# فصل ۰۷ — دستگاه معادلات، به زبانِ ماتریس

<div dir="rtl">

# فصل ۰۷ — دستگاه معادلات، به زبانِ ماتریس

## در این فصل چه یاد می‌گیری

در ترم ۳ فصل ۶ دستگاهِ دو معادله را با جای‌گذاری و حذف حل کردی. کار کرد، ولی با سه مجهول خسته‌کننده می‌شد و با صد مجهول ناممکن.

این فصل همان مسئله را به زبانِ ماتریس بازنویسی می‌کند — و ناگهان کلِ دستگاه یک معادلهٔ تک‌خطی می‌شود. و مهم‌تر: به عددی می‌رسیم که در یک نگاه می‌گوید دستگاه جوابِ یکتا دارد یا نه.

![یک شبکه که مساحت واحدش بعد از تبدیل بزرگ‌تر شده، و حالتی که کاملاً صاف شده](/lesson-assets/t7-s07-system-matrix/prompt/01-image-determinant-area.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- یک دستگاه معادله را به شکلِ ماتریسی بنویسی
- بگویی وارونِ ماتریس چیست و چه کاری می‌کند
- دترمینان را حساب کنی و بگویی چه چیزی را می‌سنجد

## قبل از شروع

- **از ترم ۳ فصل ۶:** دستگاهِ دو معادله؛ سه حالتِ یک‌جواب، بی‌جواب، بی‌نهایت جواب.
- **از فصل ۵ و ۶:** ضربِ ماتریس؛ ماتریس به‌عنوان تبدیل؛ ماتریسِ همانی.
- **از ترم ۲ فصل ۳:** وارونهٔ کسر — چیزی که ضربش در اصل، ۱ می‌دهد.

## ۱. دستگاه، در یک خط

دستگاهِ زیر را از ترم ۳ به‌یاد بیاور:

</div>

$$
\begin{aligned}
2x + 3y &= 12 \\
x - y &= 1
\end{aligned}
$$

<div dir="rtl">

ضریب‌ها را در یک ماتریس بگذار، مجهول‌ها را در یک بردار، و سمتِ راست را در بردارِ دیگر:

</div>

$$
\begin{pmatrix} 2 & 3 \\ 1 & -1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} x \\ y \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 12 \\ 1 \end{pmatrix}
$$

<div dir="rtl">

اگر این ضرب را با قاعدهٔ فصل ۵ باز کنی، دقیقاً همان دو معادله در می‌آید. **پس این نوشتنِ دیگری از همان چیز است**، فقط فشرده‌تر:

</div>

$$
A\vec{x} = \vec{b}
$$

<div dir="rtl">

> 💡 **نکته:** ارزشش وقتی معلوم می‌شود که ۱۰۰ مجهول داشته باشی. **این نماد برای ۲ و برای ۱۰۰ دقیقاً یکی است** — و همین است که به کامپیوتر اجازه می‌دهد دستگاه‌های عظیم را با یک الگوریتمِ واحد حل کند.

## ۲. معنیِ تبدیلیِ آن

از فصل ۶ می‌دانی $A$ یک تبدیل است. پس $A\vec{x} = \vec{b}$ یعنی:

**«چه ورودی‌ای بدهم تا این تبدیل، خروجیِ $\vec{b}$ بدهد؟»**

> 🤔 **اول حدس بزن:** اگر تبدیل را بشناسی، برای پیدا کردنِ ورودی چه باید بکنی؟

**تبدیل را برعکس اجرا کنی.** و ماتریسی که این کار را می‌کند، **وارونِ** $A$ است:

</div>

$$
A^{-1} A = I
$$

<div dir="rtl">

یعنی وارون، تبدیل را خنثی می‌کند و به همانی می‌رساند.

و دقیقاً همان تعریفی است که در ترم ۲ فصل ۳ برای وارونهٔ کسر داشتیم: چیزی که ضربش در اصل، **۱** می‌دهد. اینجا آن ۱، ماتریسِ همانی است.

