# فصل ۰۳ — فهرست: وقتی یک مقدار کافی نیست

<div dir="rtl">

# فصل ۰۳ — فهرست: وقتی یک مقدار کافی نیست

## در این فصل چه یاد می‌گیری

دادهٔ واقعی هیچ‌وقت یک عدد نیست. قیمتِ صد محصول است، دمای سیصدوشصت‌وپنج روز، نامِ هزار مشتری. اگر بخواهی برای هرکدام یک متغیرِ جدا بسازی، کارت همان‌جا تمام است. در این فصل `list` را می‌بینی — ظرفی که هر تعداد مقدار را به‌ترتیب نگه می‌دارد — و یاد می‌گیری چطور به یک عنصر، به یک تکه، یا به کلِ آن دسترسی پیدا کنی. این اولین ساختارِ دادهٔ دوره است و تا آخرین فصل همراهت می‌ماند.

![یک ریلِ افقی با خانه‌های شماره‌دار که اولین خانه‌اش با صفر شروع می‌شود و یک بازوی متحرک روی یکی از خانه‌ها ایستاده](/lesson-assets/t1-s03-lists/prompt/01-image-indexed-rail.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- یک `list` بسازی و به هر عنصرش با اندیس دسترسی داشته باشی
- بگویی چرا شمارش در پایتون از صفر شروع می‌شود و اندیسِ منفی چه می‌کند
- با برش (`slice`) یک تکه از فهرست را جدا کنی
- عنصر اضافه و کم کنی و طولِ فهرست را بگیری
- بگویی «تغییرپذیر بودن» یعنی چه و چرا مهم است

## قبل از شروع

**از فصل ۲:** متغیر یک مقدار را نگه می‌دارد، و `type()` نوعش را می‌گوید.

**از فصل ۲:** f-string برای ساختنِ جمله از مقدارها.

> 📓 **نوت‌بوک:** [نوت‌بوک این فصل را در Colab باز کن](/notebooks/sarnakh/term-1-python-basics/session-03-lists.ipynb) — همهٔ کدهای این فصل آماده و به‌ترتیب داخلش هست.

## ۱. ساختنِ یک فهرست

</div>

```python
temperatures = [18, 21, 25, 24, 19, 17, 22]
print(temperatures)
print(type(temperatures))
print(len(temperatures))
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
[18, 21, 25, 24, 19, 17, 22]
<class 'list'>
7
```

<div dir="rtl">

کروشه‌ها یک **`list`** می‌سازند و ویرگول عنصرها را جدا می‌کند. تابعِ `len()` می‌گوید چند عنصر دارد.

فهرست می‌تواند هر نوعی را نگه دارد — عدد، متن، حتی مخلوط:

</div>

```python
cities = ["تهران", "شیراز", "تبریز", "مشهد"]
print(cities)
print(len(cities))
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
['تهران', 'شیراز', 'تبریز', 'مشهد']
4
```

<div dir="rtl">

> ✅ **چک کن:** توجه کن پایتون هنگامِ چاپِ فهرست از گیومهٔ تکی (`'`) استفاده می‌کند حتی اگر تو گیومهٔ دوتایی نوشته باشی. این فقط شکلِ نمایش است؛ هیچ فرقی بینِ `"تهران"` و `'تهران'` نیست.

`len()` تنها تابعی نیست که کلِ فهرست را می‌گیرد و **یک** عدد پس می‌دهد. سه تای دیگر را از همین حالا لازم می‌شوی:

</div>

```python
print(max(temperatures))
print(min(temperatures))
print(sum(temperatures))
print(sum(temperatures) / len(temperatures))
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
25
17
146
20.857142857142858
```

<div dir="rtl">

`max()` بزرگ‌ترین عنصر را می‌دهد، `min()` کوچک‌ترین، و `sum()` جمعِ همه را. هر سه — مثلِ `len()` — **تابعِ مستقل‌اند**، پس فهرست را داخلِ پرانتزشان می‌گذاری، نه با نقطه بعد از فهرست.

و خطِ آخر یک الگوی بسیار پرتکرار است: **میانگین = جمع تقسیم بر تعداد**. پایتون در کنارِ این چهار تابع، تابعی برای میانگین ندارد، ولی این ترکیب همه‌جا کار می‌کند.

## ۲. اندیس: رسیدن به یک عنصرِ خاص

</div>

```python
print(temperatures[0])
print(temperatures[2])
print(cities[1])
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
18
25
شیراز
```

<div dir="rtl">

عددِ داخلِ کروشه **اندیس** (`index`) است — یعنی «چندمین عنصر». و اینجا اولین چیزی است که تقریباً هر تازه‌کاری را یک بار می‌لغزاند: **شمارش از صفر شروع می‌شود.** اولین عنصر `[0]` است، دومی `[1]`، سومی `[2]`.

