# فصل ۰۳ — cascade، specificity و inheritance

<div dir="rtl">

# فصل ۰۳ — cascade، specificity و inheritance

## در این فصل چه می‌سازی

این کوتاه‌ترین فصلِ ترم است، ولی مهم‌ترینش. تا اینجا هر قاعده که نوشتی، تنها بود و کارش را می‌کرد. در دنیای واقعی این‌طور نیست: چند قاعده به یک عنصر می‌خورند و رنگ‌های متفاوت می‌خواهند. کدام برنده می‌شود؟ بیشترِ کسانی که CSS را رها می‌کنند، دقیقاً همین‌جا گیر می‌کنند — چون **حدس** می‌زنند. آخر این فصل تو حدس نمی‌زنی؛ **می‌شماری** و از قبل می‌دانی کدام رنگ برنده است.

![یک ترازو که سه ستون وزنه دارد — ستونِ id سنگین‌تر از ستونِ class و آن هم سنگین‌تر از ستونِ نوع — و ترازو به سمتِ id خم شده](/lesson-assets/t2-s03-cascade/prompt/01-image-specificity-count.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- بگویی وقتی چند قاعده به یک عنصر می‌خورند، `cascade` چطور برنده را انتخاب می‌کند
- specificity یک selector را بشماری و از قبل بگویی کدام قاعده می‌بَرد
- توضیح بدهی inheritance چیست و چرا `color` ارث می‌رسد ولی `background-color` نه
- بگویی چرا `!important` جوابِ درست نیست

## قبل از شروع

- **از فصل ۲ این ترم:** selectorِ نوع، `class` (با `.`) و `id` (با `#`). این فصل روی همین سه تا بنا می‌شود.
- **از فصل ۱ این ترم:** `color` و `background-color`. باز هم همین دو property کافی‌اند.

فقط یک مرورگر لازم داری، یا همین آزمایشگاه.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [آزمایشگاه این فصل را باز کن](/lab/embed/taropood/term-2-css-basics/session-03-cascade) — چند خط متن می‌بینی که بعضی‌شان هم `id` دارند هم `class`. در این فصل چند قاعدهٔ متضاد به یک خط می‌خورانیم و تو باید **قبل از دیدنِ نتیجه** حدس بزنی کدام برنده است، بعد چک کنی.

## ۱. cascade: وقتی قاعده‌ها با هم می‌جنگند

فرض کن این دو قاعده را نوشته‌ای که هر دو دقیقاً `p` را هدف گرفته‌اند:

</div>

```css
p {
  color: gray;
}

p {
  color: teal;
}
```

<div dir="rtl">

هر دو یک عنصر را می‌خواهند رنگ کنند، با دو رنگِ متفاوت. مرورگر نمی‌تواند هم خاکستری باشد هم سبزآبی؛ باید یکی را انتخاب کند. این انتخاب‌کردن، همان **cascade** است: مجموعه قانون‌هایی که مرورگر با آن‌ها برندهٔ یک جنگِ قاعده‌ها را پیدا می‌کند.

اولین قانونِ cascade ساده است: **وقتی دو قاعده دقیقاً هم‌وزن‌اند، آنکه پایین‌تر (دیرتر) نوشته شده برنده است.** اینجا هر دو selector یکی‌اند (`p`)، پس هم‌وزن‌اند و قاعدهٔ پایینی می‌بَرد.

✅ **چک کن:** پاراگراف‌ها سبزآبی می‌شوند، نه خاکستری. حالا جای دو قاعده را عوض کن — `teal` را ببر بالا، `gray` را بیاور پایین — و ببین رنگ به خاکستری برمی‌گردد. با چشمِ خودت دیدی که «قاعدهٔ دیرتر برنده است».

قبل از ادامه، جواب بده: اگر دو قاعدهٔ هم‌وزن، یکی رنگِ قرمز و دیگری رنگِ آبی بخواهند و قرمز پایین‌تر نوشته شده باشد، رنگ چه می‌شود؟

---

**جواب:** قرمز. چون هم‌وزن‌اند و قرمز دیرتر آمده. ولی این فقط **نصفِ** ماجراست — و نصفِ گمراه‌کننده‌اش. الان می‌بینی که «دیرتر برنده است» خیلی وقت‌ها اصلاً درست نیست.

