# فصل ۰۳ — مشتق: شیب در یک نقطه

<div dir="rtl">

# فصل ۰۳ — مشتق: شیب در یک نقطه

## در این فصل چه یاد می‌گیری

دو فصل مقدمه‌چینی کردیم. حالا ابزار ساخته می‌شود.

**مشتق تابعی است که برای هر نقطه، شیبِ لحظه‌ای را می‌دهد.** یک تابع می‌دهی و یک تابعِ **تازه** می‌گیری — و این نکتهٔ ظریفی است که اگر جا بیفتد، بقیهٔ ترم آسان می‌شود: مشتق یک عدد نیست، یک تابع است.

این فصل ⚠️ است چون همان‌جایی است که بیشترِ آدم‌ها مشتق را به‌عنوان «قاعده‌ای برای پایین‌آوردنِ توان» حفظ می‌کنند و هیچ‌وقت نمی‌فهمند چه چیزی را حساب می‌کنند.

![یک منحنی و زیر آن نمودار شیبش در هر نقطه](/lesson-assets/t8-s03-derivative/prompt/01-image-derivative-as-function.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- مشتق را از تعریفِ حدی برای یک تابعِ ساده حساب کنی
- نمادهای مشتق را بخوانی
- بگویی مشتق در یک نقطه چه معنیِ فیزیکی دارد

## قبل از شروع

- **از فصل ۱:** شیبِ متوسط و مشکلِ شیبِ لحظه‌ای.
- **از فصل ۲:** حد، و اینکه دربارهٔ اطرافِ نقطه است نه خودش.
- **از ترم ۳ فصل ۴:** بازکردنِ پرانتز — اینجا برای ساده‌کردن لازم می‌شود.

## ۱. تعریف

</div>

$$
f'(x) = \lim_{h \to 0} \frac{f(x+h) - f(x)}{h}
$$

<div dir="rtl">

چهار تکه دارد و هر چهار را از قبل می‌شناسی:

- صورت: **چقدر خروجی عوض شد.**
- مخرج: **چقدر ورودی عوض شد.**
- کسر: **شیبِ متوسط** (فصل ۱، ترم ۴ فصل ۳).
- حد: **بازه را به صفر میل بده** (فصل ۲).

**پس مشتق یعنی شیبِ متوسط، در کوچک‌ترین بازهٔ ممکن.**

## ۲. یک بار با دست

برای $f(x) = x^2$ حسابش کن. قدم‌به‌قدم:

**۱. صورت را بساز:**

</div>

$$
f(x+h) - f(x) = (x+h)^2 - x^2
$$

<div dir="rtl">

**۲. با ابزارِ ترم ۳ فصل ۴ بازش کن:**

</div>

$$
(x^2 + 2xh + h^2) - x^2 = 2xh + h^2
$$

<div dir="rtl">

**۳. بر $h$ تقسیم کن:**

</div>

$$
\frac{2xh + h^2}{h} = 2x + h
$$

<div dir="rtl">

**۴. حالا $h$ را به صفر میل بده:**

</div>

$$
f'(x) = 2x
$$

<div dir="rtl">

> 🤔 **اول حدس بزن:** چرا قدمِ ۳ کلیدی بود؟

چون قبل از آن، $h$ در مخرج بود و $h \to 0$ به $\frac{0}{0}$ می‌رسید. **بعد از ساده‌شدن، $h$ فقط در صورت است و جای‌گذاریِ صفر بی‌خطر می‌شود.**

**این کلِ ترفندِ حسابِ دیفرانسیل است**، و در هر مشتق‌گیری از تعریف، همین اتفاق می‌افتد.

## ۳. مشتق یک تابع است

به جواب نگاه کن: $f'(x) = 2x$. **این یک عدد نیست، یک تابع است.**

- در $x=1$: شیب ۲ است.
- در $x=3$: شیب ۶ است.
- در $x=0$: شیب صفر است — ته کاسه (ترم ۴ فصل ۶).
- در $x=-2$: شیب $-4$ است — سرازیری.

**پس مشتق تصویرِ کاملی از رفتارِ تابع می‌دهد**، نه فقط یک نقطه.

> ⚠️ **دامِ رایج:** خواندنِ مشتق به‌عنوان «عددِ شیب». **مشتق تابع است؛ برای گرفتنِ عدد باید نقطه‌ای در آن بگذاری.** این تمایز در فصل ۶ حیاتی می‌شود، آنجا که معادلهٔ $f'(x)=0$ را حل می‌کنی — و حلِ معادله فقط برای تابع معنی دارد.

> ✅ **چک کن:** برای $f(x)=x^2$، شیب در $x=5$ چند است؟ — $f'(5) = 10$.

