# فصل ۰۵ — شرط: کد تصمیم می‌گیرد

<div dir="rtl">

# فصل ۰۵ — شرط: کد تصمیم می‌گیرد

## در این فصل چه یاد می‌گیری

تا اینجا کدت همیشه یک مسیر را می‌رفت: از بالا تا پایین، بی‌چون‌وچرا. ولی هر برنامهٔ واقعی باید **تصمیم** بگیرد — این ردیفِ داده سالم است یا خراب؟ این پیش‌بینی درست بود یا غلط؟ این مقدار گم‌شده است یا صفر؟ در این فصل `if` را می‌بینی، اولین ابزارِ تصمیم‌گیری، و همان‌جا می‌فهمی چرا تورفتگیِ خط در پایتون یک سلیقهٔ ظاهری نیست بلکه بخشی از خودِ زبان است.

![یک لولهٔ آبی که به یک دوراهی می‌رسد و یک دریچهٔ متحرک مسیر را به یکی از دو شاخه هدایت می‌کند](/lesson-assets/t1-s05-conditions/prompt/01-image-flow-gate.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- با `if` و `else` و `elif` کد را وادار به تصمیم‌گیری کنی
- بگویی تورفتگی در پایتون چه کاری می‌کند و `IndentationError` را رفع کنی
- شرط‌ها را با `and` و `or` و `not` ترکیب کنی
- با `in` بپرسی که یک مقدار در یک فهرست هست یا نه
- بگویی چرا فهرستِ خالی و رشتهٔ خالی در شرط مثلِ `False` رفتار می‌کنند، و کجا این میان‌بر خطرناک است

## قبل از شروع

**از فصل ۲:** عملگرهای مقایسه (`>`، `==`، `!=`) جوابشان `True` یا `False` است.

**از فصل ۳:** `list` و اینکه `len()` طولش را می‌دهد.

> 📓 **نوت‌بوک:** [نوت‌بوک این فصل را در Colab باز کن](/notebooks/sarnakh/term-1-python-basics/session-05-conditions.ipynb) — همهٔ کدهای این فصل آماده و به‌ترتیب داخلش هست.

## ۱. اولین شرط

</div>

```python
score = 78

if score >= 60:
    print("قبول")
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
قبول
```

<div dir="rtl">

ساختارش سه تکه دارد: کلمهٔ `if`، یک شرط که جوابش `True` یا `False` است، و یک **دونقطه**. بعدش خطی که **تورفته** نوشته شده — و همان تورفتگی است که به پایتون می‌گوید «این خط مالِ آن `if` است».

اگر شرط `True` باشد آن خط اجرا می‌شود؛ اگر `False` باشد پایتون کاملاً از رویش می‌پرد. مقدارِ `score` را به `40` عوض کن و دوباره اجرا کن: هیچ خروجی‌ای نمی‌گیری. این «هیچ خروجی» خودش نتیجه است، نه خرابی.

## ۲. `else` و `elif`

معمولاً «اگر نه» هم لازم داری:

</div>

```python
score = 45

if score >= 60:
    print("قبول")
else:
    print("مردود")
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
مردود
```

<div dir="rtl">

و وقتی بیش از دو حالت داری، `elif` (کوتاه‌شدهٔ `else if`) زنجیره می‌سازد:

</div>

```python
score = 85

if score >= 90:
    grade = "عالی"
elif score >= 75:
    grade = "خوب"
elif score >= 60:
    grade = "قابل قبول"
else:
    grade = "نیاز به تلاش بیشتر"

print(f"نمره {score} → {grade}")
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
نمره 85 → خوب
```

<div dir="rtl">

نکتهٔ مهم: پایتون از بالا شرط‌ها را یکی‌یکی امتحان می‌کند و به **اولین** شرطِ درست که رسید، همان را اجرا می‌کند و بقیه را کاملاً نادیده می‌گیرد. عددِ `85` هم در `>= 75` صدق می‌کند و هم در `>= 60`، ولی فقط اولی اجرا شد.

**قبل از ادامه، جواب بده:** اگر ترتیبِ شرط‌ها را برعکس بنویسی — یعنی `>= 60` را اول بگذاری — چه می‌شود؟ جواب: همه‌چیز خراب می‌شود. نمرهٔ ۹۵ هم به شرطِ اول می‌خورد و «قابل قبول» می‌گیرد، چون هیچ‌وقت به شرط‌های بعدی نمی‌رسد. **در زنجیرهٔ `elif` همیشه از سخت‌گیرانه‌ترین شرط شروع کن.** این یکی از رایج‌ترین باگ‌های منطقی است و پایتون هیچ خطایی هم نمی‌دهد.