## ۲. specificity: چرا «دیرتر» همیشه برنده نیست

حالا یک خط داریم که هم `id` دارد هم `class`: `<p id="intro" class="lead">`. سه قاعده به آن می‌خورند، و عمداً قاعدهٔ `p` را **آخر** گذاشته‌ایم:

</div>

```css
#intro {
  color: crimson;
}

.lead {
  color: teal;
}

p {
  color: gray;
}
```

<div dir="rtl">

بر اساسِ چیزی که همین الان یاد گرفتی، منطقی است فکر کنی چون `p` آخر از همه نوشته شده، برنده است و آن خط خاکستری می‌شود. نگاه کن به صفحه.

خاکستری **نشد**. قرمز شد. «دیرتر برنده است» اینجا کار نکرد — و این دقیقاً همان‌جایی است که تازه‌کارها ساعت‌ها سردرگم می‌شوند.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** رنگی که می‌بینی با انتظارت فرق دارد؟ ترتیبِ نوشتن را فراموش کن؛ ترتیب فقط وقتی حرفِ آخر را می‌زند که قاعده‌ها **هم‌وزن** باشند. اینجا هم‌وزن نیستند. مرورگر اول وزنِ هر selector را می‌شمارد، و فقط اگر مساوی شدند سراغِ ترتیب می‌رود. پس بشمار.

به این وزن می‌گویند **specificity**. شمردنش راحت است: هر selector را در سه ستون می‌شماری — چند تا `id`، چند تا `class`، چند تا نوع:

</div>

| selector | id | class | نوع |
|---|---|---|---|
| `#intro` | 1 | 0 | 0 |
| `.lead` | 0 | 1 | 0 |
| `p` | 0 | 0 | 1 |

<div dir="rtl">

حالا از **چپ** مقایسه می‌کنی، مثلِ مقایسهٔ عددهای چندرقمی که رقمِ سمتِ چپ مهم‌تر است. اول ستونِ `id`: فقط `#intro` آنجا یک ۱ دارد و بقیه صفرند. همین کافی است — `#intro` برنده است، **مهم نیست کجای فایل نوشته شده.** یک `id` از هر تعداد `class` و نوع سنگین‌تر است، و یک `class` از هر تعداد نوع.

این ترتیبِ اهمیت را به خاطر بسپار: **`id` قوی‌تر از `class`، و `class` قوی‌تر از نوع.** برای همین در فصل قبل گفتیم `id` برای استایل «زیادی سفت‌وسخت» است — وزنش آن‌قدر بالاست که بعداً به‌سختی می‌شود رویش را پوشاند.

قبل از ادامه، جواب بده: خطِ دومِ ما `<p class="lead">` است (فقط class، بدونِ id). با همان سه قاعدهٔ بالا، این خط چه رنگی می‌شود؟

---

**جواب:** سبزآبی (teal). `#intro` به این خط نمی‌خورد چون این خط `id="intro"` ندارد. می‌ماند `.lead` (وزن `0,1,0`) و `p` (وزن `0,0,1`). ستونِ class را مقایسه کن: `.lead` یک ۱ دارد، `p` صفر. پس `.lead` می‌بَرد و خط سبزآبی می‌شود — باز هم بی‌اعتنا به اینکه `p` دیرتر نوشته شده.

## ۳. inheritance: رنگی که از بالا می‌آید

یک قاعدهٔ دیگر به بازی اضافه کن، این‌بار روی `body`:

</div>

```css
body {
  color: navy;
}
```

<div dir="rtl">

`<body>` والدِ همه‌چیز است. اگر برای امتحان، آن سه قاعدهٔ `p` و `.lead` و `#intro` را موقتاً پاک کنی و فقط همین بماند، می‌بینی **همهٔ** متن‌های صفحه سرمه‌ای می‌شوند — با اینکه هیچ قاعده‌ای مستقیم به آن پاراگراف‌ها نخورده. رنگ از `body` به فرزندانش **ارث** رسیده. اسمِ این پدیده **inheritance** است: بعضی property ها از والد به فرزند سرازیر می‌شوند.

![یک درختِ عنصرها: رنگِ متن مثلِ جوهر از ریشه به همهٔ شاخه‌ها سرازیر شده، ولی کنارش پس‌زمینه در هر جعبه جدا و بی‌سرازیری مانده است](/lesson-assets/t2-s03-cascade/prompt/02-image-inheritance-flow.png)

ولی همهٔ property ها این‌طور نیستند. `color` ارث می‌رسد؛ `background-color` نه. برای اینکه با چشم ببینی‌اش، این را در آزمایشگاه امتحان کن: به `body` یک `background-color: gold` بده، بعد به `main` یک `background-color: cornsilk`. یک بلوکِ کِرِمیِ جدا می‌بینی که روی صفحهٔ طلایی نشسته. اگر `background-color` ارث می‌رسید، `main` از قبل طلایی بود و اصلاً جدا دیده نمی‌شد. پس هر عنصر پس‌زمینهٔ خودش را دارد و پیش‌فرضش شفاف است؛ آن رنگِ طلاییِ صفحه فقط پس‌زمینهٔ `body` بود که از پشتِ عنصرهای شفاف دیده می‌شد، نه رنگی که ارث رسیده باشد.

