# فصل ۰۱ — بردار: عدد که جهت دارد

<div dir="rtl">

# فصل ۰۱ — بردار: عدد که جهت دارد

## در این فصل چه یاد می‌گیری

«دو کیلومتر راه رفتم.» — کجا رسیدی؟

نمی‌شود گفت، چون فقط **اندازه** را داده‌ای، نه **جهت** را. برای اینکه بشود جایت را تعیین کرد، یک عدد کافی نیست.

**بردار** همین است: چیزی که هم اندازه دارد هم جهت. و برخلافِ چیزی که به‌نظر می‌رسد، «جدولِ عدد» نیست — **یک فلش است**، و همهٔ ترم روی همین تصویر سوار می‌شود.

این ترم زبانی است که هوش مصنوعی با آن حرف می‌زند. هر عکس، هر جمله، هر کاربر در یک سیستمِ توصیه — همه به بردار تبدیل می‌شوند.

![یک فلش روی صفحهٔ مختصات که با دو مؤلفهٔ افقی و عمودی ساخته شده](/lesson-assets/t7-s01-vector/prompt/01-image-vector-arrow.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- بردار را با مؤلفه‌هایش بنویسی و بکشی
- دو بردار را جمع کنی و بگویی معنی‌اش چیست
- بگویی چرا یک بردار هم می‌تواند نقطه باشد هم جابه‌جایی

## قبل از شروع

- **از ترم ۴ فصل ۲:** صفحهٔ مختصات، مختصاتِ نقطه.
- **از ترم ۵ فصل ۴:** فرمولِ فاصله و مثلثِ قائم‌الزاویه‌اش.
- **از ترم ۱ فصل ۶:** جمع و تفریقِ اعدادِ منفی.

## ۱. اندازه به‌تنهایی کافی نیست

بعضی کمیت‌ها فقط یک عدد لازم دارند: دما، جرم، قیمت. به این‌ها می‌گویند **اسکالر**.

بعضی دیگر بدونِ جهت بی‌معنی‌اند: جابه‌جایی، سرعت، نیرو. این‌ها **بردار**ند.

روی صفحهٔ ترم ۴، یک بردار را با **دو عدد** می‌نویسی — چقدر افقی، چقدر عمودی:

</div>

$$
\vec{v} = (3, 2)
$$

<div dir="rtl">

یعنی: سه واحد به راست و دو واحد به بالا. این را با یک **فلش** نشان می‌دهند.

> ⚠️ **دامِ رایج:** فکرکردن به اینکه بردار «همان مختصاتِ نقطه» است و چیزِ تازه‌ای نیست. تفاوت در این است که **بردار جای شروعِ ثابتی ندارد.** فلشِ $(3,2)$ از هر جایی می‌تواند شروع شود؛ تا وقتی سه به راست و دو به بالا برود، همان بردار است.

## ۲. یک بردار، دو خوانش

اینجا نکته‌ای هست که اگر جا بیفتد، بقیهٔ ترم آسان می‌شود. بردارِ $(3,2)$ را می‌شود دو جور خواند:

**۱. به‌عنوان یک نقطه:** جایی که سه واحد راست و دو واحد بالای مبدأ است. (فلش از مبدأ شروع می‌شود.)

**۲. به‌عنوان یک جابه‌جایی:** دستورِ «سه به راست، دو به بالا» — از هر جا که باشی.

> 🤔 **اول حدس بزن:** کدام خوانش درست است؟

**هر دو**، و انتخاب بینشان بستگی به مسئله دارد. برای موقعیتِ یک شهر روی نقشه، خوانشِ اول؛ برای «چقدر جابه‌جا شدم»، خوانشِ دوم.

> 💡 **نکته:** **این دوگانگی ضعفِ تعریف نیست، قدرتِ آن است.** در فصل ۵ که ماتریس‌ها را ببینی، همین که یک بردار می‌تواند «جا» یا «حرکت» باشد، اجازه می‌دهد یک ماتریس هم نقطه‌ها را جابه‌جا کند هم فضا را تبدیل.

## ۳. جمعِ بردار

دو جابه‌جایی پشتِ‌سرِهم: اول $(3,2)$، بعد $(1,4)$. کجا می‌رسی؟

</div>

$$
(3, 2) + (1, 4) = (4, 6)
$$

<div dir="rtl">

**هر مؤلفه جداگانه جمع می‌شود.** افقی‌ها با هم، عمودی‌ها با هم — و از ترم ۲ فصل ۲ می‌دانی چرا: سیب با سیب، پرتقال با پرتقال. حرکتِ افقی و عمودی هم‌جنس نیستند.

**تصویرش:** فلشِ دوم را از نوکِ فلشِ اول شروع کن. فلشی که از شروعِ اولی تا نوکِ دومی می‌رود، حاصل‌جمع است.

> ✅ **چک کن:** $(-2, 5) + (6, -1)$ چند است؟ — $(4, 4)$.

> 💡 **نکته:** ترتیب مهم نیست: $\vec{a} + \vec{b} = \vec{b} + \vec{a}$. **همان خاصیتِ جابه‌جاییِ ترم ۱ فصل ۴**، و تصویرش یک متوازی‌الاضلاع است: از هر دو مسیر به همان نقطه می‌رسی.