> ✅ **چک کن:** مقدارِ `score` را روی `95`، `70` و `30` امتحان کن و هر بار خروجی را ببین. هر چهار شاخه باید یک بار اجرا شوند. اگر شاخه‌ای هیچ‌وقت اجرا نشد، یعنی شرطش غیرقابلِ‌دسترس است.

## ۳. تورفتگی: بخشی از زبان، نه تزئین

در بیشترِ زبان‌ها تورفتگی برای زیبایی است. در پایتون **معنا** دارد: تورفتگی تعیین می‌کند کدام خط‌ها داخلِ کدام بلوک‌اند.

یک سلولِ خالی بساز و این را امتحان کن:

</div>

```python-broken
if score >= 60:
print("قبول")
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
  Cell In[1], line 2
    print("قبول")
    ^
IndentationError: expected an indented block after 'if' statement on line 1
```

<div dir="rtl">

پیام دقیقاً می‌گوید چه می‌خواهد: «بعد از دستورِ `if` در خطِ ۱، یک بلوکِ تورفته انتظار می‌رفت». پایتون نمی‌داند آن `print` مالِ `if` است یا خط بعدیِ مستقل، و به‌جای حدس‌زدن می‌ایستد.

قاعده ساده است: **بعد از هر دونقطه، خطِ بعدی تورفته می‌شود.** استاندارد چهار فاصله است و Colab خودش این کار را می‌کند.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** `IndentationError: unexpected indent` یعنی خطی را تورفته نوشته‌ای که نباید. `TabError: inconsistent use of tabs and spaces` یعنی بعضی خط‌ها با Tab و بعضی با فاصله تورفته شده‌اند — از بیرون کد کپی کرده‌ای. راهِ رفعش: خطِ مشکل‌دار را کامل پاک کن و دوباره تایپش کن.

## ۴. ترکیب شرط‌ها

</div>

```python
age = 22
has_ticket = True

if age >= 18 and has_ticket:
    print("اجازهٔ ورود دارد")

if not has_ticket:
    print("بلیت ندارد")

city = "شیراز"
if city == "تهران" or city == "شیراز":
    print("در فهرست شهرهای هدف است")
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
اجازهٔ ورود دارد
در فهرست شهرهای هدف است
```

<div dir="rtl">

سه عملگرِ منطقی داری:

- **`and`** — هر دو طرف باید `True` باشند.
- **`or`** — کافی است یکی `True` باشد.
- **`not`** — جواب را برعکس می‌کند.

دقت کن `if not has_ticket:` هیچ خروجی نداد، چون `has_ticket` مقدارش `True` بود و `not True` می‌شود `False`.

> ⚠️ **مواظب باش:** این رایج‌ترین اشتباهِ منطقیِ تازه‌کارهاست: `if city == "تهران" or "شیراز":` **کار نمی‌کند** — ولی خطا هم نمی‌دهد. پایتون آن را این‌طور می‌خواند: «اگر `city` برابرِ تهران است، **یا** اگر متنِ `"شیراز"` مقداری درست‌مانند دارد». و هر متنِ ناخالی درست‌مانند است، پس این شرط **همیشه** `True` می‌شود. هر طرفِ `or` باید یک شرطِ کامل باشد.

## ۵. `in`: عضویت در یک فهرست

نوشتنِ زنجیرهٔ طولانیِ `or` هم زشت است و هم مستعدِ همان باگِ بالا. راهِ درست:

</div>

```python
target_cities = ["تهران", "شیراز", "تبریز"]

if city in target_cities:
    print(f"{city} در فهرست است")

if "اصفهان" not in target_cities:
    print("اصفهان در فهرست نیست")
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
شیراز در فهرست است
اصفهان در فهرست نیست
```

<div dir="rtl">

`in` را در فصل ۴ روی `dict` دیدی (که کلیدها را می‌گشت). روی `list` عنصرها را می‌گردد و روی متن، زیررشته را. این یکی از خواناترین دستورهای پایتون است و در ترمِ ۲ مرتب به‌کارش می‌بری.

## ۶. مقدارهای «درست‌مانند»: خالی یعنی `False`

پایتون اجازه می‌دهد چیزی را که `bool` نیست هم به‌عنوان شرط بگذاری، و خودش تصمیم می‌گیرد درست‌مانند است یا نه. قاعده در یک جمله: **خالی و صفر یعنی نادرست، بقیه یعنی درست.**

</div>

```python
results = []

if results:
    print("نتیجه داریم")
else:
    print("هیچ نتیجه‌ای پیدا نشد")

print(bool(""), bool("سارا"), bool(0), bool(3), bool([]), bool([1]))
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
هیچ نتیجه‌ای پیدا نشد
False True False True False True
```

<div dir="rtl">

دو چیز در خطِ آخر تازه است. اول اینکه **`print` می‌تواند چند چیز را با هم بگیرد**: هر چه داخلِ پرانتز با ویرگول جدا کنی، پشتِ سرِ هم و با یک فاصله بینشان چاپ می‌شود — برای همین شش مقدار در یک خط آمدند. و دوم، تابعِ `bool()` هر مقداری را می‌گیرد و می‌گوید پایتون آن را درست‌مانند می‌بیند یا نه؛ دقیقاً همان قضاوتی که `if` پشتِ پرده می‌کند، این بار قابلِ دیدن.

