که مخصوصاً برای فارسی همیشه زیبا و خوانا نیست. فصل بعد سراغ **تایپوگرافی** می‌رویم: با `font-family` فونت را عوض می‌کنیم، با `@font-face` یک فونتِ فارسیِ درست‌وحسابی را بار می‌کنیم، و با `line-height` به متنِ فارسی جای نفس‌کشیدن می‌دهیم.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/taropood/lessons/t2/s05-units-colors (یادستان, Yaadestan)
