# فصل ۰۴ — ماتریس: جدولی که کار می‌کند

<div dir="rtl">

# فصل ۰۴ — ماتریس: جدولی که کار می‌کند

## در این فصل چه یاد می‌گیری

جدولِ فروشِ سه محصول در چهار ماه. جدولِ امتیازِ صد کاربر به پنجاه فیلم. تصویری که هر پیکسلش یک عدد است.

هر سه یک چیزند: **ماتریس** — آرایه‌ای مستطیلی از عدد.

ولی اگر ماتریس را فقط «جدول» ببینی، نصفِ ماجرا را از دست داده‌ای. **ماتریس چیزی است که کار می‌کند**: به آن یک بردار می‌دهی و یک بردارِ دیگر پس می‌دهد. آن نیمهٔ دوم از فصل ۵ شروع می‌شود؛ این فصل پایه‌اش را می‌سازد.

![یک ماتریس با سطرها و ستون‌هایش که هر سطر یک بردار است](/lesson-assets/t7-s04-matrix/prompt/01-image-matrix-rows.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- ابعادِ یک ماتریس را بگویی و درایه‌هایش را آدرس‌دهی کنی
- دو ماتریس را جمع کنی و بگویی کِی ممکن است
- بگویی چرا سطر و ستون هر کدام یک بردارند

## قبل از شروع

- **از فصل ۱:** بردار و مؤلفه‌هایش.
- **از ترم ۳ فصل ۶:** دستگاهِ دو معادله — در فصل ۷ به ماتریس تبدیلش می‌کنیم.
- **از ترم ۱ فصل ۴:** ضرب به‌عنوان آرایهٔ سطر و ستون.

## ۱. شکل و ابعاد

</div>

$$
A = \begin{pmatrix} 2 & 5 & 1 \\ 0 & 3 & 4 \end{pmatrix}
$$

<div dir="rtl">

این ماتریس **۲ در ۳** است: دو سطر، سه ستون. **همیشه اول سطر، بعد ستون** — مثلِ مختصاتِ ترم ۴ که همیشه اول افقی بود، یک قرارداد که باید ثابت بماند.

هر عدد یک **درایه** است و با دو شماره آدرس‌دهی می‌شود: $a_{23}$ یعنی سطرِ دوم، ستونِ سوم — که اینجا ۴ است.

> ⚠️ **دامِ رایج:** جابه‌جا خواندنِ ابعاد. ماتریسِ ۲ در ۳ با ۳ در ۲ فرق دارد. **و در فصل ۵ این تفاوت تعیین می‌کند دو ماتریس اصلاً می‌توانند در هم ضرب شوند یا نه** — پس عادتش را همین‌جا بگیر.

> ✅ **چک کن:** ماتریسی ۴ سطر و ۲ ستون دارد. ابعادش چیست و چند درایه دارد؟ — ۴ در ۲، با ۸ درایه.

## ۲. سطرها و ستون‌ها، هر کدام یک بردار

اینجا پلی است که ماتریس را به فصل‌های قبل وصل می‌کند.

**هر سطر یک بردار است.** در مثالِ بالا، سطرِ اول برداری سه‌مؤلفه‌ای است: $(2, 5, 1)$.

**هر ستون هم یک بردار است.** ستونِ اول: $(2, 0)$.

پس ماتریس را می‌شود دو جور دید: **دسته‌ای از بردارهای سطری**، یا **دسته‌ای از بردارهای ستونی**. و بسته به مسئله، یکی از این دو خوانش مفیدتر است.

**مثالِ ملموس:** جدولِ امتیازِ کاربران به فیلم‌ها. هر **سطر** بردارِ یک کاربر است (سلیقه‌اش) و هر **ستون** بردارِ یک فیلم (اینکه چه کسانی دوستش داشتند).

> 💡 **نکته:** حالا `dot product` فصل ۳ روی این جدول معنی پیدا می‌کند: **شباهتِ دو کاربر یعنی `dot product` دو سطر، و شباهتِ دو فیلم یعنی `dot product` دو ستون.** یک جدول، دو نوع سؤال.

## ۳. جمع و تفریق

دو ماتریس را درایه‌به‌درایه جمع می‌کنی:

</div>

$$
\begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 3 & 4 \end{pmatrix} + \begin{pmatrix} 5 & 0 \\ 1 & 2 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 6 & 2 \\ 4 & 6 \end{pmatrix}
$$

<div dir="rtl">

> 🤔 **اول حدس بزن:** آیا هر دو ماتریسی را می‌شود با هم جمع کرد؟

نه — **ابعادشان باید دقیقاً یکی باشد.** یک ماتریسِ ۲ در ۳ را نمی‌شود با ۳ در ۲ جمع کرد، چون درایهٔ متناظری وجود ندارد.

