# فصل ۰۶ — حلقه: کد تکرار می‌کند

<div dir="rtl">

# فصل ۰۶ — حلقه: کد تکرار می‌کند

## در این فصل چه یاد می‌گیری

در فصلِ ۴ یک تمرین داشتی که گفتیم برای چهار محصول قابلِ‌تحمل است و برای چهارصد تا نه. این فصل همان بدهی را می‌پردازد. **حلقه** یعنی نوشتنِ کد یک بار و اجرای آن روی هر عنصرِ یک فهرست — چه ده تا باشد چه ده میلیون. این تنها فصلی است که بعدش کدت واقعاً شبیهِ کارِ داده می‌شود، و الگویی که اینجا یاد می‌گیری (بگرد، بشمار، جمع کن، فیلتر کن) دقیقاً همان کاری است که در ترمِ ۲ `pandas` برایت خودکار انجام می‌دهد.

![یک نوار نقاله که قطعه‌ها را یکی‌یکی از زیر یک ایستگاه بازرسی عبور می‌دهد و شمارنده‌ای در کنارش](/lesson-assets/t1-s06-loops/prompt/01-image-conveyor-loop.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- با `for` روی یک فهرست، یک دیکشنری و یک بازهٔ عددی راه بروی
- با الگوی انباشتگر بشماری، جمع بزنی و فیلتر کنی
- تفاوتِ `for` و `while` را بگویی و بدانی هرکدام کِی به‌کار می‌آید
- با `break` و `continue` مسیرِ حلقه را عوض کنی
- یک `list comprehension` ساده بنویسی و بگویی چرا خواناتر است

## قبل از شروع

**از فصل ۳:** `list` و `len()` و `append()`.

**از فصل ۴:** `dict` و اینکه یک فهرست از دیکشنری‌ها شکلِ رایجِ دادهٔ واقعی است.

**از فصل ۵:** `if` و تورفتگی به‌عنوانِ ساختارِ زبان.

> 📓 **نوت‌بوک:** [نوت‌بوک این فصل را در Colab باز کن](/notebooks/sarnakh/term-1-python-basics/session-06-loops.ipynb) — همهٔ کدهای این فصل آماده و به‌ترتیب داخلش هست.

## ۱. اولین حلقه

</div>

```python
cities = ["تهران", "شیراز", "تبریز", "مشهد"]

for city in cities:
    print(city)
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
تهران
شیراز
تبریز
مشهد
```

<div dir="rtl">

این را بلند بخوان: «برای هر `city` در `cities`، چاپش کن». همان‌قدر ساده است که به‌نظر می‌رسد.

`city` یک متغیرِ معمولی است که تو اسمش را انتخاب می‌کنی، و پایتون در هر دور مقدارِ عنصرِ بعدی را داخلش می‌گذارد. مثلِ `if`، دونقطه و تورفتگی ساختار را می‌سازند: هر خطی که تورفته باشد در **هر** دور اجرا می‌شود.

</div>

```python
for city in cities:
    print(f"شهر: {city}")
    print(f"تعداد حروف: {len(city)}")

print("حلقه تمام شد")
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
شهر: تهران
تعداد حروف: 5
شهر: شیراز
تعداد حروف: 5
شهر: تبریز
تعداد حروف: 5
شهر: مشهد
تعداد حروف: 4
حلقه تمام شد
```

<div dir="rtl">

دو خطِ تورفته هر دو در **هر** دور اجرا شدند — هشت خطِ اولِ خروجی حاصلِ چهار دورِ دوخطی است. ولی خطِ آخر، که تورفته **نیست**، بیرونِ حلقه است و فقط یک بار اجرا شد، بعد از تمام‌شدنِ همهٔ دورها. **این تفاوت را خوب ببین**؛ جابه‌جا نوشتنِ یک خط به داخل یا بیرونِ حلقه یکی از رایج‌ترین باگ‌هاست و هیچ خطایی هم تولید نمی‌کند.

## ۲. `range`: وقتی فهرست نداری، شمارنده می‌خواهی

</div>

```python
for i in range(5):
    print(i)
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
0
1
2
3
4
```

<div dir="rtl">

`range(5)` پنج عدد می‌دهد: از **صفر** تا **قبل از** پنج. همان قاعدهٔ برشِ فصلِ ۳ است و همان دلیل را دارد: `range(5)` دقیقاً به‌اندازهٔ اندیس‌های یک فهرستِ پنج‌تایی عدد می‌دهد.

`range` دو و سه‌آرگومانی هم دارد:

</div>

```python
for i in range(2, 6):
    print(i, end=" ")
print()

for i in range(0, 10, 3):
    print(i, end=" ")
print()
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
2 3 4 5 
0 3 6 9 
```

<div dir="rtl">

دو نکتهٔ کوچک در همین کد هست. آن `end=" "` به `print` می‌گوید به‌جای رفتن به خطِ بعد، یک فاصله بگذارد — فقط برای اینکه خروجی جمع‌وجور شود. و `print()` بدونِ هیچ‌چیزِ داخلِ پرانتز، یک خطِ خالی چاپ می‌کند؛ اینجا کارش این است که بعد از هر حلقه سرِ خطِ تازه برویم، وگرنه خروجیِ دو حلقه به هم می‌چسبید.

