# فصل ۰۶ — اسکلت معنادار صفحه

<div dir="rtl">

# فصل ۰۶ — اسکلت معنادار صفحه

## در این فصل چه می‌سازی

آخر این فصل یک صفحهٔ کوچک ولی واقعی داری — یک وبلاگ ساده — که هر ناحیه‌اش با اسم خودش صدا زده می‌شود: اینجا سرصفحه است، اینجا منوی اصلی، اینجا محتوای اصلی، اینجا یک مطلبِ مستقل، اینجا حاشیه، اینجا پاصفحه. از بیرون شبیه هر صفحهٔ دیگری است، ولی از تویش، مرورگر و موتور جست‌وجو و screen reader دقیقاً می‌دانند هر تکه **چیست**.

![طرح یک صفحهٔ وب با ناحیه‌های رنگی جدا: سرصفحه بالا، منو، محتوای اصلی شامل یک مطلب و یک بخش، یک ستون کناری، و پاصفحه](/lesson-assets/t1-s06-semantic/prompt/01-image-semantic-regions.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- یک صفحه را با `<header>`، `<nav>`، `<main>` و `<footer>` به چهار ناحیهٔ اصلی تقسیم کنی
- فرق `<article>` و `<section>` را تشخیص بدهی و درست را انتخاب کنی
- `<aside>` را برای محتوای کناری به‌کار ببری
- بگویی چرا `<div>` آخرین انتخاب است، نه اولین

## قبل از شروع

- **از فصل ۵:** فهرست‌ها (`<ul>` و `<li>`) — منوی صفحه را با یک فهرست از لینک‌ها می‌سازیم.
- **از فصل ۳:** `<a href>` و `#id` داخل صفحه — لینک‌های منو به بخش‌های همین صفحه وصل می‌شوند.
- **از فصل ۲:** heading ها و ترتیب درستشان.

مثل همیشه فقط یک مرورگر لازم داری، یا فقط همین آزمایشگاه.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [آزمایشگاه این فصل را باز کن](/lab/embed/taropood/term-1-html-structure/session-06-semantic) — یک صفحه می‌بینی که تماماً از `<div>` ساخته شده. کارِ این فصل این است که خط‌به‌خط آن را به یک اسکلتِ معنادار تبدیل کنی و هر بار نتیجه را ببینی.

## ۱. یک صفحه که همه‌اش `<div>` است

تا اینجا هر tag یی که یاد گرفتی یک معنا داشت: `<h1>` یعنی تیتر، `<p>` یعنی پاراگراف، `<ul>` یعنی فهرست. حالا با یک tag آشنا می‌شویم که **هیچ معنایی ندارد**: `<div>`. `<div>` فقط یک جعبهٔ خالی است؛ چیزی را دورِ محتوا می‌کشد بی‌آنکه بگوید آن محتوا چیست.

خیلی‌ها کل صفحه را فقط با `<div>` می‌سازند. بیا ببینیم چه شکلی می‌شود. در آزمایشگاه این را بنویس:

</div>

```html
<div>وبلاگ من</div>
<div><a href="#posts">پست‌ها</a> <a href="#about">دربارهٔ من</a></div>
<div>اولین روزم با HTML</div>
<div>امروز یاد گرفتم هر تکه از صفحه یک اسم دارد.</div>
<div>ساختهٔ من — ۱۴۰۵</div>
```

<div dir="rtl">

نگاهش کن. روی صفحه، بد به‌نظر نمی‌رسد: چند خط متن که زیر هم چیده شده‌اند و دو تا لینک. برای چشمِ تو کار می‌کند. مشکل جای دیگری است.

فرض کن کسی که صفحه را نمی‌بیند از این صفحه استفاده می‌کند — با screen reader ای که متن را برایش می‌خواند. این آدم معمولاً بین **ناحیه‌های** صفحه می‌پرد: «برو به منوی اصلی»، «برو به محتوای اصلی»، «سرصفحه کجاست؟». حالا این صفحه را برایش تصور کن: **هیچ‌کدام از این ناحیه‌ها وجود ندارد.** یک `<div>` هیچ‌چیز به screen reader نمی‌گوید، پس این آدم چیزی برای پریدن ندارد — فقط یک تودهٔ صافِ متن، بدون هیچ نقطهٔ گیر. حتی «وبلاگ من» هم تیتر نیست، چون داخل یک `<div>` گذاشته‌ایمش نه یک `<h1>`.