و دلیلش همان است که در ترم ۲ فصل ۲ برای کسر بود: **جمع فقط بینِ چیزهای هم‌جنس معنی دارد.** درایهٔ سطرِ ۱ ستونِ ۳ فقط با درایهٔ سطرِ ۱ ستونِ ۳ جمع می‌شود.

> ✅ **چک کن:** ماتریسِ ۳ در ۴ را می‌شود با ماتریسِ ۴ در ۳ جمع کرد؟ — نه. هر دو ۱۲ درایه دارند ولی چیدمانشان فرق دارد.

## ۴. ضربِ اسکالر

مثلِ بردارِ فصل ۲: هر درایه در آن عدد ضرب می‌شود.

</div>

$$
3 \times \begin{pmatrix} 1 & 2 \\ 0 & 4 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 3 & 6 \\ 0 & 12 \end{pmatrix}
$$

<div dir="rtl">

بی‌غافلگیری، و همان معنیِ فصل ۲: مقیاسِ همه‌چیز عوض می‌شود، ساختار نه.

> 💡 **نکته:** جمع و ضربِ اسکالر برای ماتریس **دقیقاً** مثلِ بردار رفتار می‌کنند. **این تصادفی نیست:** یک ماتریس در واقع یک بردارِ بلند است که به شکلِ مستطیل چیده شده. تنها چیزی که ماتریس را متفاوت می‌کند، عملیاتی است که در فصل ۵ می‌آید — و همان چیزی است که ماتریس را از «جدول» به «ابزار» تبدیل می‌کند.

## ۵. دو ماتریسِ خاص

**ماتریسِ صفر:** همهٔ درایه‌هایش صفر. جمعش با هر ماتریسی تغییری نمی‌دهد — نقشِ صفر در ترم ۱.

**ماتریسِ همانی:** مربعی است، قطرِ اصلی‌اش (از بالا-چپ به پایین-راست) همه ۱ و بقیه صفر:

</div>

$$
I = \begin{pmatrix} 1 & 0 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}
$$

<div dir="rtl">

اسمش «همانی» است چون در فصل ۵ خواهی دید که ضربِ هر ماتریسی در آن، همان ماتریس را می‌دهد — **نقشِ عددِ ۱ در ضرب**، و از ترم ۲ می‌دانی چقدر آن نقش مهم بود: کسرِ هم‌ارز، مخرجِ مشترک، و وارونه‌کردن، هر سه از «ضرب در ۱» می‌آمدند.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** در فصل ۷ همین ماتریسِ همانی است که «وارونِ ماتریس» را تعریف می‌کند: وارونِ $A$ آن ماتریسی است که ضربش در $A$، همانی بدهد. **دقیقاً همان تعریفی که در ترم ۲ فصل ۳ برای وارونهٔ کسر داشتیم** — آنجا هم چیزی بود که ضربش در اصل، ۱ می‌داد.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [جدول را بردار ببین](/lab/embed/risheh/term-7-linear-algebra/session-04-matrix) — یک ماتریس می‌سازی و می‌توانی بینِ خوانشِ سطری و ستونی جابه‌جا شوی؛ هر سطر یا ستون به‌صورتِ یک فلش رسم می‌شود. اول حدس بزن اگر یک درایه را عوض کنی کدام فلش‌ها تکان می‌خورند.

## تمرین‌ها

1. ابعادِ این ماتریس چیست و $a_{12}$ چند است: $\begin{pmatrix} 7 & 2 \\ 1 & 5 \\ 0 & 3 \end{pmatrix}$؟
2. دو ماتریسِ ۲ در ۲ بساز و جمعشان کن.
3. آیا می‌شود ماتریسِ ۲ در ۵ را با ۵ در ۲ جمع کرد؟ چرا؟
4. ماتریسِ همانیِ ۳ در ۳ را بنویس.
5. $(4, -2) \cdot (1, 3)$ را حساب کن. زاویه‌شان از ۹۰ درجه بیشتر است یا کمتر؟
6. طولِ $(9, 12)$ چقدر است؟

⭐ در جدولِ امتیازِ کاربران به فیلم‌ها، `dot product` دو **ستون** چه چیزی را می‌سنجد؟ و اگر بخواهی بفهمی کدام دو فیلم بیشتر با هم دیده می‌شوند، سطرها را مقایسه می‌کنی یا ستون‌ها را؟

## در فصل بعد

حالا نیمهٔ دومِ ماجرا: **ضربِ ماتریس**. قاعده‌اش در نگاهِ اول عجیب است — چرا سطر در ستون؟ چرا این‌طوری؟ — و فصل بعد نشان می‌دهد که هیچ انتخابِ دیگری ممکن نبود، چون این تعریف از یک نیازِ واقعی می‌آید: **ترکیبِ دو تبدیل**.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t7/s04-matrix (یادستان, Yaadestan)
