# فصل ۰۲ — مقدار، متغیر، نوع

<div dir="rtl">

# فصل ۰۲ — مقدار، متغیر، نوع

## در این فصل چه یاد می‌گیری

تا اینجا هر چیزی که می‌خواستی، همان لحظه می‌نوشتی و می‌رفت. حالا یاد می‌گیری مقدارها را **نگه داری**: اسمی رویشان بگذاری، بعداً دوباره صدایشان بزنی، و رویشان حساب کنی. این کوچک‌ترین قدمِ ممکن است و در عینِ حال همان چیزی است که یک دستور را به یک برنامه تبدیل می‌کند. ضمناً می‌فهمی پایتون هر مقدار را در یک **نوع** می‌بیند، و چرا این نوع تعیین می‌کند که با آن مقدار چه کارهایی می‌شود کرد.

![چهار ظرفِ برچسب‌خورده با شکل‌های متفاوت که هرکدام محتوای متفاوتی دارند و یک دست برچسبی را از یکی به دیگری منتقل می‌کند](/lesson-assets/t1-s02-values-variables/prompt/01-image-labeled-jars.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- یک مقدار را در متغیر ذخیره کنی و بعداً به‌کارش ببری
- با f-string متن و مقدار را در یک جمله ترکیب کنی
- چهار نوعِ پایهٔ پایتون را تشخیص بدهی و با `type()` نوعِ هر چیزی را بپرسی
- تفاوتِ `/` و `//` و `%` را بگویی
- خطای `TypeError` را بشناسی و با تبدیلِ نوع رفعش کنی

## قبل از شروع

**از فصل ۱:** `print()` هر چیزی را چاپ می‌کند، و گیومه یعنی «این متن است، نه دستور».

**از فصل ۱:** نوت‌بوک را از بالا به پایین اجرا کن — این فصل مهم‌ترش می‌کند، چون سلول‌های بعدی به متغیرهایی که در سلول‌های قبلی ساخته‌ای وابسته‌اند.

> 📓 **نوت‌بوک:** [نوت‌بوک این فصل را در Colab باز کن](/notebooks/sarnakh/term-1-python-basics/session-02-values-variables.ipynb) — همهٔ کدهای این فصل آماده و به‌ترتیب داخلش هست.

## ۱. متغیر: برچسبی که روی یک مقدار می‌چسبانی

</div>

```python
name = "سارا"
age = 27
print(name)
print(age)
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
سارا
27
```

<div dir="rtl">

علامتِ `=` اینجا «مساوی» ریاضی نیست؛ یعنی **«این مقدار را بگذار در این اسم»**. سمتِ راست محاسبه می‌شود، و نتیجه‌اش در اسمِ سمتِ چپ ذخیره می‌شود. به این اسم می‌گویند **متغیر** (`variable`).

از این لحظه به بعد، هر جای نوت‌بوک بنویسی `name`، پایتون همان `"سارا"` را می‌فهمد — تا وقتی که چیزِ دیگری داخلش بگذاری.

</div>

```python
age = age + 1
print(age)
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
28
```

<div dir="rtl">

این خط در ریاضی بی‌معناست («عدد یکی بیشتر از خودش است»؟) ولی در برنامه‌نویسی کاملاً واضح است: **اول** سمتِ راست حساب می‌شود (`27 + 1` می‌شود `28`)، **بعد** نتیجه در `age` گذاشته می‌شود. مقدارِ قبلی از بین می‌رود.

> ✅ **چک کن:** خروجی باید `28` باشد. اگر `27` دیدی، یعنی سلول را دوباره اجرا نکرده‌ای. اگر `29` دیدی، یعنی سلول را **دو بار** اجرا کرده‌ای — و همین‌جا اولین نشانهٔ چیزی را دیدی که در فصلِ ۱۰ کامل بازش می‌کنیم: نوت‌بوک حافظه دارد، و اجرای دوبارهٔ یک سلول همیشه بی‌ضرر نیست.

