# فصل ۰۲ — احتمال یعنی چه

<div dir="rtl">

# فصل ۰۲ — احتمال یعنی چه

## در این فصل چه یاد می‌گیری

«احتمالِ بارش ۷۰ درصد است.» فردا باران نمی‌آید. آیا پیش‌بینی **غلط** بود؟

جوابِ درست: نه لزوماً — و برای فهمیدنش باید بدانی آن جمله دقیقاً چه ادعایی کرده. این فصل همان را روشن می‌کند.

احتمال، بعد از شمردنِ فصل قبل، فقط یک تقسیم است. ولی **معنایش** جای ظریفی دارد که اگر جا بیفتد، بقیهٔ ترم آسان می‌شود.

![یک سکه که بارها انداخته شده و نسبت شیرها به‌تدریج به یک‌دوم نزدیک می‌شود](/lesson-assets/t6-s02-probability/prompt/01-image-long-run.png)

آخر این فصل می‌توانی:

- احتمال را برای پیشامدهای ساده حساب کنی
- بگویی «احتمالِ ۷۰ درصد» دقیقاً چه ادعایی است
- فضای نمونه را برای یک آزمایش بنویسی

## قبل از شروع

- **از فصل ۱:** اصلِ ضرب، جایگشت و ترکیب.
- **از ترم ۲ فصل ۵:** تبدیلِ کسر و اعشار و درصد.
- **از ترم ۲ فصل ۱:** کسر روی محورِ اعداد.

## ۱. فضای نمونه

قبل از حسابِ احتمال، باید بدانی **چه چیزهایی ممکن است**.

**فضای نمونه** یعنی فهرستِ همهٔ نتیجه‌های ممکنِ یک آزمایش.

- سکه: دو حالت (شیر، خط).
- تاس: شش حالت.
- دو تاس: از فصل ۱ می‌دانی $6 \times 6 = 36$ حالت.

**پیشامد** یعنی زیرمجموعه‌ای از فضای نمونه که به آن علاقه داری — مثلاً «مجموعِ دو تاس ۷ شود».

> 💡 **نکته:** **نوشتنِ فضای نمونه، نیمی از حلِ مسئله است.** بیشترِ خطاهای احتمال از اینجا می‌آیند که کسی فضای نمونه را ناقص یا نامساوی نوشته.

## ۲. تعریفِ کلاسیک

اگر همهٔ نتیجه‌ها **به یک اندازه محتمل** باشند:

</div>

$$
P(A) = \frac{\text{outcomes in } A}{\text{outcomes in total}}
$$

<div dir="rtl">

مثال: احتمالِ آمدنِ عددِ زوج با یک تاس. سه حالتِ مطلوب از شش، پس $\frac{3}{6} = \frac{1}{2}$.

**احتمال همیشه عددی بینِ ۰ و ۱ است.** صفر یعنی ناممکن، یک یعنی حتمی. و از ترم ۲ فصل ۵ می‌دانی می‌شود همان را ۵۰٪ هم نوشت.

> ⚠️ **دامِ رایج:** به‌کاربردنِ این فرمول وقتی حالت‌ها **هم‌احتمال نیستند**. «یا برنده می‌شوم یا نمی‌شوم، پس ۵۰ درصد» — دو حالت هست، ولی هم‌اندازه نیستند. **شرطِ آن کسر «همه به یک اندازه محتمل» است، و اگر برقرار نباشد فرمول بی‌معنی می‌شود.**

> ✅ **چک کن:** با دو تاس، احتمالِ اینکه مجموع ۷ شود چقدر است؟ — شش حالت از ۳۶ حالت مجموعشان ۷ می‌شود، پس $\frac{6}{36} = \frac{1}{6}$.

> ✅ **چک کن:** و احتمالِ مجموعِ ۲؟ — فقط یک حالت، پس $\frac{1}{36}$. **مجموعِ ۷ شش برابرِ مجموعِ ۲ محتمل است** — و همین نشان می‌دهد چرا نمی‌شد گفت «مجموع از ۲ تا ۱۲ است، پس یازده حالتِ هم‌احتمال».

## ۳. تعریفِ بلندمدت

سکه‌ای انداختی و شیر آمد. این چه چیزی دربارهٔ «احتمالِ نصف» می‌گوید؟

**هیچ.** و اینجا نکتهٔ اصلیِ فصل است.

> 🤔 **اول حدس بزن:** اگر سکه‌ای را ده بار بیندازی، دقیقاً پنج شیر می‌آید؟

معمولاً نه. ولی اگر هزار بار بیندازی، نسبتِ شیرها **بسیار** به نصف نزدیک می‌شود، و با ده هزار بار نزدیک‌تر.

**احتمال یک ادعا دربارهٔ بلندمدت است، نه دربارهٔ یک بار.**

پس آن پیش‌بینیِ باران چه می‌گفت؟ «در همهٔ روزهایی که شرایطِ جوی‌اش مثلِ امروز بوده، حدودِ ۷۰ درصدشان باران آمده». **یک روزِ بی‌باران این ادعا را رد نمی‌کند** — همان‌طور که یک بار خط‌آمدن، نصف‌بودنِ احتمالِ سکه را رد نمی‌کند.