همان درسِ موذیِ HTML که از فصل ۱ می‌شناسی: **این صفحه خراب است ولی فریاد نمی‌زند.** برای تو درست به‌نظر می‌رسد، در حالی که برای ماشین‌ها هیچ ساختاری ندارد. بیا درستش کنیم.

## ۲. چهار ناحیهٔ اصلی: `<header>`، `<nav>`، `<main>`، `<footer>`

تقریباً هر صفحه‌ای روی وب همین چهار ناحیهٔ بزرگ را دارد. HTML برای هرکدام یک tag دارد که دقیقاً همان را **می‌گوید**:

- `<header>` — سرصفحه: چیزی که بالای صفحه می‌آید، معمولاً اسم سایت و منو.
- `<nav>` — ناوبری: منوی اصلیِ لینک‌ها.
- `<main>` — محتوای اصلی: قلبِ صفحه، چیزی که کاربر برایش آمده.
- `<footer>` — پاصفحه: پایین صفحه، معمولاً حق‌نشر و لینک‌های فرعی.

![مقایسهٔ دو صفحه: سمت راست تودهٔ جعبه‌های خاکستریِ یک‌شکل و بی‌اسم، سمت چپ همان چیدمان با ناحیه‌های رنگیِ جدا و مشخص](/lesson-assets/t1-s06-semantic/prompt/02-image-div-soup-vs-semantic.png)

حالا همان صفحهٔ `<div>`ی بالا را بردار و `<div>` های بیرونی را با tag درستشان عوض کن. منو را هم — چون یک فهرست از لینک‌هاست — با `<ul>` می‌سازیم، همان‌طور که در فصل ۵ یاد گرفتی:

</div>

```html
<header>
  <h1>وبلاگ من</h1>
  <nav>
    <ul>
      <li><a href="#posts">پست‌ها</a></li>
      <li><a href="#about">دربارهٔ من</a></li>
    </ul>
  </nav>
</header>

<main>
  <p>اولین روزم با HTML</p>
</main>

<footer>
  <p>ساختهٔ من — ۱۴۰۵</p>
</footer>
```

<div dir="rtl">

هیچ چیزِ ظاهری عوض نشد؛ صفحه تقریباً همان‌طور دیده می‌شود. ولی حالا زیرِ پوست، همه‌چیز فرق دارد: آن آدم با screen reader می‌تواند بگوید «برو به `<main>`» و مستقیم می‌رسد به محتوای اصلی. این ناحیه‌های بزرگ اسم مخصوصی دارند: به‌شان **landmark** می‌گویند، یعنی نشانه‌هایی که کاربر می‌تواند بینشان بپرد.

✅ **چک کن:** روی صفحه هنوز همان متن و لینک‌ها را می‌بینی — و همین درست است. کارِ semantic برای چشم نیست؛ برای معناست. اگر چیزی روی صفحه جابه‌جا شده، احتمالاً یک tag را نبسته‌ای.

> 💡 **نکته:** فقط **یک** `<main>` در هر صفحه. `<header>`، `<nav>` و `<footer>` می‌توانند بیش از یکی باشند (مثلاً هر مطلب `<footer>` خودش را دارد)، ولی `<main>` یعنی «محتوای اصلیِ این صفحه» و صفحه فقط یک محتوای اصلی دارد. دو تا `<main>` یعنی به کاربر می‌گویی «اصلی‌ترین جا اینجاست... نه، آنجاست».

## ۳. داخل `<main>`: `<article>` یا `<section>`؟

`<main>` ناحیهٔ اصلی است، ولی خودش معمولاً از چند تکه ساخته می‌شود. دو tag برای این تکه‌ها داریم که تازه‌کارها بیشتر از هر چیزی سرشان گیج می‌شوند: `<article>` و `<section>`. فرقشان یک سؤال ساده است.

`<article>` یعنی یک تکهٔ **مستقل** که به‌تنهایی هم معنا دارد — اگر بِکَنی‌اش و جای دیگری بگذاری، باز کامل است. یک پست وبلاگ، یک خبر، یک کامنت، یک کارت محصول: هرکدام یک `<article>` است.

`<section>` یعنی یک **بخشِ موضوعیِ** یک چیز بزرگ‌تر، که یک تیتر دارد ولی به‌تنهایی یک واحدِ کاملِ مستقل نیست — مثل بخش «دربارهٔ من» یا بخش «تماس» در یک صفحه.