نامِ متغیر را خودت انتخاب می‌کنی، ولی سه قاعده دارد: با حرف یا `_` شروع شود (نه با عدد)، فاصله نداشته باشد، و به بزرگی و کوچکیِ حروف حساس است — `age` و `Age` دو متغیرِ کاملاً جدا هستند.

> 💡 **نکته:** اسمِ متغیر را انگلیسی و **معنادار** بگذار. `x` و `a1` امروز واضح‌اند و سه هفتهٔ دیگر معما. در کلِ این دوره اسم‌ها انگلیسی‌اند حتی وقتی داده فارسی است — چون هر کدی که بعداً بخوانی همین‌طور است.

## ۲. f-string: متن و مقدار را با هم بنویس

چاپِ خشکِ متغیر کافی نیست؛ معمولاً می‌خواهی داخلِ یک جمله بنشیند.

</div>

```python
print(f"{name} {age} ساله است.")
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
سارا 28 ساله است.
```

<div dir="rtl">

آن حرفِ `f` قبل از گیومه به پایتون می‌گوید «داخلِ این متن دنبالِ آکولاد بگرد». هر چیزی که بینِ `{` و `}` باشد **محاسبه** می‌شود و نتیجه‌اش سرِ جایش می‌نشیند. به این می‌گویند **f-string** و در کلِ دوره ابزارِ اصلیِ ساختنِ پیام است.

داخلِ آکولاد فقط اسمِ متغیر نیست؛ هر محاسبه‌ای می‌تواند باشد:

</div>

```python
print(f"سال دیگر {age + 1} ساله می‌شود.")
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
سال دیگر 29 ساله می‌شود.
```

<div dir="rtl">

## ۳. نوع: پایتون هر مقدار را چه می‌بیند

هر مقدار در پایتون یک **نوع** (`type`) دارد، و نوع تعیین می‌کند چه کارهایی با آن مقدار مجاز است. چهار نوعِ پایه‌ای که در کلِ این دوره با آن‌ها کار داری:

</div>

```python
print(type(name))
print(type(age))
print(type(3.5))
print(type(True))
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
<class 'str'>
<class 'int'>
<class 'float'>
<class 'bool'>
```

<div dir="rtl">

- **`str`** (از `string`) — متن. هر چیزی داخلِ گیومه.
- **`int`** (از `integer`) — عددِ صحیح، بدونِ اعشار.
- **`float`** — عددِ اعشاری. اسمش از «ممیزِ شناور» می‌آید.
- **`bool`** (از `boolean`) — فقط دو مقدار دارد: `True` و `False`. با حرفِ بزرگ، و بدونِ گیومه.

تابعِ `type()` هر وقت گیج شدی جوابِ قطعی می‌دهد. عادت کن وقتی کدی رفتارِ عجیبی دارد، اول نوعِ متغیرها را بپرسی — این ساده‌ترین و پرکاربردترین تکنیکِ اشکال‌زدایی در پایتون است.

**قبل از ادامه، جواب بده:** `"27"` و `27` هر دو بیست‌وهفت را نشان می‌دهند. آیا از نظرِ پایتون یکی هستند؟ جواب: نه. اولی `str` است و دومی `int`. اولی یک **متن** است که تصادفاً از رقم ساخته شده؛ نمی‌شود رویش حساب کرد. بخشِ ۵ نشان می‌دهد این تفاوت چطور به یک خطای واقعی تبدیل می‌شود.

## ۴. عملگرها: حساب و مقایسه

</div>

```python
print(8 / 2)
print(8 // 3)
print(9 % 2)
print(2 ** 10)
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
4.0
2
1
1024
```

<div dir="rtl">

اینجا بدهیِ فصلِ قبل را می‌پردازیم: **`/` همیشه `float` می‌دهد**، حتی وقتی جواب رُند است. برای همین `8 / 2` شد `4.0` نه `4`. اگر عددِ صحیح می‌خواهی از `//` استفاده کن که تقسیمِ صحیح است و اعشار را دور می‌اندازد. `%` باقی‌ماندهٔ تقسیم را می‌دهد و `**` توان است.