> 💡 **نکته:** اگر همزمان هم عنصر و هم شماره‌اش را می‌خواهی، به‌جای `range(len(x))` از `enumerate` استفاده کن؛ خواناتر است و خطای اندیس نمی‌سازد.

</div>

```python
for i, city in enumerate(cities):
    print(f"{i}: {city}")
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
0: تهران
1: شیراز
2: تبریز
3: مشهد
```

<div dir="rtl">

## ۳. الگوی انباشتگر: بشمار، جمع بزن، فیلتر کن

این مهم‌ترین بخشِ فصل است. الگو همیشه یکی است: **یک ظرفِ خالی بساز، در حلقه پُرش کن، بعد از حلقه استفاده‌اش کن.**

</div>

```python
products = [
    {"name": "هدفون", "price": 850000, "stock": 12},
    {"name": "کیبورد", "price": 1200000, "stock": 0},
    {"name": "ماوس", "price": 430000, "stock": 7},
    {"name": "وبکم", "price": 2100000, "stock": 3},
]

total = 0
for product in products:
    total = total + product["price"]

print(f"مجموع قیمت‌ها: {total}")
print(f"میانگین قیمت: {total / len(products)}")
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
مجموع قیمت‌ها: 4580000
میانگین قیمت: 1145000.0
```

<div dir="rtl">

متغیرِ `total` **قبل** از حلقه با صفر ساخته شد — این حیاتی است. اگر داخلِ حلقه می‌ساختی‌اش، هر دور از نو صفر می‌شد و آخرش فقط قیمتِ آخرین محصول را داشتی.

حالا فیلترکردن، که همان الگو با یک `if` است:

</div>

```python
available = []
for product in products:
    if product["stock"] > 0:
        available.append(product["name"])

print(available)
print(f"{len(available)} محصول از {len(products)} تا موجود است")
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
['هدفون', 'ماوس', 'وبکم']
3 محصول از 4 تا موجود است
```

<div dir="rtl">

و پیدا کردنِ بیشینه، که همان الگو با یک مقایسه است:

</div>

```python
most_expensive = products[0]
for product in products:
    if product["price"] > most_expensive["price"]:
        most_expensive = product

print(f"گران‌ترین: {most_expensive['name']} — {most_expensive['price']}")
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
گران‌ترین: وبکم — 2100000
```

<div dir="rtl">

> ✅ **چک کن:** هر سه خروجی را با چشمِ خودت روی فهرستِ `products` بررسی کن. این عادت را از همین‌جا بگیر: **هر عددی که کد تولید می‌کند، روی یک نمونهٔ کوچک با دست هم قابلِ بررسی است.** در ترمِ ۳ که مدل بسازی، همین عادت تنها چیزی است که جلوی باورکردنِ یک عددِ غلط را می‌گیرد.

> 📏 **اندازه بگیر:** `most_expensive` را عمداً با `products[0]` شروع کردیم، نه با صفر یا با یک `dict` خالی. اگر با صفر شروع می‌کردی، مقایسهٔ `dict` با عدد خطا می‌داد؛ اگر فهرست خالی بود، همان خطِ اول `IndexError` می‌گرفت. **مقدارِ اولیهٔ یک انباشتگر یک تصمیم است، نه یک جزئیات** — و در فصلِ ۳ ترمِ ۳، همین ایده به «خطِ پایه» تبدیل می‌شود.

## ۴. `break` و `continue`

</div>

```python
for product in products:
    if product["stock"] == 0:
        continue
    if product["price"] > 2000000:
        print(f"خیلی گران است، جست‌وجو را متوقف می‌کنم: {product['name']}")
        break
    print(f"بررسی شد: {product['name']}")
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
بررسی شد: هدفون
بررسی شد: ماوس
خیلی گران است، جست‌وجو را متوقف می‌کنم: وبکم
```

<div dir="rtl">

- **`continue`** یعنی «بقیهٔ این دور را رها کن و برو دورِ بعد». برای همین «کیبورد» که موجودی صفر داشت اصلاً چاپ نشد.
- **`break`** یعنی «کلاً از حلقه بیرون بیا». برای همین بعد از «وبکم» حلقه تمام شد.

