# فصل ۰۳ — «و» و «یا» در احتمال

<div dir="rtl">

# فصل ۰۳ — «و» و «یا» در احتمال

## در این فصل چه یاد می‌گیری

دو کلمهٔ کوچک، دو محاسبهٔ کاملاً متفاوت.

«هر دو اتفاق بیفتند» و «حداقل یکی اتفاق بیفتد» شبیهِ هم به‌نظر می‌رسند، ولی جواب‌هایشان می‌توانند فرسنگ‌ها فاصله داشته باشند. و بدتر: یکی از دو قاعده یک **شرط** دارد که اگر نادیده بگیری، جوابت غلط می‌شود بدونِ اینکه هیچ‌چیز مشکوک به‌نظر برسد.

![دو مجموعهٔ متقاطع که ناحیهٔ اشتراکشان مشخص شده](/lesson-assets/t6-s03-combine-events/prompt/01-image-and-or.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- احتمالِ «و» و «یا» را حساب کنی
- بگویی دو پیشامد مستقل‌اند یا نه، و چرا اهمیت دارد
- در محاسبهٔ «یا» جلوی شمارشِ دوباره را بگیری

## قبل از شروع

- **از فصل ۲:** تعریفِ احتمال؛ فضای نمونه؛ متمم.
- **از فصل ۱:** اصلِ ضرب، و اینکه «و» یعنی ضرب.
- **از ترم ۲ فصل ۳:** ضربِ کسر، و اینکه ضرب در عددِ کوچک‌تر از ۱ جواب را کوچک می‌کند.

## ۱. «و» یعنی ضرب

دو سکه می‌اندازی. احتمالِ اینکه **هر دو** شیر بیایند چقدر است؟

</div>

$$
\frac{1}{2} \times \frac{1}{2} = \frac{1}{4}
$$

<div dir="rtl">

از فصل ۱ اصلِ ضرب را داری و اینجا هم همان است: از میانِ چهار حالتِ ممکن، فقط یکی «هر دو شیر» است.

> 🤔 **اول حدس بزن:** احتمالِ «هر دو» از احتمالِ هر کدام به‌تنهایی بیشتر است یا کمتر؟

**همیشه کمتر** — چون از ترم ۲ فصل ۳ می‌دانی ضرب در عددی کوچک‌تر از ۱، جواب را کوچک می‌کند. و شهودی هم هست: خواستنِ دو شرطِ هم‌زمان سخت‌تر از یکی است.

> ⚠️ **دامِ رایج:** فکرکردن به اینکه اضافه‌کردنِ جزئیات به یک ادعا، محتمل‌ترش می‌کند. «فلانی معلم است» همیشه محتمل‌تر از «فلانی معلمِ ریاضیِ اهلِ فلان شهر است» — چون دومی یک «و» بیشتر دارد. **هر «و» احتمال را کم می‌کند، هرچقدر هم آن جزئیات داستان را باورپذیرتر کند.**

## ۲. ولی فقط وقتی مستقل باشند

آن ضرب یک **شرط** دارد که در مثالِ سکه نامرئی بود.

**دو پیشامد مستقل‌اند اگر اتفاق‌افتادنِ یکی، احتمالِ دیگری را عوض نکند.**

دو سکه مستقل‌اند: سکهٔ اول چیزی دربارهٔ دومی نمی‌داند.

ولی از یک بستهٔ ۵۲ کارتی **بدونِ برگرداندن** دو کارت می‌کشی. احتمالِ اینکه هر دو آس باشند؟

اولی: $\frac{4}{52}$. ولی برای دومی، حالا **۵۱** کارت مانده و فقط **۳** آس:

</div>

$$
\frac{4}{52} \times \frac{3}{51}
$$

<div dir="rtl">

اگر اشتباهاً $\frac{4}{52} \times \frac{4}{52}$ حساب می‌کردی، جوابت بزرگ‌تر از حقیقت می‌شد.

> ⚠️ **دامِ رایج:** فرضِ استقلال بدونِ بررسی. **قبل از هر ضربی بپرس: آیا اتفاقِ اول چیزی را عوض می‌کند؟** اگر چیزی برداشته می‌شود، اگر افراد به‌هم مرتبط‌اند، اگر دو رویداد علتِ مشترکی دارند — مستقل نیستند.

> ✅ **چک کن:** از یک جعبه با ۵ توپِ قرمز و ۳ آبی، دو توپ بدونِ برگرداندن برمی‌داری. احتمالِ اینکه هر دو قرمز باشند؟ — $\frac{5}{8} \times \frac{4}{7} = \frac{20}{56} = \frac{5}{14}$.

## ۳. «یا» یعنی جمع — با یک احتیاط

احتمالِ اینکه با یک تاس، عددِ ۲ **یا** ۵ بیاید؟

دو حالتِ مطلوب از شش، پس $\frac{2}{6}$. یا با جمع: $\frac{1}{6} + \frac{1}{6}$.

**ولی این فقط وقتی کار می‌کند که دو پیشامد نتوانند هم‌زمان اتفاق بیفتند.** تاس نمی‌تواند هم‌زمان ۲ و ۵ باشد.

حالا سخت‌ترش: احتمالِ اینکه عددِ زوج **یا** بزرگ‌تر از ۳ بیاید؟

- زوج: ۲، ۴، ۶ → سه حالت.
- بزرگ‌تر از ۳: ۴، ۵، ۶ → سه حالت.