بیا داخل `<main>` هم یک مطلبِ مستقل بگذاریم (`<article>`) و هم یک بخشِ معرفی (`<section>`):

</div>

```html
<main>
  <article id="posts">
    <h2>اولین روزم با HTML</h2>
    <p>امروز یاد گرفتم هر تکه از صفحه یک اسم دارد.</p>
  </article>

  <section id="about">
    <h2>چند کلمه دربارهٔ من</h2>
    <p>تازه ساختن سایت را یاد می‌گیرم.</p>
  </section>
</main>
```

<div dir="rtl">

هر دو یک `<h2>` دارند، چون هر دو یک بخشِ نام‌دارند. فرقشان در معناست: آن پست، خودش یک واحدِ کامل است؛ آن معرفی، بخشی از این صفحهٔ خاص است.

> ⚠️ **مواظب باش:** `<section>` را به‌جای یک جعبهٔ همه‌کاره به‌کار نبر. اگر یک بخش تیتر ندارد و موضوعِ مشخصی را جمع نمی‌کند، تقریباً همیشه یا اصلاً به آن نیازی نیست، یا کارش با یک `<div>` ساده درست است. `<section>` بی‌تیتر یک نشانهٔ اشتباه است.

یک لغزشِ رایجِ دیگر هم همین‌جا سرِ تودرتویی پیش می‌آید:

> 🔧 **اگر کار نکرد:** بخش «دربارهٔ من» تودرتو رفت داخل مطلب، به‌جای اینکه کنارش بیاید؟ احتمالاً `</article>` را جا انداخته‌ای؛ `<section>` قبل از بسته‌شدنِ `<article>` نوشته شده و افتاده تویش. اول `<article>` را ببند، بعد `<section>` را باز کن.

## چالش: یک کارت محصول

در یک فروشگاه، هر محصول یک کارت دارد: عکس، اسم، قیمت، و دکمهٔ خرید — همه با هم، و این کارت را می‌شود همان‌طور کامل داخل صفحهٔ اصلی، صفحهٔ نتایج جست‌وجو، یا صفحهٔ علاقه‌مندی‌ها گذاشت. این کارت باید `<article>` باشد یا `<section>`؟ اول جواب بده.

---

**جواب:** `<article>`. معیار همیشه یکی است: «اگر این تکه را بکَنم و جای دیگری بگذارم، باز به‌تنهایی کامل و معنادار است؟» کارت محصول این آزمون را پاس می‌کند — مستقل است و هرجا بگذاری‌اش سرِ پا می‌ماند. `<section>` را وقتی انتخاب کن که تکه فقط به‌عنوان بخشی از همین صفحهٔ خاص معنا دارد.

## ۴. `<aside>`: چیزی که کنارِ محتواست، نه خودِ محتوا

بعضی چیزها روی صفحه هستند ولی محتوای اصلی نیستند — یک ستونِ لینک‌های مفید، یک جعبهٔ «مطالب مرتبط»، یک نکتهٔ کناری. برای این‌ها `<aside>` داریم: چیزی که **به** محتوا مربوط است ولی خودش محتوای اصلی نیست. اگر برش داری، محتوای اصلی هنوز کامل است.

بیا کنارِ صفحه یک `<aside>` با چند لینک مفید بگذاریم:

</div>

```html
<aside>
  <h2>لینک‌های مفید</h2>
  <ul>
    <li><a href="#">راهنمای HTML</a></li>
    <li><a href="#">تمرین‌های بیشتر</a></li>
  </ul>
</aside>
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** یک تیتر «لینک‌های مفید» و دو لینک زیرش می‌بینی. روی صفحه فرقی با یک فهرست عادی ندارد — ولی به ماشین‌ها گفته‌ای «این‌ها حاشیه‌اند، نه اصلِ مطلب».

## ۵. صفحهٔ کامل و چرا `<div>` آخرین انتخاب است

حالا همهٔ تکه‌ها را سرِ هم می‌کنیم. این صفحهٔ کاملِ semantic است — همان صفحهٔ div-ایِ اولِ این فصل، ولی این‌بار هر ناحیه اسم خودش را دارد:

</div>