`%` بی‌ربط به‌نظر می‌رسد ولی یکی از پرکاربردترین‌هاست: `n % 2` اگر صفر باشد، `n` زوج است. در فصلِ حلقه‌ها مرتب به‌کارش می‌بریم.

عملگرهای مقایسه جوابشان همیشه `bool` است:

</div>

```python
print(age > 18)
print(age == 28)
print(name != "سارا")
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
True
True
False
```

<div dir="rtl">

> ⚠️ **مواظب باش:** `=` و `==` دو چیزِ کاملاً متفاوت‌اند. `=` مقدار را **ذخیره** می‌کند؛ `==` می‌پرسد «آیا این دو برابرند؟» و `True` یا `False` می‌دهد. جابه‌جا نوشتنشان یکی از رایج‌ترین اشتباهاتِ تازه‌کارهاست و در فصلِ بعدی که شرط داریم، دردسرساز می‌شود.

## ۵. یک خطای واقعی: جمعِ متن و عدد

حالا ببینیم آن تفاوتِ نوع چطور خودش را نشان می‌دهد. یک سلولِ خالی بساز و این را امتحان کن:

</div>

```python-broken
print("سن: " + age)
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
TypeError: can only concatenate str (not "int") to str
```

<div dir="rtl">

پیام دقیقاً می‌گوید چه شده: «فقط `str` را می‌شود به `str` چسباند، نه `int`». علامتِ `+` برای دو متن یعنی «به‌هم بچسبان» و برای دو عدد یعنی «جمع کن» — ولی برای یکی از هرکدام تعریفی ندارد و پایتون به‌جای حدس‌زدن، می‌ایستد و شکایت می‌کند.

این رفتار عمدی و خوب است. زبانی که اینجا حدس بزند، سرِ دادهٔ واقعی سکوت می‌کند و جوابِ غلط می‌دهد؛ پایتون ترجیح می‌دهد همان‌جا داد بزند.

دو راهِ رفع:

</div>

```python
print("سن: " + str(age))
print(f"سن: {age}")
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
سن: 28
سن: 28
```

<div dir="rtl">

راهِ اول عدد را با `str()` به متن **تبدیل** می‌کند. راهِ دوم f-string است که خودش این تبدیل را انجام می‌دهد. راهِ دوم تقریباً همیشه بهتر است و در کلِ این دوره از همان استفاده می‌کنیم.

تبدیل در جهتِ عکس هم کار می‌کند:

</div>

```python
text_number = "42"
print(int(text_number) + 8)
print(float("3.5") * 2)
```

<div dir="rtl">

</div>

```text
50
7.0
```

<div dir="rtl">

این را در ترمِ ۲ خیلی زیاد لازم می‌شوی: وقتی داده را از یک فایل می‌خوانی، **همه‌چیز متن است** — حتی ستونی که پُر از عدد است. تبدیلِ نوع اولین کاری است که روی دادهٔ واقعی می‌کنی.

> 🔧 **اگر کار نکرد:** `ValueError: invalid literal for int() with base 10: 'سلام'` یعنی خواسته‌ای چیزی را به عدد تبدیل کنی که اصلاً عدد نیست. `int()` جادو نمی‌کند؛ فقط متنی را که واقعاً از رقم ساخته شده تبدیل می‌کند. اگر روی دادهٔ واقعی این را دیدی، معنایش این است که یک ردیفِ خراب داری — و همین‌جاست که کارِ داده‌کاوی شروع می‌شود.