عجیب به‌نظر می‌رسد ولی منطقِ خودش را دارد: اندیس در واقع می‌گوید «چند قدم از ابتدای فهرست جلو برو». عنصرِ اول صفر قدم فاصله دارد.

اندیسِ منفی از **آخر** می‌شمارد، و این خیلی به‌کار می‌آید:

</div>

```python
print(temperatures[-1])
print(temperatures[-2])
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
22
17
```

<div dir="rtl">

`[-1]` همیشه آخرین عنصر است، بدونِ اینکه لازم باشد بدانی فهرست چند تا عنصر دارد، و `[-2]` یکی مانده به آخر.

**قبل از ادامه، جواب بده:** فهرستی با ۷ عنصر داری. بزرگ‌ترین اندیسِ مجاز چند است؟ جواب: `6`. چون از صفر شروع می‌شود، هفت عنصر اندیس‌های `0` تا `6` را می‌گیرند. `[7]` وجود ندارد — و بخشِ بعد نشان می‌دهد پایتون چه می‌گوید وقتی سراغش بروی.

## ۳. یک خطای واقعی: `IndexError`

</div>

```python-broken
print(temperatures[7])
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
IndexError: list index out of range
```

<div dir="rtl">

«اندیسِ فهرست خارج از محدوده است» — یعنی چیزی خواستی که وجود ندارد. این پیام را خیلی خواهی دید و تقریباً همیشه یک دلیل دارد: **یکی بیشتر از چیزی که هست خواسته‌ای.** آن‌قدر رایج است که اسمِ خودش را دارد: `off-by-one error`. اگر روزی خطایت را در اینترنت جست‌وجو کردی، با همین نام پیدایش می‌کنی.

عادتِ درست: به‌جای اینکه عددِ آخر را حفظ کنی، از `[-1]` یا از `len()` استفاده کن.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** اگر `TypeError: list indices must be integers or slices, not str` گرفتی، یعنی داخلِ کروشه متن گذاشته‌ای (`cities["تهران"]`). فهرست فقط با عدد اندیس می‌خورد. اگر می‌خواهی با اسم به چیزی برسی، ابزارش `dict` است — فصلِ بعد.

## ۴. برش: یک تکه از فهرست

گاهی یک عنصر نمی‌خواهی، یک بازه می‌خواهی.

</div>

```python
print(temperatures[0:3])
print(temperatures[2:5])
print(temperatures[:3])
print(temperatures[4:])
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
[18, 21, 25]
[25, 24, 19]
[18, 21, 25]
[19, 17, 22]
```

<div dir="rtl">

قاعدهٔ **برش** (`slice`) این است: `[start:end]` از `start` شروع می‌کند و **قبل از** `end` تمام می‌شود. یعنی `[0:3]` سه عنصرِ اول را می‌دهد: اندیس‌های ۰ و ۱ و ۲ — نه ۳.

این هم اولش آزاردهنده است ولی یک خاصیتِ خوب دارد: `[0:3]` و `[3:6]` هیچ هم‌پوشانی ندارند و با هم دقیقاً شش عنصر می‌دهند. اگر انتهای بازه شامل می‌شد، هر بار باید یکی کم و زیاد می‌کردی.

اگر `start` را ننویسی یعنی «از اول»، و اگر `end` را ننویسی یعنی «تا آخر». نتیجهٔ یک برش، خودش یک `list` تازه است.

> 💡 **نکته:** `temperatures[:]` کلِ فهرست را می‌دهد — که در نگاهِ اول بی‌فایده است، ولی در واقع یک **کپیِ تازه** می‌سازد. چرا این مهم است، در بخشِ ۶ می‌بینی.

## ۵. اضافه و کم کردن

</div>

```python
temperatures.append(20)
print(temperatures)
print(len(temperatures))
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
[18, 21, 25, 24, 19, 17, 22, 20]
8
```

<div dir="rtl">

`append` یک عنصر به **آخرِ** فهرست اضافه می‌کند. نقطه‌ای که بینِ `temperatures` و `append` است شکلِ تازه‌ای است که تا حالا ندیده‌ای: به آن **متد** (`method`) می‌گویند — تابعی که به یک شیء وصل است و رویش کار می‌کند. `len(x)` یک تابعِ مستقل است، ولی `x.append(...)` متدی است که مالِ خودِ فهرست است.