```html
<!-- index.html -->
<!DOCTYPE html>
<html lang="fa" dir="rtl">
  <head>
    <meta charset="UTF-8">
    <title>وبلاگ من</title>
  </head>
  <body>
    <header>
      <h1>وبلاگ من</h1>
      <nav>
        <ul>
          <li><a href="#posts">پست‌ها</a></li>
          <li><a href="#about">دربارهٔ من</a></li>
        </ul>
      </nav>
    </header>

    <main>
      <article id="posts">
        <h2>اولین روزم با HTML</h2>
        <p>امروز یاد گرفتم هر تکه از صفحه یک اسم دارد.</p>
        <p>دیگر لازم نیست همه‌چیز را داخل یک جعبهٔ بی‌اسم بگذارم.</p>
      </article>

      <section id="about">
        <h2>چند کلمه دربارهٔ من</h2>
        <p>تازه ساختن سایت را یاد می‌گیرم و هر چه یاد بگیرم همین‌جا می‌نویسم.</p>
      </section>
    </main>

    <aside>
      <h2>لینک‌های مفید</h2>
      <ul>
        <li><a href="#">راهنمای HTML</a></li>
        <li><a href="#">تمرین‌های بیشتر</a></li>
      </ul>
    </aside>

    <footer>
      <p>ساختهٔ من — ۱۴۰۵</p>
    </footer>
  </body>
</html>
```

<div dir="rtl">

✅ **چک کن:** روی صفحه یک وبلاگِ ساده می‌بینی — تیتر، منو، یک مطلب، یک بخش معرفی، لینک‌های مفید، و پاصفحه. حالا به تعداد `<div>` ها نگاه کن: **صفر**. هر تکه اسمِ درستِ خودش را دارد.

پس `<div>` کِی به‌کار می‌آید؟ **آخرین انتخاب.** وقتی هیچ tag معناداری برای کارت نمی‌خورد و فقط برای دسته‌بندی یا استایل‌دادن (که در ترم ۲ یاد می‌گیری) به یک جعبه نیاز داری. قانون این است: **اول دنبال یک tag معنادار بگرد؛ اگر هیچ‌کدام نمی‌خورد، تازه `<div>`.** نه برعکس. `<div>` بی‌معنایی‌اش عیب نیست — کارش دقیقاً «هیچ معنایی نده» است؛ فقط جایی استفاده‌اش کن که واقعاً همان را می‌خواهی.

## ۶. همیار AI: کمکِ درست، اشتباهِ رایج

اینجا اولین فصلی است که کاملاً به AI می‌پردازیم، چون semantic دقیقاً همان‌جایی است که AI هم بیشترین کمک و هم بیشترین اشتباه را دارد. سه قانونِ ثابتِ کار با AI در کل این خودآموز این‌هاست:

> 🤖 **با AI:** سه قانون را عیناً به خاطر بسپار: **«اول خودت، بعد AI»** — اول با معیارهای خودت تصمیم بگیر، بعد نظر AI را به‌عنوان نظرِ دوم بشنو، نه جوابِ نهایی. **«خط به خط»** — هر چیزی را که AI می‌دهد خط‌به‌خط بخوان و بفهم، هیچ‌وقت یک‌جا کپی نکن. **«AI هم اشتباه می‌کند»** — و همین الان یک نمونه‌اش را با هم می‌بینیم.

**کاربردِ خوب.** بعد از اینکه خودت صفحه را semantic کردی، AI یک جفت‌چشم دومِ عالی است:

> 🤖 **با AI:** صفحهٔ semantic خودت را به دستیار AI ات بده و بپرس: «هر ناحیهٔ این صفحه را کدام tag باید بپوشاند؟ جایی مانده که هنوز `<div>` است ولی tag معنادارتری برایش هست؟». جوابش را با چیزی که **خودت می‌فهمی** بسنج — برای هر پیشنهاد از AI بپرس «چرا؟» و ببین دلیلش با معیارِ ما (این تکه مستقل است یا نه؟ تیتر و موضوع دارد یا نه؟) جور درمی‌آید.

**کاربردِ اشتباه.** حالا نمونه‌ای که AI با اعتمادبه‌نفس اشتباه می‌گوید. بارها اگر بگویی «semantic صفحه‌ام را بهتر کن»، AI زیادی مشتاق می‌شود: **همه‌چیز** را داخل `<section>` می‌پیچد و برای هر ناحیه یک `role` هم اضافه می‌کند. مثلاً چیزی شبیه این تحویلت می‌دهد:

</div>