## ۴. نمادها

سه نمادِ رایج، همه یک چیز:

</div>

$$
f'(x) \qquad \frac{df}{dx} \qquad \frac{dy}{dx}
$$

<div dir="rtl">

اولی کوتاه‌ترین است. **دومی گویاترین**: شبیهِ همان کسرِ «تغییرِ خروجی بر تغییرِ ورودی» است، و آن حرفِ $d$ یعنی «تغییرِ بی‌نهایت کوچک».

> 💡 **نکته:** نمادِ کسری‌شکل در ترم‌های پیشرفته‌تر مفید می‌شود چون **می‌گوید مشتق نسبت به چه چیزی گرفته شده** — و در فصل ۷ که چند ورودی داشته باشی، همین تمایز ضروری می‌شود.

## ۵. معنیِ فیزیکی

مشتق همه‌جا هست، فقط با نام‌های مختلف:

| تابع | مشتقش |
|---|---|
| مسافت بر حسبِ زمان | **سرعت** |
| سرعت بر حسبِ زمان | **شتاب** |
| جمعیت بر حسبِ زمان | نرخِ رشد |
| هزینه بر حسبِ تعداد | هزینهٔ تولیدِ یکی بیشتر |

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** در ترم ۲ فصل ۸ نوشتیم «سرعت اولین مشتقی است که در زندگی‌ات دیده‌ای، سال‌ها قبل از اینکه اسمش را بشنوی». **حالا اسمش را شنیدی** — و سرعت‌سنجِ ماشین یک ابزارِ مشتق‌گیرِ فیزیکی است.

> ⚠️ **دامِ رایج:** قاطی‌کردنِ مقدارِ تابع با مشتقش. **مثبت‌بودنِ مشتق یعنی تابع در حالِ زیادشدن است، نه اینکه خودش مثبت است.** جمعیتی می‌تواند بزرگ باشد و مشتقش منفی (در حالِ کاهش)، یا کوچک باشد و مشتقش مثبت. این دقیقاً همان تفاوتی است که در ترم ۴ فصل ۴ دربارهٔ «کاهشِ نرخِ رشد» گفتیم.

> ✅ **چک کن:** تابعِ ثابتِ $f(x)=7$ چه مشتقی دارد؟ — صفر. از تعریف: صورت همیشه $7-7=0$ است. و شهودی: خطی افقی، شیبِ صفر.

## ۶. کِی مشتق وجود ندارد

سه حالت، و هر سه شهودِ روشنی دارند:

**۱. جایی که تابع پرش دارد.** از فصل ۲ می‌دانی آنجا حد وجود ندارد.

**۲. جایی که نمودار گوشهٔ تیز دارد.** شیب از چپ و راست فرق می‌کند، پس یک شیبِ واحد وجود ندارد.

**۳. جایی که مماس عمودی است.** از ترم ۴ فصل ۴ می‌دانی شیبِ خطِ عمودی تعریف‌نشده است.

> 💡 **نکته:** در یادگیری ماشین این نکته عملی است: **بعضی توابعِ پرکاربرد در یک نقطه گوشهٔ تیز دارند و آنجا مشتق ندارند.** در عمل، الگوریتم یکی از دو شیبِ طرفین را انتخاب می‌کند و کار می‌کند — ولی دانستنِ اینکه آنجا یک تقریب زده شده، بخشی از فهمیدنِ رفتارِ مدل است.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [منحنی و شیبش](/lab/embed/risheh/term-8-calculus-ml/session-03-derivative) — یک منحنی می‌بینی و زیرش نمودارِ مشتقش زنده ساخته می‌شود. اول حدس بزن مشتق کجا صفر می‌شود و کجا منفی، بعد امتحان کن.

## تمرین‌ها

1. مشتقِ $f(x) = 3x$ را از تعریف حساب کن.
2. مشتقِ $f(x) = x^2 + 1$ را از تعریف حساب کن. با $x^2$ چه فرقی دارد و چرا؟
3. برای $f(x)=x^2$، شیب در $x=-3$ چند است؟
4. مشتقِ تابعِ ثابتِ $f(x) = -4$ چیست؟
5. جایی که مشتقِ $f(x)=x^2$ صفر است کجاست؟ روی نمودار چه معنایی دارد؟
6. $\lim_{x\to 5}\frac{x^2-25}{x-5}$ را حساب کن.

⭐ مشتقِ $f(x) = x^3$ را از تعریف حساب کن. (راهنمایی: $(x+h)^3$ را باز کن و ببین کدام جمله‌ها بعد از تقسیم بر $h$ باقی می‌مانند و کدام‌ها با $h\to0$ حذف می‌شوند.)

## در فصل بعد

حساب‌کردنِ هر مشتق از تعریف، خسته‌کننده است. فصل بعد چند قاعده می‌دهد که همان کار را در چند ثانیه انجام می‌دهند — و برای یکی‌شان دلیل هم می‌آورد، چون **حفظِ پنهان در این دوره ممنوع است.**

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t8/s03-derivative (یادستان, Yaadestan)
