# فصل ۰۴ — قواعدِ مشتق‌گیری

<div dir="rtl">

# فصل ۰۴ — قواعدِ مشتق‌گیری

## در این فصل چه یاد می‌گیری

در فصل قبل مشتقِ $x^2$ را از تعریف حساب کردی — چهار قدم و کمی جبر. برای $x^{10}$ همان کار خیلی طولانی می‌شود.

**خبرِ خوب: لازم نیست.** چند قاعده هست که مشتقِ تقریباً هر تابعی را در چند ثانیه می‌دهند.

و طبقِ قاعدهٔ این دوره، **این‌ها را صریحاً حفظی اعلام می‌کنیم و برای یکی‌شان دلیل می‌آوریم** — تا بدانی از کجا می‌آیند و اگر لازم شد بتوانی از نو بسازی‌شان.

![چند تابع پایه و مشتقشان در یک جدول تصویری](/lesson-assets/t8-s04-derivative-rules/prompt/01-image-derivative-rules.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- مشتقِ هر چندجمله‌ای را سریع بگیری
- قاعدهٔ توان را با دلیل توضیح بدهی
- مشتقِ توابعِ پایه را به‌کار ببری

## قبل از شروع

- **از فصل ۳:** تعریفِ حدیِ مشتق؛ مشتق به‌عنوان تابع.
- **از ترم ۱ فصل ۸:** توان، از جمله توانِ صفر و منفی.
- **از ترم ۳ فصل ۴:** بازکردنِ پرانتز.

## ۱. قاعدهٔ توان

</div>

$$
f(x) = x^n \quad \Rightarrow \quad f'(x) = n x^{n-1}
$$

<div dir="rtl">

**توان را جلو بیاور و یکی از خودِ توان کم کن.**

امتحان کن با چیزی که می‌دانی: برای $x^2$ می‌شود $2x^1 = 2x$. ✓ همان جوابِ فصل ۳.

> 🤔 **اول حدس بزن:** مشتقِ $x^1$ چند می‌شود؟

$1 \cdot x^0 = 1$ — چون از ترم ۱ فصل ۸ می‌دانی $x^0 = 1$. و منطقی است: تابعِ $y=x$ یک خط با شیبِ ۱ است.

**دلیلِ قاعده** (برای $n=3$، تا الگو را ببینی): از تعریفِ فصل ۳ شروع کن و $(x+h)^3$ را باز کن:

</div>

$$
(x+h)^3 = x^3 + 3x^2h + 3xh^2 + h^3
$$

<div dir="rtl">

$x^3$ را کم کن و بر $h$ تقسیم کن:

</div>

$$
3x^2 + 3xh + h^2
$$

<div dir="rtl">

حالا $h \to 0$: هر جمله‌ای که $h$ دارد از بین می‌رود و $3x^2$ می‌ماند. ✓

**و همین برای هر توانی کار می‌کند:** وقتی $(x+h)^n$ را باز کنی، تنها جمله‌ای که دقیقاً یک $h$ دارد $n x^{n-1} h$ است؛ بقیه یا $h$ ندارند (که با $x^n$ حذف می‌شوند) یا بیش از یکی دارند (که با $h\to0$ صفر می‌شوند).

> ✅ **چک کن:** مشتقِ $x^5$ چیست؟ — $5x^4$.

## ۲. ضریبِ ثابت

</div>

$$
(c \cdot f)' = c \cdot f'
$$

<div dir="rtl">

**ضریب دست‌نخورده می‌ماند.** مشتقِ $7x^2$ می‌شود $14x$.

**چرا؟** از ترم ۴ فصل ۵ می‌دانی ضربِ تابع در ۷ نمودارش را هفت برابر می‌کِشد. شیب هم هفت برابر می‌شود.

## ۳. جمع و تفریق

</div>

$$
(f + g)' = f' + g'
$$

<div dir="rtl">

**هر جمله را جداگانه مشتق بگیر.** پس مشتقِ هر چندجمله‌ای فقط تکرارِ قاعدهٔ توان است:

</div>

$$
f(x) = 3x^4 - 5x^2 + 7x - 2 \quad \Rightarrow \quad f'(x) = 12x^3 - 10x + 7
$$

<div dir="rtl">

به آن $-2$ دقت کن: **مشتقِ عددِ ثابت صفر است** (فصل ۳)، پس ناپدید شد.

> ⚠️ **دامِ رایج:** فراموش‌کردنِ اینکه عددِ ثابت حذف می‌شود، یا برعکس نگه‌داشتنش. **هر جمله‌ای که $x$ ندارد، مشتقش صفر است** — چون تغییرِ ورودی هیچ اثری روی آن ندارد.

> ✅ **چک کن:** مشتقِ $6x^3 + 2x - 9$ چیست؟ — $18x^2 + 2$.