> 💡 **نکته:** برای سنجیدنِ چنین پیش‌بینی‌هایی باید صد روز را با هم نگاه کنی: از میانِ روزهایی که «۷۰ درصد» گفته شده، آیا حدودِ ۷۰ درصدشان باران آمده؟ **این تنها راهِ درستِ قضاوت است، و به همین دلیل قضاوتِ تک‌واقعه‌ای همیشه ناعادلانه است.**

> ⚠️ **دامِ رایج:** «مغالطهٔ قمارباز». پنج بار پشتِ‌سرِهم خط آمده؛ حالا شیر «باید» بیاید. **سکه حافظه ندارد.** احتمالِ پرتابِ بعدی همچنان نصف است. آن «نزدیک‌شدن به نصف» از راهِ جبرانِ گذشته اتفاق نمی‌افتد، بلکه از راهِ **رقیق‌شدنِ** آن پنج تا در میانِ هزاران پرتابِ بعدی.

## ۴. متمم: راهِ میان‌بر

گاهی حسابِ «اتفاق **نیفتادن**» خیلی آسان‌تر است.

</div>

$$
P(\text{not } A) = 1 - P(A)
$$

<div dir="rtl">

مثال: با سه تاس، احتمالِ اینکه **حداقل یک** شش بیاید چقدر است؟

شمردنِ مستقیم سخت است (یک شش، دو شش، سه شش…). ولی متممش ساده است: «هیچ ششی نیاید».

هر تاس با احتمالِ $\frac{5}{6}$ شش نمی‌آورد، و از فصل ۱ اصلِ ضرب را داری:

</div>

$$
P(\text{no six}) = \left(\frac{5}{6}\right)^3 = \frac{125}{216} \quad \Rightarrow \quad P(\text{at least one}) = 1 - \frac{125}{216} = \frac{91}{216} \approx 0.42
$$

<div dir="rtl">

> 💡 **نکته:** **هر وقت در صورتِ مسئله «حداقل یکی» دیدی، اول به متمم فکر کن.** تقریباً همیشه راهِ کوتاه‌تر است، و این یکی از معدود میان‌برهایی است که ارزشِ به‌خاطرسپردن دارد.

> ✅ **چک کن:** احتمالِ اینکه با دو تاس **هیچ** ششی نیاید چقدر است؟ — $\left(\frac{5}{6}\right)^2 = \frac{25}{36}$.

## ۵. احتمال، به زبانِ یادگیری ماشین

مدل‌های هوش مصنوعی جوابِ قطعی نمی‌دهند؛ **احتمال** می‌دهند. وقتی مدلی می‌گوید «۹۲ درصد مطمئنم این عکس گربه است»، دقیقاً همان ادعای بلندمدتِ این فصل را می‌کند.

و همان معیارِ سنجش هم برقرار است: **از میانِ همهٔ عکس‌هایی که مدل ۹۲ درصد گفته، آیا حدودِ ۹۲ درصدشان واقعاً گربه بوده‌اند؟** اگر بله، به مدل می‌گویند «کالیبره».

> 🌱 **ریشه‌اش کجاست:** این ایده که یک عددِ اطمینان باید در بلندمدت با واقعیت جور در بیاید، در ترم ۶ فصل ۵ (قضیهٔ بیز) هستهٔ کار می‌شود و در ترم ۸ وقتی تابعِ هزینه را بسازی دوباره برمی‌گردد. **مدلی که با اطمینانِ زیاد اشتباه می‌کند، از مدلی که اشتباهش را می‌داند خطرناک‌تر است.**

> 🧪 **آزمایشگاه:** [هزار بار بینداز](/lab/embed/risheh/term-6-probability-statistics/session-02-probability) — سکه یا تاس را هر تعداد بار می‌اندازی و نسبتِ تجمعی زنده رسم می‌شود. اول ده بار بینداز و ببین چقدر از نصف دور است، بعد هزار بار.

## تمرین‌ها

1. با یک تاس، احتمالِ آمدنِ عددِ بزرگ‌تر از ۴ چقدر است؟
2. از بسته‌ای ۵۲ کارتی یک کارت می‌کشی. احتمالِ اینکه دل باشد چقدر است؟
3. با دو سکه، احتمالِ اینکه هر دو شیر بیایند چقدر است؟ فضای نمونه را بنویس.
4. با چهار تاس، احتمالِ اینکه حداقل یک شش بیاید چقدر است؟
5. از ۱۲ نفر، سه نفر برای یک کمیته انتخاب می‌شوند. چند حالت؟
6. مساحتِ دایره‌ای با شعاعِ ۶ تقریباً چقدر است؟

⭐ کسی می‌گوید «شانسِ برنده‌شدن در این قرعه‌کشی ۵۰ درصد است، چون یا برنده می‌شوم یا نمی‌شوم». اشکالِ استدلالش را دقیق توضیح بده، و یک مثالِ دیگر بساز که همان اشتباه در آن آشکارتر باشد.

## در فصل بعد

تا اینجا احتمالِ یک پیشامد را حساب کردی. فصل بعد سراغِ ترکیبِ دو پیشامد می‌رود — «هر دو اتفاق بیفتند» در برابر «حداقل یکی» — و نشان می‌دهد چرا این دو کلمهٔ کوچک، «و» و «یا»، دو محاسبهٔ کاملاً متفاوت می‌سازند.

</div>

---
Source: https://yaadestan.com/courses/risheh/lessons/t6/s02-probability (یادستان, Yaadestan)