> 📏 **اندازه بگیر:** هر وقت خروجی‌ای گرفتی که انتظارش را نداشتی، اول `type()` را روی متغیرهای دخیل صدا بزن. بیشترِ «چرا این کار نمی‌کند؟»های هفتهٔ اول، جوابشان یک `str` است که فکر می‌کردی `int` است.

> 🤖 **از دستیارت بپرس:** «در پایتون فرقِ `int` و `float` چیست و چرا `0.1 + 0.2` دقیقاً `0.3` نمی‌شود؟» جوابش را بخوان ولی خودت هم `print(0.1 + 0.2)` را اجرا کن و ببین چه می‌دهد. این یکی از قدیمی‌ترین شگفتی‌های کارِ با عددِ اعشاری در همهٔ زبان‌هاست و بد نیست از همین حالا بدانی وجود دارد.

## واژه‌های تازهٔ این فصل

</div>

| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| variable | وَریِبِل | اسمی که روی یک مقدار می‌گذاری تا بعداً صدایش بزنی |
| type | تایپ | نوعِ یک مقدار؛ تعیین می‌کند چه کارهایی با آن مجاز است |
| str / int / float / bool | اِس‌تی‌آر / اینت / فلوت / بول | متن / عددِ صحیح / عددِ اعشاری / درست-نادرست |
| f-string | اِف‌استرینگ | متنی که با `f` شروع می‌شود و داخلِ `{}` مقدار می‌گیرد |
| TypeError | تایپ اِرور | خطای ناسازگاریِ نوع — کاری خواسته‌ای که با این نوع تعریف نشده |

<div dir="rtl">

## تمرین‌ها

قبل از تمرین، بدونِ نگاه به بالا جواب بده: چرا `"5" + "5"` جوابش `10` نیست، و چه می‌شود؟

**تمرینِ اجباری:** سه متغیر بساز — نامِ یک محصول، قیمتش (عددِ صحیح)، و تعدادِ خریداری‌شده. بعد با یک f-string یک جملهٔ کامل چاپ کن که هم نام و هم تعداد و هم **قیمتِ کل** را داشته باشد، و قیمتِ کل همان‌جا داخلِ آکولاد محاسبه شود. بعد نوعِ هر سه متغیر را با `type()` چاپ کن.

**تمرینِ ستاره‌دار ⭐:** سه قیمت را به‌صورتِ **متن** ذخیره کن و روی هر سه `int()` را امتحان کن: `"12000"`، بعد `"۱۲۰۰۰"` با رقمِ فارسی، و بعد `"۱۲٬۰۰۰"` که هم رقمِ فارسی دارد و هم جداکنندهٔ هزارگان. **اول حدس بزن کدام‌ها کار می‌کنند و کدام‌ها نه، بعد اجرا کن** — یکی از سه جواب احتمالاً غافلگیرت می‌کند. برای هرکدام که خطا داد متنِ دقیقِ خطا را یادداشت کن و برای هرکدام که کار کرد بنویس چه عددی داد. نتیجه‌ای که می‌گیری این است: مشکلِ `int()` رقمِ فارسی نیست، **هر نویسه‌ای است که رقم نباشد**. در ترمِ ۲ وقتی با دادهٔ فارسیِ واقعی کار کنی، دقیقاً به همین برمی‌خوری.

## در فصل بعد

حالا می‌توانی یک مقدار را نگه داری. ولی دادهٔ واقعی هیچ‌وقت یک مقدار نیست — یک **مجموعه** است: قیمتِ صد محصول، نامِ هزار مشتری، دمای هر روزِ سال. فصلِ بعد اولین ظرفِ چندتایی را می‌آورد: `list`. آنجا یاد می‌گیری چطور ده‌ها مقدار را در یک متغیر نگه داری و به هرکدام جداگانه دسترسی داشته باشی — و این دقیقاً همان قدمی است که کارِ داده از آنجا شروع می‌شود.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/sarnakh/lessons/t1/s02-values-variables (یادستان, Yaadestan)