## ۴. توابعِ پایه (حفظی)

این چهار مورد را **حفظ کن**. صریح می‌گوییم حفظی است، و دلیلِ حفظی‌بودنشان این است که اثباتشان ابزارهایی می‌خواهد که این دوره سراغشان نمی‌رود:

| تابع | مشتق |
|---|---|
| $\sin x$ | $\cos x$ |
| $\cos x$ | $-\sin x$ |
| $e^x$ | $e^x$ |
| $\ln x$ | $\dfrac{1}{x}$ |

**دو نکته که ارزشِ توجه دارند:**

**۱. $e^x$ مشتقِ خودش است.** یعنی نرخِ رشدش در هر نقطه دقیقاً برابرِ مقدارش است. **همین خاصیت است که آن عددِ عجیبِ $e$ را در ریاضی این‌قدر مهم کرده** — و اگر در ترم ۴ فصل ۸ کنجکاو شدی چرا ماشین‌حساب دکمهٔ `ln` دارد، جوابش همین است.

**۲. مشتقِ $\sin$ فقط با رادیان $\cos$ است.** با درجه یک ضریبِ زشت اضافه می‌شود. **این دقیقاً همان وعده‌ای است که در ترم ۵ فصل ۶ داده شد** — تنها دلیلی که ریاضیِ پیشرفته درجه را کنار گذاشت.

## ۵. مشتقِ دوم

مشتق خودش یک تابع است (فصل ۳)، پس می‌شود دوباره از آن مشتق گرفت:

</div>

$$
f(x) = x^3 \quad \Rightarrow \quad f'(x) = 3x^2 \quad \Rightarrow \quad f''(x) = 6x
$$

<div dir="rtl">

**مشتقِ دوم می‌گوید شیب چقدر سریع عوض می‌شود.** اگر مشتقِ اول سرعت باشد، مشتقِ دوم شتاب است.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** در ترم ۴ فصل ۹ آزمونی داشتی که با «تفاوتِ تفاوت‌ها» تشخیص می‌داد داده درجه دو است. **ستونِ چهارمِ آن جدول دقیقاً مشتقِ دوم بود** — همان‌جا گفتیم که در ترم ۸ نامش را می‌گیرد.

> 💡 **نکته:** مشتقِ دوم در فصل ۶ ابزارِ تشخیصِ کمینه از بیشینه می‌شود، پس همین‌جا با آن آشنا شو.

> ✅ **چک کن:** مشتقِ دومِ $f(x) = x^2$ چیست؟ — $f'=2x$ و $f''=2$. ثابت است، و همین یعنی شیب با نرخِ ثابتی زیاد می‌شود — دقیقاً همان چیزی که برای سهمیِ ترم ۴ فصل ۶ انتظار داری.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [قاعده را امتحان کن](/lab/embed/risheh/term-8-calculus-ml/session-04-derivative-rules) — تابعی می‌سازی و ابزار هم مشتقِ حاصل از قاعده و هم شیبِ عددیِ محاسبه‌شده از تعریف را نشان می‌دهد. اول برای یک تابعِ دلخواه حدس بزن، بعد ببین دو روش می‌خوانند یا نه.

## تمرین‌ها

1. مشتقِ $x^7$ را بنویس.
2. مشتقِ $4x^3 - 2x^2 + 5$ را بنویس.
3. مشتقِ $\frac{1}{x}$ را حساب کن. (راهنمایی: آن را $x^{-1}$ بنویس و از قاعدهٔ توان استفاده کن — از ترم ۱ فصل ۸ توانِ منفی را داری.)
4. مشتقِ دومِ $x^4$ را حساب کن.
5. مسافتی که یک ماشین تا لحظهٔ $t$ ثانیه رفته $s(t) = 2t^2 + 5t$ متر است. سرعتش در ثانیهٔ سوم چقدر است؟ شتابش چطور؟ (واحدها را هم بنویس.)
6. شیبِ $f(x) = x^3 - 3x$ در $x=2$ چند است؟
7. $\lim_{x\to 1}\frac{x^2-1}{x-1}$ چند است؟

⭐ تابعی پیدا کن که مشتقش دقیقاً برابرِ خودش باشد و ثابت نباشد. حالا نشان بده **هیچ** تابعِ توانی مثلِ $x^n$ نمی‌تواند این خاصیت را داشته باشد — به توانی که قاعدهٔ توان بیرون می‌دهد نگاه کن و بگو چرا هرگز با توانِ خودِ تابع جور در نمی‌آید. (و همین توضیح می‌دهد چرا برای این خاصیت، ریاضی مجبور شد خانوادهٔ تازه‌ای از توابع بسازد.)

## در فصل بعد

تا اینجا توابعِ ساده. ولی تابعی مثلِ $\sin(x^2)$ **مرکب** است — یک تابع داخلِ تابعِ دیگر. فصل بعد قاعده‌اش را می‌دهد، و آن قاعده ریشهٔ `backpropagation` است: الگوریتمی که به شبکه‌های عصبی اجازه می‌دهد یاد بگیرند.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t8/s04-derivative-rules (یادستان, Yaadestan)