</div>

```python
temperatures.remove(17)
last = temperatures.pop()
print(temperatures)
print(f"عنصری که برداشته شد: {last}")
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
[18, 21, 25, 24, 19, 22]
عنصری که برداشته شد: 20
```

<div dir="rtl">

`remove(x)` **اولین** عنصری را که مقدارش `x` است حذف می‌کند (نه اندیسِ `x` را). `pop()` آخرین عنصر را برمی‌دارد **و برمی‌گرداند**، پس می‌توانی هم حذفش کنی و هم نگهش داری.

> ⚠️ **مواظب باش:** `remove` روی مقدار کار می‌کند و `pop` روی اندیس. `temperatures.remove(0)` یعنی «عنصری را که مقدارش صفر است حذف کن» — نه «عنصرِ اول را». اگر مقدارِ صفر در فهرست نباشد، `ValueError: list.remove(x): x not in list` می‌گیری.

## ۶. تغییرپذیری: فهرست جای خودش عوض می‌شود

به بخشِ قبل دقت کن: بعد از `append` مقدارِ `temperatures` عوض شد، بدونِ اینکه چیزی به آن نسبت داده باشیم. این خاصیت را **تغییرپذیری** (`mutable`) می‌گویند و برای فهرست برقرار است.

روشن‌ترین نشانه‌اش این است که می‌توانی یک عنصر را **سرِ جای خودش** عوض کنی. همان کروشه‌ای که تا حالا برای خواندن به‌کار می‌بردی، سمتِ چپِ `=` هم می‌نشیند:

</div>

```python
print(temperatures)
temperatures[0] = 30
print(temperatures)
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
[18, 21, 25, 24, 19, 22]
[30, 21, 25, 24, 19, 22]
```

<div dir="rtl">

`temperatures[0] = 30` یعنی «عنصرِ شمارهٔ صفر را با ۳۰ عوض کن». هیچ فهرستِ تازه‌ای ساخته نشد و اسمِ متغیر هم عوض نشد؛ محتوای همان فهرست تغییر کرد. **این کار روی متن ممکن نیست** و بخشِ ۷ می‌گوید چرا.

پیامدش گاهی غافلگیرکننده است:

</div>

```python
a = [1, 2, 3]
b = a
b.append(4)
print(a)
print(b)
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
[1, 2, 3, 4]
[1, 2, 3, 4]
```

<div dir="rtl">

به `a` دست نزدیم ولی عوض شد. دلیلش این است که `b = a` یک کپی نساخت؛ فقط **برچسبِ دومی** روی همان فهرست چسباند. هر دو اسم به یک شیء اشاره می‌کنند، پس تغییر از هر دو طرف دیده می‌شود.

اگر کپیِ واقعی می‌خواهی، همان برشِ بخشِ ۴:

</div>

```python
a = [1, 2, 3]
b = a[:]
b.append(4)
print(a)
print(b)
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
[1, 2, 3]
[1, 2, 3, 4]
```

<div dir="rtl">

> 📏 **اندازه بگیر:** هر وقت فهرستی «خودبه‌خود» عوض شد، اول این را چک کن که آیا جای دیگری اسمِ دومی رویش گذاشته‌ای. در ترمِ ۲ که با جدول‌های بزرگ کار کنی، همین الگو دوباره برمی‌گردد و آنجا خیلی گران‌تر تمام می‌شود.

## ۷. فهرست‌ها معمولاً از متن متولد می‌شوند

تا اینجا فهرست‌ها را با دست نوشتیم. در کارِ واقعی تقریباً هیچ‌وقت این‌طور نیست: داده به‌صورتِ یک **متن** می‌رسد و تو باید بشکنی‌اش. سه متدِ رشته این کار را می‌کنند و از همین‌جا تا آخرِ دوره همراهت‌اند.

</div>

```python
line = "  تهران,شیراز,تبریز,مشهد  "

print(line.strip())
print(line.strip().split(","))
print("یک جملهٔ ساده فارسی".split())
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
تهران,شیراز,تبریز,مشهد
['تهران', 'شیراز', 'تبریز', 'مشهد']
['یک', 'جملهٔ', 'ساده', 'فارسی']
```

<div dir="rtl">

- **`strip()`** فاصله‌های اضافیِ ابتدا و انتها را می‌بُرد. در دادهٔ واقعی این فاصله‌ها همه‌جا هستند و اگر نبُری‌شان، `"تهران"` و `" تهران"` دو چیزِ متفاوت به‌حساب می‌آیند.
- **`split(",")`** متن را سرِ هر ویرگول می‌شکند و یک `list` می‌دهد. این دقیقاً کاری است که هر فایلِ `CSV` با آن خوانده می‌شود.
- **`split()`** بدونِ آرگومان سرِ **هر فاصله** می‌شکند — ساده‌ترین راهِ رسیدن از یک جمله به فهرستِ کلمه‌هایش.