```html
<section role="banner">
  <h1>وبلاگ من</h1>
  <nav role="navigation">
    <ul>
      <li><a href="#posts">پست‌ها</a></li>
    </ul>
  </nav>
</section>
```

<div dir="rtl">

دو چیز اینجا غلط است، و با همان چیزی که در این فصل فهمیدی می‌توانی ردشان کنی. **اول:** این ناحیه سرصفحه است، پس `<header>` درست است نه `<section>`؛ AI یک بخشِ بی‌تیتر و بی‌موضوع را داخل `<section>` پیچیده — دقیقاً همان اشتباهی که در بخش ۳ ⚠️ زدیم. **دوم:** آن `role="navigation"` یک attribute اضافه است که فقط همان چیزی را تکرار می‌کند که `<nav>` از قبل می‌گوید. مثل این است که روی یک در، تابلوی «در» بزنی. `<nav>` خودش به ماشین‌ها می‌گوید «این ناوبری است»؛ نوشتن `role="navigation"` رویش فقط شلوغی است، و `role="banner"` روی چیزی که اصلاً باید `<header>` باشد دوبار غلط است.

درستش همان چیزی است که خودت نوشتی: `<header>` و `<nav>`، بی‌هیچ `role`. این بهترین درسِ «AI هم اشتباه می‌کند» است — AI جمله‌ای می‌سازد که **درست به‌نظر می‌رسد**، ولی وقتی خط‌به‌خط با فهمِ خودت بسنجی‌اش، می‌بینی دارد پیچیدگیِ بی‌فایده اضافه می‌کند. اول خودت، بعد AI.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| semantic | سِمَنتیک | معنادار؛ tag یی که می‌گوید محتوا **چیست**، نه چه شکلی است |
| landmark | لَندمارک | ناحیهٔ بزرگِ صفحه که کاربر می‌تواند بینشان بپرد (مثل `<main>`) |
| header | هِدِر | سرصفحه؛ بالای صفحه، معمولاً اسم سایت و منو |
| nav | نَو | ناوبری؛ ناحیهٔ منوی اصلیِ لینک‌ها (`<nav>`) |
| main | مِین | محتوای اصلیِ صفحه؛ فقط یکی در هر صفحه |
| article | آرتیکِل | یک تکهٔ مستقل که به‌تنهایی کامل است |
| section | سِکشِن | یک بخشِ موضوعیِ نام‌دار از یک چیز بزرگ‌تر |
| aside | اَساید | محتوای کناری که مربوط است ولی اصلِ مطلب نیست |
| footer | فوتِر | پاصفحه؛ پایین صفحه |
| div | دیو | جعبهٔ بی‌معنا؛ آخرین انتخاب، وقتی هیچ tag معناداری نمی‌خورد |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدون نگاه‌کردن به بالا جواب بده: فرق `<article>` و `<section>` در یک جمله چیست؟

**تمرین اجباری:** یک صفحهٔ semantic دربارهٔ یک موضوعِ دلخواه بساز (یک کتاب، یک بازی، یک شهر). باید داشته باشد: یک `<header>` با `<h1>` و یک `<nav>`، یک `<main>` که تویش حداقل یک `<article>` و یک `<section>` باشد، یک `<aside>`، و یک `<footer>`. یک `<div>` هم به‌کار نبر — این‌بار واقعاً به هیچ‌کدام نیازی نداری.

**تمرین ستاره‌دار ⭐:** یک صفحهٔ واقعی و بزرگ را باز کن و `View Page Source` بزن (همان کاری که در فصل ۱ کردی). چند تا `<header>`، `<nav>`، `<main>`، `<article>` و `<aside>` پیدا می‌کنی؟ حالا بشمار چند تا `<div>` هست — و برای دو تا از آن‌ها حدس بزن چرا سازنده مجبور شده `<div>` بگذارد و نه یک tag معنادار.

## در فصل بعد

الان می‌توانی به هر صفحه یک اسکلتِ معنادار بدهی. فصل بعد سراغ یک tag می‌رویم که تازه‌کارها اغلب برای کارِ اشتباه استفاده‌اش می‌کنند: `<table>`. یاد می‌گیری جدول فقط برای **داده‌های جدولی** است — نه هیچ‌وقت برای چیدنِ صفحه — و چطور یک جدولِ درست و قابل‌خواندن برای screen reader بسازی.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/taropood/lessons/t1/s06-semantic (یادستان, Yaadestan)