پس جواب:

</div>

$$
\vec{x} = A^{-1}\vec{b}
$$

<div dir="rtl">

> ⚠️ **دامِ رایج:** نوشتنِ $\vec{x} = \frac{\vec{b}}{A}$. **تقسیمِ ماتریسی وجود ندارد.** فقط ضرب در وارون هست — و از فصل ۵ می‌دانی ترتیب مهم است، پس $A^{-1}$ باید سمتِ چپ بنشیند، نه راست.

## ۳. دترمینان: ضریبِ تغییرِ مساحت

سؤالِ مهم این است: **آیا هر ماتریسی وارون دارد؟**

جواب نه است، و راهِ تشخیصش یک عددِ ساده است. برای ماتریسِ ۲ در ۲:

</div>

$$
\det \begin{pmatrix} a & b \\ c & d \end{pmatrix} = ad - bc
$$

<div dir="rtl">

ولی این عدد چه چیزی را می‌سنجد؟

از فصل ۶ به‌یاد بیاور که شبکهٔ مربعی به شبکه‌ای از متوازی‌الاضلاع تبدیل می‌شود. **دترمینان می‌گوید مساحتِ هر خانه چند برابر شده.**

- دترمینانِ ۳: هر مساحت سه برابر می‌شود.
- دترمینانِ ۱: مساحت‌ها دست‌نخورده می‌مانند (مثلِ چرخش).
- دترمینانِ منفی: مساحت‌ها تغییر می‌کنند **و صفحه برگشته** (انعکاس).

> ✅ **چک کن:** دترمینانِ ماتریسِ کشیدگیِ $\begin{pmatrix} 2 & 0 \\ 0 & 3 \end{pmatrix}$ چند است؟ — $2 \times 3 - 0 = 6$. و منطقی است: افقی دو برابر و عمودی سه برابر، پس مساحت شش برابر.

و چرا دقیقاً $ad - bc$؟ برای کشیدگیِ ساده همین‌الان دیدی‌اش: $b$ و $c$ صفرند و می‌ماند $ad$، یعنی حاصل‌ضربِ دو ضریبِ کشیدگی. برای حالتِ کلی، آن دو ستون یک **متوازی‌الاضلاع** می‌سازند و $ad - bc$ دقیقاً مساحتِ همان است. اثباتِ هندسی‌اش طولانی است و در این دوره سراغش نمی‌رویم — ولی این یکی از آن چیزهایی است که می‌توانی خودت امتحان کنی: هر ماتریسِ ساده‌ای بساز، دو ستونش را روی کاغذِ شطرنجی بکش، خانه‌های متوازی‌الاضلاعشان را بشمار، و با $ad-bc$ مقایسه کن.

## ۴. وقتی دترمینان صفر است

> 🤔 **اول حدس بزن:** اگر دترمینان صفر باشد، تبدیل با مساحت‌ها چه می‌کند؟

**همه را صفر می‌کند** — یعنی کلِ صفحه را روی یک خط (یا یک نقطه) له می‌کند.

و اینجا نکتهٔ اصلی است: **چنین تبدیلی برگشت‌پذیر نیست.** اگر همهٔ نقطه‌های یک خط به یک نقطه رفته باشند، هیچ راهی نیست که از آن نقطه بفهمی از کجا آمده. اطلاعات از بین رفته.

**پس دترمینانِ صفر یعنی وارون وجود ندارد.**

و حالا سه حالتِ ترم ۳ فصل ۶ در یک عدد جمع می‌شوند:

- **دترمینان ≠ صفر** → وارون هست → **جوابِ یکتا** (دو خطِ متقاطع).
- **دترمینان = صفر** → وارون نیست → یا **بی‌جواب** (دو خطِ موازی) یا **بی‌نهایت جواب** (دو خطِ منطبق).