## ۵. `while`: وقتی نمی‌دانی چند بار

`for` وقتی خوب است که بدانی روی چه چیزی راه می‌روی. گاهی نمی‌دانی — فقط یک شرطِ توقف داری:

</div>

```python
balance = 1000000
months = 0

while balance > 0:
    balance = balance - 250000
    months = months + 1

print(f"بعد از {months} ماه موجودی تمام شد")
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
بعد از 4 ماه موجودی تمام شد
```

<div dir="rtl">

`while` تا وقتی شرطش `True` است تکرار می‌کند. و همین‌جا خطرش هم هست:

> ⚠️ **مواظب باش:** اگر شرطِ `while` هیچ‌وقت `False` نشود، حلقه **تمام نمی‌شود**. در Colab این یعنی سلولی که تا ابد می‌چرخد و باید با دکمهٔ ⏹ متوقفش کنی. قبل از اجرای هر `while`، این سؤال را از خودت بپرس: «کدام خط باعث می‌شود شرط بالاخره نادرست شود؟» اگر جوابی نداشتی، حلقه‌ات بی‌پایان است. در این دوره تقریباً همیشه `for` انتخابِ درست‌تر است.

## ۶. `list comprehension`: همان حلقه، یک خطی

الگوی «فهرستِ خالی بساز، حلقه بزن، `append` کن» آن‌قدر رایج است که پایتون برایش یک شکلِ کوتاه دارد:

</div>

```python
names = [product["name"] for product in products]
print(names)

cheap = [p["name"] for p in products if p["price"] < 1000000]
print(cheap)
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
['هدفون', 'کیبورد', 'ماوس', 'وبکم']
['هدفون', 'ماوس']
```

<div dir="rtl">

از راست به چپِ منطقی بخوانش: «برای هر `product` در `products`» ← «(اگر شرط برقرار بود)» ← «این را در فهرست بگذار».

این دقیقاً همان کارِ سه‌خطیِ بخشِ ۳ است، در یک خط. برای کارِ ساده خواناتر است؛ برای کارِ پیچیده **خواناتر نیست** و باید همان حلقهٔ معمولی را بنویسی. قاعدهٔ عملی: اگر در یک نگاه خوانده نشد، بشکنش.

> 🤖 **از دستیارت بپرس:** «این حلقهٔ پایتون را به یک `list comprehension` تبدیل کن و بعد **خط به خط** توضیح بده کدام تکه کجا رفت» — و حلقهٔ فیلترِ بخشِ ۳ را برایش بگذار. هدف این نیست که کد بگیری؛ این است که نگاشتِ بینِ دو شکل را ببینی. بعد خودت نتیجه را اجرا کن و با خروجیِ اصلی مقایسه کن.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| for / while | فور / وایل | دو شکلِ حلقه: روی یک مجموعه، یا تا وقتی شرطی برقرار است |
| range | رِینج | تولیدکنندهٔ بازهٔ عددی؛ از صفر تا قبل از عددِ داده‌شده |
| enumerate | اینیومِرِیت | همزمان شماره و عنصر را می‌دهد |
| accumulator | اَکیومیولِیتور | متغیری که قبل از حلقه ساخته می‌شود و در حلقه پُر |
| break / continue | بریک / کانتینیو | خروج از حلقه / پریدن به دورِ بعد |
| list comprehension | لیست کامپری‌هِنشِن | شکلِ یک‌خطیِ ساختنِ فهرست از یک حلقه |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدونِ نگاه به بالا جواب بده: چرا متغیرِ انباشتگر باید **قبل** از حلقه ساخته شود، و اگر داخلِ حلقه بسازی‌اش چه می‌شود؟

**تمرینِ اجباری:** با همان فهرستِ `products`، یک حلقه بنویس که مجموعِ **ارزشِ انبار** را حساب کند (قیمت ضربدر موجودی برای هر محصول). بعد در همان حلقه بشمار چند محصول ناموجود است. آخرِ کار هر دو عدد را با f-string چاپ کن، و با دست هم بررسی‌شان کن.

**تمرینِ ستاره‌دار ⭐:** یک متنِ فارسی چندجمله‌ای در یک متغیر بگذار. با `split()` از فصلِ ۳ به کلمه‌هایش بشکن. حالا با یک حلقه و یک `dict` بشمار هر کلمه چند بار تکرار شده. راهنمایی: برای هر کلمه، مقدارِ فعلی‌اش را با `get(word, 0)` بگیر و یکی به آن اضافه کن. این تمرین دقیقاً پروژهٔ فصلِ ۱۱ است — اگر الان بتوانی، آنجا فقط مرتبش می‌کنی.

## در فصل بعد

کدت حالا هم تصمیم می‌گیرد و هم تکرار می‌کند، ولی همه‌چیز در یک تودهٔ پشتِ‌سرِهم است. اگر بخواهی همان شمارشِ کلمه را روی سه متنِ متفاوت انجام بدهی، باید کد را سه بار کپی کنی. فصلِ بعد **تابع** را می‌آورد: راهی برای اینکه یک تکه کد را اسم بگذاری، یک بار بنویسی، و هر جا خواستی صدایش بزنی. از آنجا به بعد کدت از «چند خطِ کارکننده» به «چیزی که می‌شود نگهش داشت» تبدیل می‌شود.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/sarnakh/lessons/t1/s06-loops (یادستان, Yaadestan)