و متدِ چهارم که در پاک‌سازی مرتب لازمش می‌شوی:

</div>

```python
messy = "قیمت: 1,200,000 سکه"
print(messy.replace(",", ""))
print(messy.replace(",", "").replace("سکه", "").strip())
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
قیمت: 1200000 سکه
قیمت: 1200000
```

<div dir="rtl">

**`replace(old, new)`** هر بارِ ظهورِ یک متن را با متنِ دیگری عوض می‌کند. آن ویرگولِ هزارگان یکی از رایج‌ترین دلیل‌هایی است که یک ستونِ عددی به `int` تبدیل نمی‌شود، و در ترمِ ۲ روی دادهٔ واقعی دقیقاً به آن برمی‌خوری.

> ✅ **چک کن:** توجه کن که این متدها **متنِ اصلی را عوض نمی‌کنند**؛ نسخهٔ تازه‌ای برمی‌گردانند. `messy` بعد از هر دو خط هنوز همان متنِ کثیفِ اول است. این دقیقاً برعکسِ `list.append` است که فهرست را جای خودش عوض می‌کرد — و همان تفاوتِ **تغییرپذیری** است که در بخشِ ۶ دیدی: متن در پایتون تغییرناپذیر است، فهرست نه.

> 🤖 **از دستیارت بپرس:** «در پایتون فرقِ `b = a` و `b = a[:]` برای یک `list` چیست؟ با یک مثال توضیح بده.» بعد خودت هر دو را در نوت‌بوک اجرا کن. عادت کن جوابِ دستیار را با اجرای واقعی مقایسه کنی — این کاری است که در کلِ دوره از تو می‌خواهیم.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| list | لیست | ظرفی که چند مقدار را به‌ترتیب نگه می‌دارد |
| index | ایندِکس | شمارهٔ جایگاهِ یک عنصر؛ از صفر شروع می‌شود |
| slice | اسلایس | برشی از فهرست؛ `[start:end]` که `end` را شامل نمی‌شود |
| method | مِتُد | تابعی که به یک شیء وصل است، مثل `list.append` |
| mutable | میوتِبِل | تغییرپذیر — شیء جای خودش عوض می‌شود، نه اینکه نسخهٔ تازه بسازد |
| IndexError | ایندِکس اِرور | اندیسی خواسته‌ای که در فهرست وجود ندارد |
| max / min / sum | مَکس / مین / سام | بیشینه / کمینهٔ / جمعِ عنصرهای یک فهرست |
| split / strip / replace | اسپلیت / استریپ / ری‌پلیس | متن را به فهرست بشکن / فاصلهٔ اضافی را ببُر / یک تکه را عوض کن |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدونِ نگاه به بالا جواب بده: فهرستی با ۱۰ عنصر داری. `x[3:6]` چند عنصر می‌دهد و کدام‌ها؟

**تمرینِ اجباری:** یک فهرست از قیمتِ شش محصول بساز. بعد این‌ها را چاپ کن: گران‌ترین قیمت (با `max()`)، ارزان‌ترین (با `min()`)، مجموع (با `sum()`)، و میانگین (مجموع تقسیم بر `len()`). خروجی را با f-string در جمله‌های خوانا بنویس، نه عددِ خشک.

**تمرینِ ستاره‌دار ⭐:** فهرستی از هفت دما بساز. با استفاده از برش، فهرستِ «پنج روزِ کاری» (پنج تای اول) و «آخرِ هفته» (دو تای آخر) را جدا کن و میانگینِ هرکدام را چاپ کن. بعد یکی از دماها را عوض کن و **بدونِ اجرای دوباره** حدس بزن کدام میانگین‌ها تغییر می‌کنند. حالا اجرا کن و حدست را بسنج — اگر اشتباه بود، بخشِ ۶ را دوباره بخوان.

## در فصل بعد

فهرست عالی است وقتی ترتیب مهم باشد، ولی یک ضعفِ بزرگ دارد: برای رسیدن به یک عنصر باید **شماره‌اش** را بدانی. در دادهٔ واقعی معمولاً شماره را نمی‌دانی، **اسم** را می‌دانی: «قیمتِ این محصول»، «سنِ این مشتری». فصلِ بعد `dict` را می‌آورد — ظرفی که هر مقدار را زیرِ یک کلید نگه می‌دارد و دقیقاً همان ساختاری است که دادهٔ واقعی با آن منتقل می‌شود.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/sarnakh/lessons/t1/s03-lists (یادستان, Yaadestan)