> 🤔 **اول حدس بزن:** جواب $\frac{6}{6}$ است؟

نه — چون ۴ و ۶ در **هر دو** فهرست‌اند و دو بار شمرده شدند. حالت‌های واقعی: ۲، ۴، ۵، ۶ — چهارتا.

</div>

$$
P(A \text{ or } B) = P(A) + P(B) - P(A \text{ and } B)
$$

<div dir="rtl">

آن تفریقِ آخر همان **شمارشِ دوباره** را حذف می‌کند: $\frac{3}{6} + \frac{3}{6} - \frac{2}{6} = \frac{4}{6}$.

> 💡 **نکته:** تصویرش کمک می‌کند: دو دایرهٔ متقاطع بکش. ناحیهٔ مشترک وقتی هر دو را جمع می‌زنی **دو بار** شمرده می‌شود، پس یک بارش را کم می‌کنی. **این تنها چیزی است که از این فرمول باید به‌یاد بماند.**

> ✅ **چک کن:** از یک بستهٔ کارت، احتمالِ کشیدنِ کارتی که دل **یا** آس باشد؟ — $\frac{13}{52} + \frac{4}{52} - \frac{1}{52} = \frac{16}{52}$. آن یکی که کم شد، آسِ دل است.

## ۴. کِی تفریق لازم نیست

اگر دو پیشامد **ناسازگار** باشند — یعنی هیچ‌وقت با هم اتفاق نمی‌افتند — ناحیهٔ مشترکشان خالی است و تفریق صفر می‌شود.

«زوج یا فرد» با یک تاس: ناسازگارند، پس $\frac{3}{6} + \frac{3}{6} = 1$.

> ⚠️ **دامِ رایج:** قاطی‌کردنِ **ناسازگار** با **مستقل**. این دو تقریباً عکسِ هم‌اند: پیشامدهای ناسازگار شدیداً به‌هم وابسته‌اند (اگر یکی رخ دهد، دیگری قطعاً رخ نمی‌دهد). **ناسازگاری دربارهٔ «یا» است و استقلال دربارهٔ «و» — هر کدام به سؤالِ خودش مربوط است.**

## ۵. «حداقل یکی»، دوباره

از فصل ۲ می‌دانی برای «حداقل یکی» بهترین راه متمم است. حالا دلیلش روشن‌تر است.

«حداقل یکی» یعنی یک «یا»ی طولانی، و هر بار باید ناحیه‌های مشترک را حذف کنی — که با سه پیشامد به بالا سخت می‌شود.

ولی متممِ «حداقل یکی» فقط **یک** حالت است: «هیچ‌کدام». و اگر مستقل باشند، آن یک ضربِ ساده است.

</div>

$$
P(\text{at least one}) = 1 - P(\text{none})
$$

<div dir="rtl">

> ✅ **چک کن:** پنج سکه می‌اندازی. احتمالِ اینکه حداقل یک شیر بیاید؟ — $1 - \left(\frac{1}{2}\right)^5 = 1 - \frac{1}{32} = \frac{31}{32}$.

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** استقلال در یادگیری ماشین یکی از پرکاربردترین **فرض‌ها**ست — بسیاری از مدل‌ها فرض می‌کنند ویژگی‌های داده از هم مستقل‌اند، چون آن‌وقت احتمالِ کل یک ضربِ ساده می‌شود. **این فرض تقریباً همیشه کمی غلط است، ولی مدل را قابلِ محاسبه می‌کند.** دانستنِ اینکه کجا فرض کرده‌ای، بخشی از فهمیدنِ مدل است.

> 🧪 **آزمایشگاه:** [دو دایره](/lab/embed/risheh/term-6-probability-statistics/session-03-combine-events) — دو مجموعه را روی هم می‌کشی و می‌بینی «و» و «یا» به کدام ناحیه‌ها اشاره می‌کنند. اول سعی کن دو پیشامد بسازی که ناسازگار باشند و ببین ناحیهٔ مشترک چه می‌شود.

## تمرین‌ها

1. دو تاس می‌اندازی. احتمالِ اینکه هر دو ۶ بیایند چقدر است؟
2. با یک تاس، احتمالِ عددِ فرد **یا** بزرگ‌تر از ۴؟
3. از جعبه‌ای با ۶ مهرهٔ سفید و ۴ سیاه، دو مهره بدونِ برگرداندن برمی‌داری. احتمالِ اینکه هر دو سیاه باشند؟
4. همان جعبه، ولی این بار مهرهٔ اول را برمی‌گردانی. حالا احتمال چقدر است؟ چرا فرق کرد؟
5. سه سکه می‌اندازی. احتمالِ حداقل یک خط؟
6. از ۷ نفر، دو نفر برای یک کمیته. چند حالت؟

⭐ در کلاسی ۲۳ نفره، احتمالِ اینکه **حداقل دو نفر** روزِ تولدِ یکسانی داشته باشند از نصف بیشتر است. با متمم شروع کن و ببین چرا این جواب شهودت را غافلگیر می‌کند. (سالِ کبیسه را نادیده بگیر.)

## در فصل بعد

فصل بعد ⚠️ است و سراغِ یکی از بزرگ‌ترین دام‌های کلِ ریاضی می‌رود: احتمالِ شرطی. آزمایشی که ۹۹ درصد دقیق است و جوابش مثبت می‌آید — یعنی ۹۹ درصد مریضی؟ جواب معمولاً **نه**، و فاصله‌اش با شهود آن‌قدر زیاد است که حتی متخصص‌ها هم اشتباه می‌کنند.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t6/s03-combine-events (یادستان, Yaadestan)