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** در ترم ۳ نوشتیم که آن سه حالت در ترم ۷ به یک آزمونِ ساده تبدیل می‌شوند. **این همان است.** چیزی که آنجا سه وضعیتِ جدا به‌نظر می‌رسید، اینجا یک محاسبهٔ چندثانیه‌ای است — و برای دستگاهِ صدمعادله‌ای هم همین‌طور کار می‌کند.

> ⚠️ **دامِ رایج:** فرضِ اینکه دترمینانِ صفر یعنی «دستگاه غلط است». **صفر بودنش یک اطلاعاتِ واقعی است:** یعنی معادله‌ها اطلاعاتِ مستقلی نمی‌دهند — دقیقاً همان چیزی که در ترم ۳ فصل ۶ کلمهٔ «مستقل» را لازم کرد.

## ۵. در یادگیری ماشین

سه جا که همین ایده مستقیماً به‌کار می‌آید:

**۱. حلِ دستگاه‌های بزرگ.** آموزشِ بعضی مدل‌ها (از جمله رگرسیونِ خطی) در نهایت به حلِ یک $A\vec{x} = \vec{b}$ می‌رسد.

**۲. تشخیصِ افزونگی.** اگر دترمینان نزدیکِ صفر باشد، یعنی بعضی ویژگی‌های داده تکراری‌اند — اطلاعاتِ مستقلی اضافه نمی‌کنند.

**۳. پایداریِ عددی.** دترمینانِ **نزدیک** به صفر بدتر از صفر است: جواب وجود دارد ولی به کوچک‌ترین خطای داده به‌شدت حساس است.

> 💡 **نکته:** آن موردِ سوم را جدی بگیر. **در محاسبهٔ واقعی، «تقریباً صفر» یک هشدار است، نه یک عددِ معمولی.** جوابی که با تغییرِ کوچکِ ورودی زیر و رو می‌شود، عملاً بی‌فایده است — همان درسِ بازهٔ خطای ترم ۵ فصل ۸، این بار در جبرِ خطی.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [مساحت را نگاه کن](/lab/embed/risheh/term-7-linear-algebra/session-07-system-matrix) — درایه‌های ماتریس را عوض می‌کنی و مساحتِ خانهٔ واحد و دترمینان زنده حساب می‌شوند. اول سعی کن ماتریسی بسازی که دترمینانش دقیقاً صفر شود و ببین شبکه چه شکلی می‌شود.

## تمرین‌ها

1. دستگاهِ $3x + y = 7$ و $x - 2y = 0$ را به شکلِ ماتریسی بنویس.
2. دترمینانِ $\begin{pmatrix} 4 & 2 \\ 3 & 1 \end{pmatrix}$ را حساب کن. جوابِ یکتا دارد؟
3. دترمینانِ $\begin{pmatrix} 2 & 4 \\ 1 & 2 \end{pmatrix}$ را حساب کن. چه می‌فهمی و در ترم ۳ چه شکلی داشت؟
4. دترمینانِ ماتریسِ همانیِ ۲ در ۲ چند است و معنی‌اش چیست؟
5. ماتریسِ چرخشِ ۹۰ درجه را در $(1, 0)$ ضرب کن.
6. طولِ $(5, 12)$ چقدر است؟

⭐ ماتریسی با دترمینانِ منفی بساز و اثرش را روی مثلثی با رأس‌های $(0,0)$، $(1,0)$ و $(0,1)$ ببین. چه چیزی علاوه بر مساحت عوض شده است؟

## در فصل بعد

تا اینجا دیدی تبدیل، بردارها را می‌چرخاند و می‌کِشد. ولی برای هر تبدیلی، **بعضی بردارهای خاص هستند که جهتشان اصلاً عوض نمی‌شود** — فقط بلندتر یا کوتاه‌تر می‌شوند. فصل بعد آن‌ها را پیدا می‌کند، و همان‌ها هستند که اسکلتِ پنهانِ هر تبدیل را نشان می‌دهند.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t7/s07-system-matrix (یادستان, Yaadestan)