یک نکتهٔ مهم: inheritance ضعیف‌ترین است. آن `body { color: navy }` به همهٔ متن‌ها ارث می‌رسد، ولی همین‌که یک قاعدهٔ مستقیم مثلِ `p { color: gray }` هم باشد، آن قاعده — هرچقدر هم کم‌وزن — بر رنگِ ارث‌رسیده غلبه می‌کند. رنگِ ارث‌رسیده فقط وقتی دیده می‌شود که هیچ قاعدهٔ مستقیمی روی آن عنصر نباشد.

قبل از ادامه، جواب بده: اگر روی `body` بنویسی `color: navy` و هیچ قاعدهٔ دیگری برای یک پاراگرافِ به‌خصوص نداشته باشی، آن پاراگراف چه رنگی است؟

---

**جواب:** سرمه‌ای. رنگ را از `body` ارث می‌برد، چون هیچ قاعدهٔ مستقیمی جلویش را نگرفته.

## ۴. `inherit` و `initial`: ارث را دستی کنترل کن

گاهی می‌خواهی خودت بگویی «این عنصر رنگِ والدش را بگیرد». مقدارِ ویژه‌ای برای این هست: `inherit`. لینک‌ها مثالِ خوبی‌اند، چون مرورگر برایشان یک رنگِ پیش‌فرضِ آبی می‌گذارد که ارث را نادیده می‌گیرد. به قاعده‌هایت این را اضافه کن:

</div>

```css
a {
  color: inherit;
}
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** آن لینکِ وسطِ خطِ آخر، از رنگِ آبیِ پیش‌فرض درمی‌آید و هم‌رنگِ متنِ اطرافش می‌شود. با `inherit` صریح گفتی «رنگِ والدت را بگیر».

یک مقدارِ ویژهٔ دیگر هم هست: `initial`، که property را به مقدارِ **کارخانه‌ای‌اش** برمی‌گرداند (برای `color` یعنی سیاه). امتحانش کن: به یک پاراگراف `color: initial` بده و ببین با اینکه `body` سرمه‌ای گفته، آن پاراگراف سیاه می‌شود — انگار هیچ رنگی برایش تعیین نشده.

## ۵. چرا `!important` جواب نیست

فرض کن می‌خواهی به‌زور آن خطِ `#intro` را خاکستری کنی، ولی هرچه می‌کنی قرمز می‌ماند چون `id` سنگین است. یک راهِ وسوسه‌انگیز هست: به قاعدهٔ `p` یک `!important` بچسبانی:

</div>

```css
p {
  color: gray !important;
}
```

<div dir="rtl">

و... کار می‌کند. `!important` از کلِ بازیِ specificity می‌پرد و به‌زور برنده می‌شود. پس چرا نگوییم همه‌جا از آن استفاده کن؟

چون یک پتک است، نه یک ابزارِ دقیق. مشکل‌ها همین‌جا شروع می‌شوند: فردا که بخواهی همان خط را رنگِ دیگری کنی، specificityِ معمولی دیگر جواب نمی‌دهد — مجبوری یک `!important`ِ دیگر بزنی. و آن یکی را هم که خواستی بپوشانی، باز `!important`ِ بعدی. کم‌کم فایلت پر می‌شود از `!important` هایی که با هم می‌جنگند و دیگر هیچ‌کس نمی‌فهمد چه چیزی چه چیزی را می‌پوشاند. **`!important` مشکلِ امروز را حل می‌کند و مشکلِ بزرگ‌ترِ فردا را می‌سازد.**

جوابِ درست تقریباً همیشه این است: به‌جای زورزدن، specificity را بشمار و selectorَت را درست انتخاب کن. آن `!important` را از قاعدهٔ `p` بردار تا به فایلِ سالم برگردی. این فایلِ کاملِ `styles.css`ِ ماست:

</div>

```css
/* styles.css */
body {
  color: navy;
}

p {
  color: gray;
}

.lead {
  color: teal;
}

#intro {
  color: crimson;
}

a {
  color: inherit;
}
```

<div dir="rtl">

و این HTMLِ کاملی است که این قاعده‌ها رویش اجرا می‌شوند:

</div>