این خیلی به‌کار می‌آید: به‌جای `if len(results) > 0:` می‌نویسی `if results:` که هم کوتاه‌تر است و هم خواناتر.

> 📏 **اندازه بگیر:** ولی یک تلهٔ جدی هم دارد که در ترمِ ۲ بارها به آن می‌خوری. `if count:` وقتی `count` صفرِ **واقعی** باشد هم رد می‌شود، درست مثلِ وقتی که اصلاً وجود نداشته باشد. «صفر فروش» و «داده‌ای نداریم» دو چیزِ کاملاً متفاوت‌اند و این کد هر دو را یکی می‌بیند. وقتی تفاوتِ «صفر» و «هیچ» مهم است — و در کارِ داده تقریباً همیشه مهم است — صریح بنویس: `if count is not None:`.

آن `is` عملگرِ تازه‌ای است و کارش را با یک جمله بدان: **`x is None` می‌پرسد «آیا `x` دقیقاً همان مقدارِ `None` است؟»** — نه «آیا برابرِ چیزی است»، نه «آیا خالی است». برای `None` همیشه از `is` استفاده کن و نه از `==`؛ این قراردادِ رسمیِ پایتون است و در هر کدی که بخوانی همین‌طور نوشته شده. و `is not None` هم دقیقاً برعکسش است: «مقداری وجود دارد».

> 🤖 **از دستیارت بپرس:** «در پایتون چه مقدارهایی falsy هستند؟ فهرستِ کامل را بده و برای هرکدام یک مثال بزن.» بعد هر مورد را خودت با `bool()` در نوت‌بوک امتحان کن. یکی‌دو موردش احتمالاً غافلگیرت می‌کند.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| if / elif / else | ایف / اِل‌ایف / اِلس | اگر / وگرنه اگر / وگرنه — سه تکهٔ یک تصمیم |
| indentation | ایندِنتِیشِن | تورفتگیِ خط؛ در پایتون تعیین می‌کند خط مالِ کدام بلوک است |
| and / or / not | اَند / اُر / نات | ترکیبِ منطقیِ شرط‌ها |
| truthy / falsy | تروثی / فالسی | مقداری که در شرط مثلِ درست یا نادرست رفتار می‌کند |
| is None | ایز نان | «آیا این مقدار دقیقاً `None` است؟» — راهِ درستِ سنجشِ «هیچ» |
| IndentationError | ایندِنتِیشِن اِرور | تورفتگی سرِ جایش نیست |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدونِ نگاه به بالا جواب بده: چرا `if x == 1 or 2:` همیشه درست است، و شکلِ صحیحش چیست؟

**تمرینِ اجباری:** یک متغیرِ دما بساز و با زنجیرهٔ `if`/`elif`/`else` یکی از این چهار پیام را چاپ کن: زیرِ صفر «یخبندان»، تا ۱۵ «سرد»، تا ۲۸ «معتدل»، بالاتر «گرم». چهار مقدارِ متفاوت امتحان کن تا مطمئن شوی هر چهار شاخه یک بار اجرا می‌شوند.

**تمرینِ ستاره‌دار ⭐:** یک `dict` از یک محصول بساز که کلیدِ `stock` را **نداشته** باشد. حالا کدی بنویس که سه حالت را از هم جدا کند و برای هرکدام پیامِ متفاوت چاپ کند: کلید اصلاً وجود ندارد، کلید هست ولی صفر است، کلید هست و بزرگ‌تر از صفر. راهنمایی: `get()` و `in` را از فصلِ ۴ بردار و `is None` را از بخشِ ۶ همین فصل. این تمرین دقیقاً همان تفاوتی را تمرین می‌دهد که در بلوکِ «اندازه بگیر» گفتیم و در کارِ دادهٔ واقعی مرتب لازمش داری.

## در فصل بعد

حالا کدت می‌تواند تصمیم بگیرد، ولی هنوز فقط روی **یک** مقدار. اگر بخواهی همین بررسی را روی هزار ردیفِ داده انجام بدهی، باید هزار بار کد را کپی کنی. فصلِ بعد این را حل می‌کند: **حلقه**. یاد می‌گیری کد را وادار کنی روی همهٔ عنصرهای یک فهرست راه برود — و همان‌جا اولین باری است که کدت واقعاً شبیهِ کارِ داده می‌شود.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/sarnakh/lessons/t1/s05-conditions (یادستان, Yaadestan)