## ۴. تفریق: از این به آن

تفریقِ بردار هم مؤلفه‌به‌مؤلفه است، ولی معنی‌اش مهم‌تر از محاسبه‌اش است.

</div>

$$
\vec{b} - \vec{a}
$$

<div dir="rtl">

**این برداری است که از نوکِ $\vec{a}$ به نوکِ $\vec{b}$ می‌رود** — یعنی «چقدر باید جابه‌جا شوم تا از a به b برسم».

و از ترم ۱ فصل ۳ این تعریف آشناست: تفریق یعنی **فاصله**، نه فقط «کم‌کردن». اینجا همان ایده، در دو بُعد.

> ✅ **چک کن:** از نقطهٔ $(2,3)$ به نقطهٔ $(7,1)$ چه جابه‌جایی‌ای لازم است؟ — $(7,1) - (2,3) = (5,-2)$: پنج به راست و دو به پایین.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** همین تفریق در یادگیری ماشین «فاصلهٔ دو داده» را می‌سازد: اگر هر داده یک بردار باشد، تفریقشان می‌گوید چقدر و در چه جهتی با هم فرق دارند. **و طولِ آن بردارِ تفاضل، دقیقاً همان فاصلهٔ ترم ۵ فصل ۴ است** — که فصل بعد می‌سازیمش.

## ۵. بیش از دو بُعد

تا اینجا همه‌چیز روی صفحه بود. ولی هیچ چیزی ما را به دو مؤلفه محدود نمی‌کند:

</div>

$$
\vec{v} = (3, 2, 5) \qquad \vec{w} = (1, 0, 4, 2, 7)
$$

<div dir="rtl">

اولی در فضای سه‌بُعدی است و می‌شود تصورش کرد. دومی پنج مؤلفه دارد و **نمی‌شود** تصورش کرد — ولی همهٔ قواعد عیناً کار می‌کنند: جمع مؤلفه‌به‌مؤلفه، تفریق مؤلفه‌به‌مؤلفه.

> 🤔 **اول حدس بزن:** اگر نمی‌شود تصورش کرد، به چه دردی می‌خورد؟

اینجا جایی است که بردار از هندسه فراتر می‌رود. **هر چیزی که با چند عدد توصیف شود، یک بردار است.**

- یک خانه: (متراژ، تعدادِ اتاق، سنِ بنا، فاصله تا مرکز) — بردارِ چهارمؤلفه‌ای.
- یک عکسِ کوچک: هر پیکسل یک عدد — برداری با هزاران مؤلفه.
- یک کلمه در یک مدلِ زبانی: برداری با صدها مؤلفه.

و همین که به آن‌ها بردار می‌گویی، **همهٔ ابزارهای این ترم رویشان کار می‌کند** — جمع، فاصله، شباهت، تبدیل.

> 💡 **نکته:** وقتی به بردارِ هزاربُعدی رسیدی، **تصویرِ دوبُعدی را دور نریز.** همهٔ قواعد از همان تصویر آمده‌اند و شهودی که در دو بُعد ساخته‌ای تقریباً همیشه در ابعادِ بالاتر هم درست است. (تقریباً — و در فصل ۲ یک استثنای جالبش را می‌بینی، آنجا که معلوم می‌شود در فضای پرُبُعد فاصله‌ها رفتارِ غافلگیرکننده‌ای دارند.)

> 🧪 **آزمایشگاه:** [فلش‌ها را جمع کن](/lab/embed/risheh/term-7-linear-algebra/session-01-vector) — دو بردار را روی صفحه می‌کشی و حاصل‌جمعشان زنده رسم می‌شود. اول حدس بزن اگر جای دو بردار را عوض کنی جواب فرق می‌کند یا نه، بعد امتحان کن.

## تمرین‌ها

1. $(4, -1) + (-2, 5)$ را حساب کن و هر سه بردار را بکش.
2. از $(1, 6)$ به $(5, 2)$ چه جابه‌جایی‌ای لازم است؟
3. برداری پیدا کن که با $(3, 4)$ جمع شود و $(0,0)$ بدهد. اسمِ آن چیست؟
4. $(2, 1, 5) + (0, 3, -2)$ را حساب کن.
5. از خانه ۳ بلوک به شرق و ۴ بلوک به شمال می‌روی، بعد ۵ بلوک به غرب و ۱ بلوک به جنوب. جابه‌جاییِ کلت را به‌صورتِ یک بردار بنویس. حالا با ترم ۵ فصل ۴ حساب کن در خطِ مستقیم چقدر از خانه دور شده‌ای.
6. در توزیعی میانگین ۴۰ و میانه ۵۵ است. به کدام سمت چوله است؟
7. مثلثی ساق‌هایش ۸ و ۱۵ است. وترش چند؟

⭐ سه بردار پیدا کن که جمعشان $(0,0)$ شود و هیچ‌کدام صفر نباشند. حالا آن‌ها را پشتِ‌سرِهم بکش — چه شکلی می‌سازند و چرا؟

## در فصل بعد

بردار داری، ولی هنوز نمی‌توانی بگویی «چقدر بزرگ است». فصل بعد طولش را می‌سازد — و طولش چیزی جز فیثاغورسِ ترم ۵ نیست. همان‌جا معلوم می‌شود آنچه در هوش مصنوعی `norm` نامیده می‌شود، یک مثلثِ قائم‌الزاویه است.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t7/s01-vector (یادستان, Yaadestan)