```html
<!-- index.html -->
<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
  <head>
    <meta charset="UTF-8">
    <title>یادداشت‌های من</title>
    <link rel="stylesheet" href="styles.css">
  </head>
  <body>
    <main>
      <p id="intro" class="lead">این خط هم id دارد هم class.</p>
      <p class="lead">این خط فقط class دارد.</p>
      <p>این یک خط کاملاً معمولی است.</p>
      <p>یک <a href="#">لینک</a> وسط یک خط عادی.</p>
    </main>
  </body>
</html>
```

<div dir="rtl">

سه رنگِ متفاوت روی سه خطِ اول می‌بینی — قرمز، سبزآبی، خاکستری — و همه از یک اصل درمی‌آیند. جالب اینجاست: آن `body { color: navy }` در نتیجهٔ نهایی هیچ‌جا دیده نمی‌شود، چون هر خط یک قاعدهٔ مستقیمِ خاص‌تر دارد که رنگِ ارث‌رسیده را می‌پوشاند. همین یک صفحه، هر سه مفهومِ فصل را کنارِ هم نشان می‌دهد: `cascade` انتخاب می‌کند، `specificity` وزن می‌کشد، و `inheritance` ضعیف‌ترینِ آن‌هاست.

> 🤖 **با AI:** وقتی یک رنگ آن‌طور که می‌خواهی اعمال نمی‌شود و از دستیار AI ات کمک می‌خواهی، خیلی وقت‌ها با اعتمادبه‌نفس می‌گوید «یک `!important` بزن، درست می‌شود». این همان **«AI هم اشتباه می‌کند»** است — جوابش کار می‌کند ولی درست نیست، و همان دردسری را می‌سازد که این بخش گفت. به‌جایش از AI بپرس «specificity این دو selector را برایم بشمار»، بعد خودت روی کاغذ هم بشمار و با هم بسنج. کمک‌گرفتن برای **فهمیدن**، نه برای پتک‌برداشتن.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| cascade | کَسکِید | قانون‌هایی که مرورگر با آن‌ها بینِ قاعده‌های متضاد برنده را انتخاب می‌کند |
| specificity | اِسپِسیفیسیتی | وزنِ یک selector؛ با شمردنِ id و class و نوع به‌دست می‌آید |
| inheritance | اینهِریتِنس | سرازیرشدنِ بعضی property ها (مثل `color`) از والد به فرزند |
| inherit | اینهِریت | مقداری که می‌گوید «رنگِ والدت را بگیر» |
| initial | اینیشِیال | مقداری که property را به مقدارِ کارخانه‌ای‌اش برمی‌گرداند |
| important | ایمپورتنت | با `!important` قاعده به‌زور برنده می‌شود؛ آخرین راه، نه اولین |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن به بالا جواب بده: برای شمردنِ specificity، سه چیز را می‌شماری. آن سه چیز چیست، و کدام سنگین‌تر است؟

**تمرین اجباری:** یک `<p>` بساز که هم `id` داشته باشد هم `class`. سه قاعده برایش بنویس — یکی با نوع، یکی با class، یکی با id — که هر سه رنگِ متفاوت بخواهند. **قبل** از نگاه‌کردن به صفحه، روی کاغذ specificity هر سه را بشمار و بنویس کدام برنده است. حالا نگاه کن؛ اگر حدست درست بود، یعنی دیگر حدس نمی‌زنی، می‌شماری.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** به همان قاعدهٔ بازنده یک `!important` بزن و ببین ناگهان برنده می‌شود. حالا سعی کن با یک قاعدهٔ **معمولیِ دیگر** (بدونِ `!important`) رنگش را عوض کنی — می‌بینی نمی‌شود، هرچقدر هم specificity بالا ببری. این همان دامِ `!important` است که خودت با دستت ساختی؛ حالا با حذفش، مسئله را درست حل کن.

## در فصل بعد

الان می‌دانی وقتی چند قاعده به یک عنصر می‌خورند چه اتفاقی می‌افتد — نه با حدس، با شمردن. این سنگِ بنای همه‌چیزِ CSS است. فصل بعد از رنگ فراتر می‌رویم و سراغِ **جعبه** می‌رویم: هر عنصر در CSS یک جعبه است با فضای داخلی، حاشیه و مرز. یاد می‌گیری این جعبه از چه لایه‌هایی ساخته شده و چطور اندازه و فاصله‌اش را کنترل کنی — همان چیزی که به آن box model می‌گویند.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/taropood/lessons/t2/s03-cascade (یادستان, Yaadestan)
